Plini lo Vièlh

Plini lo Vièlh (var. Plini l'Ancian) (Gaius Plinius Secundus, 23–79) nasquèt probablament a Còme (dins l'actuala Itàlia) en l'an 23.

Estudièt a Roma ont aguèt coma mèstre Apió; participèt a las luchas de Germània dempuèi l'an 45 segon los òrdres del general Pomponi Secundus. Escriguèt una biografia d'aqueste general e una òbra intitulada De jaculatione equestri.

Après l'an 50 tornèt a Roma e comencèt d'escriure una istòria de las guèrras dels romans en Germània e mai tard una istòria del seu temps (continuament de la de Aufidi Basi) e lo tractat Studiosus consacrat al seu nebot e filh adoptiu Plini lo Jove.

Amb Neron coma Emperaire exerciguèt pendent quatre ans la carga de procuraire en la Tarraconesa e benlèu tanben exerciguèt la meteissa carga dins la província d'Africa.

Amb Vespasian tornèt a la Peninsula Iberica coma questor e procuraire en Betica, e pendent lo seu sejorn reculhiguèt divèrses materials qu'utilizèt dins la seuna Istòria naturala compausada de 37 libres.

Quand moriguèt èra cap de l'esquadra a Misenus, carga que li fisèt l'Emperaire Tit. Se supausa que pendent lo seu servici dins la marina poguèt percórrer divèrses païses. En essent a Misenus assistiguèt a l'erupcion de Vesuvi (23 d'agost de 79) que descriguèt. Los gases toxics de l'erupcion provoquèron la seuna mòrt a Stabia (vila que desapareguèt a costat de Pompeia e Herculanum) erupcion que narrèt Plini lo Jove.

Plini lo Vièlh
Gaius Plinius Secundus

Retrach de Plini lo Vièlh
Naissença 23 ApC
Novum Comum, l'actuala Còme (Itàlia)
N. a
Decès tradicionalament fixada al 24 d'agost de 79 ApC
Stabies près de Pompei
D. a
Causa de decès
Assassinat/ada per
Luòc d'enterrament
Lenga mairala
Fogal ancestral
País de nacionalitat
Paire
Maire
Oncle
Tanta
Grands
Bèlamaire
Bèlpaire
Fraire
Sòrre
Conjunt
Companh/a
Filh/a
Religion
Membre de
Familha nòbla
Membre de
l'equipa esportiva
posicion de jòc
tir (esquèrra/drecha)
grad dan/kyu
Grop etnic
Orientacion sexuala
Profession
Emplegaire
Domeni d'activitat
Escolaritat
Diplòma
Director de tèsi
Estudiant de tèsi
Foncion politica
Residéncia oficiala
Predecessor
Successor
Partit
Tessitura
Label discografic
Lista de cançons
Discografia
Mission de l'astronauta
Distincions e prèmis
Branca militara
Grad militar
Etapa de canonizacion
Familha nòbla
Títol de noblesa
Títol onorific
Comandament
Conflicte
Jorn de la fèsta
profession: Escrivan, Naturalista, Filosòf, Avocat, General Militar
país d'origina: Itàlia
distincions:

Vejatz tanben

Ligams extèrnes

1600

Aquesta pagina concernís l'an 1600 del calendièr gregorian.

Biuvais de Tescon

Biuvais o Biuvais de Tescon,, (oficialament en francés Beauvais e Beauvais-sur-Tescou dempuèi 1937) es una comuna lengadociana en País d'Albi situada dins le departament de Tarn e de la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

Civilizacion cartaginesa

La civilizacion cartaginesa o civilizacion punica es una anciana civilizacion situada dins lo bacin mediterranèu e a l’origina de l’una de las poténcias comercialas e militaras mai granda de la region dins l’Antiquitat.

Fondada per de fenicians sus las broas del golf de Tunis en 814 AbC, segon la tradicion mai correnta, Cartage pauc a pauc passèt las autras ciutats fenicianas en Mediterranèa occidentala, abans d’eissaimar d'esperela e de desvolopar la seuna civilizacion. Pasmens demorèt mens coneguda qu'aquela de Roma antica, que la ciutat feniciana foguèt destruida per l’armada romana a l'eissida la Tresena guèrra punica en 146 AbC., casuda contada per de fonts grecoromanas que se repetèron de contunh dins l’istoriografia. Se plan criticada per la celèbra punica fides, prejutjat venent d'una longa tradicion de fiansança contra los fenicians dempuèi Omèr, aquela civilizacion provoquèt pasmens de vejaires mai favorables:

« Per lor poténcia, egalèron los Grècs; per lor riquesa, los Persas. »— Appian, Libica, 2

Enez-Eusa

Enez Eusa en breton (Ouessant en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.

