Peninsula Iberica

La Peninsula Iberica es una peninsula de dimension importanta del sud-oèst d'Euròpa, entre los Pirenèus e lo nòrd d'Africa, entre la mar Mediterranèa e l'ocean Atlantic. Es separada d'Africa per l'estreit de Gibartar.

Geograficament, la Peninsula Iberica se compausa dels Estats d'Espanha, de Portugal, de França (Nauta Cerdanha), d'Andòrra e de l'enclava de Gibartar. Sa superfícia es de 582 925 km².

España y Portugal

Vilas Principalas

Madrid, Barcelona, Lisbona, Porto, Valéncia, Sevilha, Saragossa, Malaga, Bilbao, Braga, Coimbra, Aveiro, Viseu, Evora, Faro, Andòrra la Vièlha e Gibartar.

1492

Aquesta pagina concernís l'an 1492 del calendièr gregorian.

Aquila chrysaetos

L'Agla reiala (o aigla reiala) es un dels aucèls de preda mai coneguts dins l'emisfèri nòrd. Coma totas las aglas, aperten a la familha Accipitridae.

I a sièis sosespècias d'agla reiala que diferisson per la talha e la pluma. Se pòdon trapar dins diferentas partidas del mond:

A.c.chrysaetos, Eurasia levat la Peninsula Iberica, de l'èst a l'oèst de Siberia.

A.c.canadensis, America del Nòrd.

A.c.homeryi, Peninsula Iberica e Africa del Nòrd, Turquia e Iran.

A.c.japonica, Japon e Corèa.

A.c.daphnea, Cazacstan, Manchória, sud-oèst de China e Paquistan.

A.c.kamtschatica, Siberia de l'èst, d'Altai a la peninsula de Kamchatka.

Aragon

Aragon (en aragonés SLA: Aragon; en aragonés GO e en castelhan o espanhòu: Aragón) es un país istoric situat dens lo nòrd de la Peninsula Iberica e que compren lo sector centrau de la vath d'Èbre. Lo son territòri es lo de l'ancian Reiaume d'Aragon, qu'estó abolit en 1707 dab los Decrets de Nueva Planta. Actualament constitueish ua comunautat autonòma de l'estat espanhòu e lo son estatut d'autonomia (Lei Organica de l'estat espanhòu), l'autreja lo caractèr de "nacionalitat".

Culturalament, Aragon confronta los País Catalans (a l'èst), Occitània (au nòrd), lo Bascoat (au nòrd-oèst) e Castelha (au sud-oèst). Oficialament, confronta las comunautats autonòmas de Castelha-La Mancha, Castelha e Leon, Catalonha, La Rioja, Navarra, lo País Valencian e tanben l'estat francés.

La soa capitala es Saragossa.

Lo gentilici es aragonés -esa.

La soa diada que's hesteja lo 23 d'abriu, Sent Jòrdi.

Aragon qu'ei dividit en tres províncias (las d'Òsca, Teròl e Saragossa) eras medishas partatjadas en 33 comarcas (vejatz comarcas d'Aragon).

Qu'ei la segonda autonomia mens poblada de l'estat espanhòu (arron Castelha la Mancha) qui gaireben la meitat de la populacion be's concentra dens la capitala Saragossa.

Califat de Còrdoa

Lo Califat de Còrdoa (arabi: ة قرطبة Khilāfat Qurṭuba) governèt la Peninsula Iberica (Al Andalús) e l'Africa del Nòrd a partir de la ciutat de Còrdoa, entre 929 e 1031. Aqueste periòde foguèt caracterizat per un succès remarcable dins lo comèrci e la cultura; fòrça cap d'òbra de l'Iberia islamica foguèron bastits durant aquel periòde, en particular la famosa Granda Mosqueta de Còrdoa. En genièr de 929, Abd-ar-Rahman III se proclamèt Califa (arabi: خليفة) de Còrdoa a la plaça de son títol original d' Emir de Còrdoa (arabi: أمير قرطبة 'Amīr Qurṭuba). Abd-ar-Rahman III èra sòci de la dinastia omeia; la meteissa que teniá los títols d'Emir de Còrdoa dempuèi 756. Lo règne del califat es conegut per èsser l'apogèu de la preséncia musulmana dins la Peninsula Iberica. Lo califat s'esberlèt a causa de la guèrra civila (fitna) entre los descendants del darrièr califa legitim Hisham II e los successors del sieu primièr ministre (hayib) Al-Mansur. Lo califat existiguèt fins a 1031 quand, après d'annadas de luchas intèrnas, se fracturèt en mantun reialmes independents nomenats Taifas.