Erasistrat

Erasistrat (Erasistratus, Ἐρασίστρατος) foguèt un famós mètge e anatomista grèc, probablament nascut a Iulis, dins l'isla de Keos (a Suides ditz Còs, e Galen ditz Quio), vèrs 304 AbC. Plini lo Vièlh ditz qu'èra felen d'Aristotil per la siá filha Píties, mas segon Suides èra filh de Cretoxena, sòr del mètge Mitan, e filh probablament de Cleombrot (demòra pas clar se lo menciona coma paire o coma oncle).

Foguèt discipol de Crisip de Cnidos. Demorèt en la cort de Seleuc I Nicàtor, ont aqueriguèt granda reputacion en descobrir la malautiá d'Antiòc, per Antiòc I Soter lo prince eretièr, vèrs lo 294 AbC. Seleuc, ja vièlh, s'èra maridat amb la jove e guapa Estratonice, filha de Demetri Poliorcetes, qu'aguèt amb el un filh, mas après Antiòc s'enamorèt de la siá mairastra Estratonice e revelèt pas lo sieu desir; se metèt malaut e los mètges atenhián pas endonviar qué aviá, mas Erasistrat, en veire qu'aviá pas cap de mal fisic, comencèt a cercar en l'esperit, e observèt que lo povàs li anava mai rapid quand la siá mairastra èra près e li cambiava la color de la cara; li comuniquèt al rei que lo filh aviá una malautiá incurable perque èra marrit d'amor e amb una dama inaccessible; lo rei diguèt que i aviá pas cap de femna inaccessible pel filh del rei, e Erasistrat li diguèt que n'i aviá una, la siá pròpria femna. Seleuc li donèt la siá femna a lo sieu filh e lo govèrn de qualques províncias.

Mai tard, demorèt en Alexàndria, ont començava a i aver una nomenada escòla de medecina e exerciguèt fins a avançada edat; en aqueles ans, contunhèt d'estudiar anatomia e faguèt d'experiéncias e d'investigacions fins al ponch que foguèt dich que dissequèt criminales vius.

Moriguèt probablament a Ionia, doncas que foguèt enterrat dins la montanha de Mícale. Segon Eusèbi de Cesarèa, viviá encara al 258 AbC.

Aguèt de nombroses discipols e una escòla de medecina amb lo sieu nom contunhèt d'existir fins al començament del sègle I. De la siá escòla foguèron Apoemantes, Apolloni Memfita, Artemidor, Caridem, Crisip, Heràclides, Hermògenes de Tricca, Hicesi, Marcial, Menòdor, Ptolemèu, Estraton e Xenofont.

Escriguèt de nombroses libres de anatomia, medecina e farmacia, que se'n conserva solament lo títol e qualques fragments preservats per Galen e Celi Aurelian. Se crei que foguèt l'inventor de la paraula traquèa.

Filistèus

Los filistèus son un pòble de l'Antiquitat conegut per diferentas fonts textualas (assirianas, jusievas, egipcianas) e arqueologicas. Apareisson dins de fonts egipcianas al sègle XII abC e son presentats coma d'enemics d'Egipte venguts del nòrd, mesclats amb d'autras populacions ostilas conegudas jol nom de « pòbles de la mar ». Après lors afrontaments amb los egipcians, s'establiguèron lo long de la còsta mediterranèa al sud-oèst de la Tèrra de Canaan (de Gaza a Tel Aviv actuals). Lors ciutats dominèron la region entrò a la conquista assiriana de Teglat-Falasar III en 732 abC. Someses de seguida als empèris regionals, semblan progressivament de s'i assimilar. Las darrièras mencions dels filistèus datan del sègle II abC, dins lo primièr libre dels Macabèus. Lor lenga demòra desconeguda, puòi que n'i a pas cap de tèxte. Pòt far partida de la familha de las lengas indoeuropèas o de la familha de las lengas semiticas.

Jos Ramsès III (s. XII abC), los egipcians designan coma "Peleset" (p-l-s-t) la region abitada pels filistèus. A una epòca un pauc pus tardiva, lo sector es mencionat dins la Bíblia jos la forma פלשת P'lešet. Al sègle V abC l'istorian grèc Erodòt emplega lo tèrme de Παλαιστίνη Palaistínē, benlèu una forma derivada de l'assirian Palastu o Pilistu. Al sègle I, Plini lo Vièlh parla de Palæstina. Lo nom Palestina significa donc « país dels filistèus ».

Glòbe terrèstre

Lo glòbe terrèstre fa referéncia a l'espaci geometric definit pel planeta Tèrra. Per extencion, un glòbe terrèstre designa comunament un glòbe planetari figurant la Tèrra, en d'autres tèrmes una maqueta de nòstre planeta a escala fòrça redusida.

Istòria naturala (Plini)

L’Istòria naturala (en latin Naturalis Historia) es una òbra en pròsa de 37 libres de Plini lo Vièlh, que volgava compilar lo mai grand nombre possible d’informacions e de cultura generala indispensables a l’òme roman cultivat. Publicada vèrs 77, del vivent de son amic l'emperaire Vespasian, es dedicada a son camarada de camp Titus, Plini essent alara un oficièr de cavalariá.

Plini aviá consciéncia que la vida d’un òme essent efemèra e que lo bonaur existissiá pas. Considerava que l’òme deviá utilizar lo temps coma cal per reduire pas sa capacitat d’apprene. Aquela òbra mòstra que Plini es un eestoïcian mescla d’un sceptic. Rebat la vision romana del mond e de la politica imperiala de l'epòca.

Aquela monumentala enciclopedia, ont Plini compilèt lo saber de son epòca, foguèt longtemps la referéncia en matèria de coneissença scientificas e tecnicas. Plini tanben i reculhèt d'elements meravelhoses e de miracles mas tot en metent de disténcia al respècte dels fachs contats. Per la realizar, Plini dich aver consultat 2 000 obrtages deguts a 500 autors diferents (gaireben totes los tractas originals son perduts). Conta tanben de tecnicas experimentadas pendent sas campanhas militaras, coma lo biais melhor per un cavalièr de lançar sa javelina. Segon son nebòt Plini lo Jove, son metòde de trabalh consistava a prene de nòtas alara qu'un dels sieus esclaus li lisiá un libre de naute votz.

Mausolèu d'Alicarnàs

Lo Mausolèu d'Alicarnàs o la Tomba del rei Mausòl a Alicarnàs foguèt un edifici sepulcral considerat coma una de las sèt Meravilhas del Monde antic, construit entre los ans 353 e 350 abC a Alicarnàs (uèi Bodrum, en Turquia) per Mausòl, un satrapa de Cariá dins l'Emperi Persan. Foguèt bastit per Artemisia II de Cariá pel seu marit e fraire Mausòl, mòrt en 353 abC. La construccion foguèt confiada a de grands artistas en arquitectura e escultura de las escòlas ionicas e atica. La reina volèt que lo monument subrepasse tot autre que jamai se vegèt. Los arquitèctes èran Fileu (o Fiteu) e Satir (aruitècte); aquel escriguèt una descripcion de l'òbra e de las decoracions esculturalas, fachas pels artistas de l'escòla atica Escopas, Briaxis, Leocarès, e benlèu Timotèu e Praxitelès segon Vitruvi. Los artistas competiguèron entre eles e cadun faguèt una faciada; a la mòrt d'Artemisia, que sobrevisquèt al seu marit dos ans, l'òbra contunhèt cap a la fin. Plini lo Vièlh nomena tanben un artista de nom Pitis que faguèt una quadriga a la cima del monument amb las estatuas dels dos monarcas.

Los autors que parlan del Mausolèu donan pauc detalhs de la construccion; alara que qualques monedas ne donan una representacion son de creacions tardièras e la realitat se pòt estabir; tanpauc se sap pas si d'esculturas qu'aviá se conservèt vertadièrament. Lo sol que ne fa una descripcion complèta es Plini lo Vièlh, mas sa descripcion es complicada. Ditz que mesurava 19 mètres de nòrd al sud, e èra mai cort als frontals; son perimètre èra de prèp de 125 mètres e lo naut de 11 mètres; estava entornejada per 36 colomnas, zona nomenada Pteron, adornada amb esculturas de relèu fachas per Escopes sus la partida orientala, Briaxis sus la partida nòrd, Timotèu sus la partida sud e Leocarès a l'oèst; sus aquel Pteron i aviá una piramida de meteis nautor diminuida en 24 passes a la cima ont èra la quadriga de Pitis. Lo naut total inclusent l'ornament èra de 46 mètres. L'edifici estava format per una partida quadrangular (pteron) entornejada d'un peristíl de colomnas (segurament ionicas) e elevat per una basa.

L'edifici existissiá encara al sègle IV e benlèu sobreviure fins al sègle X. Qualques marbres trobats sus las muralhas de Bodrum foguèron portada a Anglatèrra per l'ambaissador britanic Sir Strafford Canning en febrièr de 1846 e son ara al Musèu Britanic, essent coneguts coma "Marbres de Budrum"; representan batalhas dels grècs amb las Amazonas.

Lo mot mausolèu es usat dempuèi aquels temps per designar tota tomba granda, perque "Mausolm—eion" originalament significava "dedicat a Mausòl".

Milet

Milet (en grèc Μίλητος / Miletos) es una anciana ciutat grèga ioniana. Lo site arqueologic es situat sus la còsta sud-oèst de Turquia, a qualques quilomètres au nòrd de l'agglomeracion de Balat, que foguèt una de las capitalas del beylicat de Menteşe al sègle XIV. Lo site de Milet es actualament a mai de cinc quilomètres en de dins de las tèrras a causa del colomatge de la baia pels alluvions portat pel Meandre.

Mosaïc ellenistic

Un mosaïc ellenistic es una òbra de mosaïc acabada al periòde ellenistic, es a dire, lo periòde que se desvolopèt aprèp la mòrt de Alexandre lo Grand fins a l'arribada de l'Empèri Roman.

L'art del mosaïc èra plan conegut dins tota Grècia vèrs 400 abC, mas mai tard, a l'epòca ellenistica, venguèt universal. Al centre pus actiu e d'innovacion dins la tecnica del mosaïc d'aquela epòca se trobava dins la ciutat d'Alexàndria. Se trapa de mosaïcs dins los palais de Demètri de Falerna e Ptolemèu IV, a la fin del sègle III abC

L'escrivan e enciclopedista roman Plini lo Vièlh (c. 23-79), descriguèt lo mosaïsta nomenat Insulsos de Pergam coma un grand artista que compausèt dos mosaïcs famoses, que foguèron descobèrtas e que son uèi al musèu Capitolino de Roma. Una, nomenada oikos asórakos (ostal pas balejat) se pòt veire una scèna quotidiana que sul sòl i a los descaisses d'un banquet. L'autre ven de la Vila Adriana de Tivoli e se ditz mosaïc de las colombas . Aquel darrièr trabalh faguèt d'Insulsos de Pergam un grand professional; es compausada amb tessèlas fòrça pichonas: seissanta tessèlas ocupan l'espaci d'un centimètre carrat.

En Itàlia i a fòrça mosaïcs ellenistics, mai anticas dins la ciutat de Pompeia (a Nàpols). Amb lo famós mosaïc d'Alexandre lo Grand que decorava l'Ostal del Faune.

Mycota

Lo rèine dei Mycota ò Fungi constituís un taxon gropant totei leis organismes eucariòtas que son generalament dichs bolets (var. campairòls, camparòus, campanhòus / champanhòus ò coamèls). Aqueu rèine fòrma un ensems fòrça diversificat que va d'organismes Cellula|unicellular ai bolets « superiors » compausats d'un pè e d'un capèu.

Lòngtemps classats entre lei vegetaus, lei bolets ne foguèron separats en 1969 en causa de l'abséncia de fotosintèsi. La micologia es la sciéncia que leis estudia e lei depinta. En 2017, i aviá aperaquí 100 000 espècias qu'èran identificadas. Pasmens, aqueu nombre èra fòrça febla en comparason dei 5 a 10 milions d'espècias que son existéncia es sospichada. Ansin, lei bolets son encara fòrça mau coneguts e de recèrcas son en cors per definir una classificacion clara au sen dau rèine.

Mónegue

Mónegue, oficialament lo Principat de Mónegue (en ligur monegasc Principatu de Múnegu, en francés Principauté de Monaco, de còps nomenat tanben en occitan Morgues), es una ciutat-estat sobeirana d'Occitània (forma tanben, virtualament, un parçan d'Occitània). L'estat de Mónegue coïncidisse doncas emb la comuna unica de Mónegue, qu'englòba lo quartier celèbre de Montcarles.

Si situa sus la Còsta d'Azur, en riba de la Mar Mediterranèa, entre li vilas de Niça e Menton. Es enclavat dins lo País Niçard (mas non ne fa partida istoricament) e a de frontieras politiqui solament emb França.

Lo sieu regim es una monarquia constitucionala que lo sieu cap d'Estat ten lo títol de prince.

La sieu populacion es de 38 300 estatjants e la sieu superfícia es d'1,95 km². Es un dei estats pus pichins dau Mond en superfícia mas gaudisse d'un grand prestigi internacionau e d'una economia dinamica.

Lo gentilici es monegasc -a.

Negre

Lo negre (var. nere, negue, nèir) es la color dels objèctes qu'emeton o reflectisson pas ges de partida de l'espèctre de lutz visibla. E mai lo negre siá de còps descrich coma acromatic, o sens tinta, se pòt en practica considerar coma una color, coma dins las expressions « gat negre » o « pintura negra ».

D'efèit, quand se considèra la sintèsi sostractiva, lo negre s'obten per una mescla de pigments absorbissent cadun una longor d'onda, combinats de tal biais que las absorbisson totas ; es ben una color obtenguda per mesclatge. Pasmens, quand se considèra la sintèsi additiva (superposicion de faissèls luminoses monocromatics), lo negre es al contrari una abséncia de color. Dins l'espaci estandard RVB ("Roge-Verd-Blau"), a per compausantas (0, 0, 0).

S'opausa tanben lo negre al blanc, perque lo blanc es constituit per l'ensemble de las longors d'ondas visiblas. Quand se combina las tres colors primàrias en proporcions equivalentas dins la sintèsi additiva, se va del negre al blanc en passant per totas las nuanças de gris.

Papir

Lo papir es una planta aqüatica comuna dins certans luòcs dau Bacin Mediterranèu, especialament en Egipte. Es un jonc de palun de la categoria biologica de las ciperacèas (Cyperus papyrus) utilizat per la fabricacion d'objèctes utilitaris, en essent son usatge principau l'elaboracion dau supòrt daus ancians manuscrits, denominats maitot papir.

Plini

Plini es lo retronim de dos personatges de la Roma antica:

Gaius Plinius Secundus 23 – 79, Plini lo Vièlh, oncle del seguent

Caius Plinius Caecilius Secundus 61 – 113 , Plini lo Jove, nebòt del precedent

Plini lo Jove

Plini lo Jove (Caius Plinius Caecilius Secundus) (Còme, 61 – Nicomedia, 113) foguèt un òme politic e escrivan latin nomenat Plini lo Jove per lo distinguir de l'oncle omonim Plini lo Vièlh. Èra filh de Gai Cecili e de Plinia (la sòr de Plini lo Vièlh). Nasquèt probablament a Comum (Còme), en 61 o 62 (se sap qu'èra present a l'erupcion del Vesuvi en 79, que el meteis ditz qu'aviá 18 ans).

Temple d'Artèmis a Efès

Lo Temple d'Artèmis (en grèc Ἀρτεμίσιον e en latin Artemisium), tanben conegut mens justament coma Temple de Diana, èra un temple dedicat a Artèmis vèrs 550 aC a Efès (uèi en Turquia) jos la dinastia Aquemenida de l'Empèri Pèrsa. Res demòra pas del temple, una de las Sèt Meravilhas del Monde. Foguèt bastit pel rei Cressús amb soscripcion populara al meteis luòc ont i aviá agut un autre temple que foguèt destruit al sègle VII abC. La majora partida de la descripcion del Temple d'Artèmis ven de Plini lo Vièlh. Plini descriu un temple de 377 pès (115 mètres) de long e 180 pès (55 mètres) de larg, tot fat de marbre. Aviá 127 colomnas d'estil ionic antic de 60 pès (qualques vint mètres) d'auçada, estriadas en aresta viva, a la vam doric.

Lo temple foguèt destruit per un pastre, Erostrat d'Efès, que l'encendièt per venir famós.

Zaratostra

Zaratostra (de l'avestic Zaraθuštra) o Zoroastre (latinitzacion del grèc ancian Ζωροάστρης) foguèt un profèta (Mantran) e poèta de la Pèrsia antica, fondator de la religion nomenada zoroastrisme.

Es considerat coma un personatge istoric mas se coneis pas vertadièrament lo luòc de naissença o l'epòca ont visquèt.

En se basant sus las analisis lingüisticas del libre dels imnes Gatha, partida de l'Avesta ont se considèra qu'intervenguèt personalament, pensam que visquèt vèrs 1000 anys AbC.

Tot çò que se sap de Zaratostra ven dels escriches religioses del zoroastrisme: l'Avesta o la tradicion.

Lo luòc de naissença poiriá èsser lo nòrd-èst d'Iran o Bactra, uèi Balkh, en Afganistan.

Filh del prèire Porushaspa (de la familha dels Spitama), quand Zaratostra aviá 20 ans aguèt una experiéncia religiosa que li apareguèt lo Senhor de la saviesa e divinitat del ben Ahura Mazda (o Ormazd), que li transmetèt l'òrdre de combatre lo prince del mal, Ahriman.

La religion qu'aquel fondèt deviá influir sus totas las religions monoteïstas posterioras; judaïsme, cristianisme e islam.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.