Camin de Sant Jaume

Lo Camin de Sant Jaume (var. Chamin de Sant Jaume, Camin de Sant Jacme) (en galèc: Caminho de Santiago; en castelhan: Camino de Santiago; en basco: Done Jakue bidea; en aragonés SLA: Camin de Sant Jaime; en aragonés GO: Camín de San Chaime; en francés: Chemin de Saint Jacques) es un ensems de rotas d'Euròpa Occidentala que lei romieus lei percorron (crestians catolics mai que mai) per arribar a la vila de Compostèla, en Galícia. Aquí fan un romavatge en onor de Sant Jaume.

Certaneis estapas dau Camin de Sant Jaume son vengudas de luòcs de raionament religiós e culturau, sustot en Occitània, en Aragon, au Bascoat, en Espanha e en Galícia.

Mentre que lo percorrián fòrça a l'Edat Mejana, l'oblidèron un pauc puei mai a l'ora d'ara lei romieus li tornan donar una granda importància.

Segon Robèrt Lafont, lo Camin es un dei grands ais de circulacion que contribuisson a faire d'Occitània un espaci de relacions coerent dins l'istòria, amb una plaça essenciala entre la Peninsula Iberica e la rèsta d'Euròpa.

Dins la cultura populara, se ditz que de seguir la direccion de la Via Lactèa, dins lo cèu, de nuech, aquò mena a Compostèla. Aquò explica que la galaxia a recebut tanben lo nom de "Camin de Sant Jaume".

Cultura dels camps d'urnas

La cultura dels camps d'urnas es una civilizacion indoeuropèa de l'Edat del Bronze desvelopada en Euròpa Centrala, caracterizada per de necropòlis d'incineracion.

Es devesida en tres fasas: preliminara, colonizadora, e d'estabilizacion.

Cèltas

Dins l'antiquitat los cèltas qu'arribèron, a partir del primièr millenari, vèrs 1200 en Euròpa e vèrs 900 dins la Peninsula Iberica, èran un ensems de pòbles liats entre eles qu'abitavan en Euròpa Centrala; totes aqueles pòbles parlavan de lengas indoeuropèas marca d'una origina comuna. Uèi, lo tèrme "Cèlta" s'utiliza sovent per descriure las gents, las culturas lengas de fòrça grops etnics de las illas Britanicas, de las regions de Bretanha (França), de Minho (Portugal) e de Galícia (Espanha). Tanben las tribús o nacions, coma los Atrebatas, Menapii, e Parisii, de las de regions cèltas de tèrra fèrma, coma Gàllia e Belgica, se sap que se moguèron cap a Grand Bretanha e Irlanda e contribuiguèron a la creissença d'aquelas populacions. L'usatge del terme cèlta per se referir als gents d'Irlanda e Grand Bretanha apareguèt al sègle XVIII. Vivián en poblacion dedins de barris nomenats castrum.

Los grècs antics, los nomenèron en primièr "iperboris"; e mai tard keltoi o gents ocultas, que ven del grèc ancian Hecateu en 517.

Se pòt pas parlar d'un Estat pròpriament cèlta, perque cada zona aviá son cap, e coma èran un pòble guerrièr, totjorn i aguèt de rivalitats entre eles.

Galícia

Galícia (en galician reïntegracionista Galiza, en portugués Galícia ou Galiza, en galician oficial Galiza/Galicia, en espanhòl Galicia) es un país del sud-oèst d'Euròpa, al nòrd-oèst de la Peninsula Iberica, que forma una comunautat autonòma d'Espanha.

Son gentilici es galician- a" segon lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana"', (tanben existisson "galèc" dempuèi l'occitan medievau galec, galhègo -ga, forma espanholizada passada en occitan, mas que pòt aver un sens pejoratiu; galhèc, forma aranesa vengut del catalan gallec qu'es una adaptacion catalanizada modèrna de gallego).

Gibartar

Gibartar (en espanhòl e en anglés Gibraltar) es una vila del sud de la Peninsula Iberica, en riba de l'Estrech de Gibartar. Forma un territòri d'otramar del Reialme Unit qu'es revendicat per Espanha.

Lengas celticas

Las lengas celticas son un grop de lengas indoeuropèas parladas a l'Edat Antica dins una granda part d'Euròpa e acantonadas dempuèi l'Edat Mejana en Euròpa de l'Oèst.

Las sièis lengas celticas uèi parladas son:

dins lo grop britonic

lo breton (brezhoneg) en Bassa Bretanha

lo galés (cymraeg) al País de Galas

lo cornic (kernewek) en Cornoalha

dins lo grop gaelic o goidelic

lo gaelic escocés (gàidhlig) al nòrd-oèst d'Escòcia

lo gaelic irlandés (gaeilge) en Irlanda

lo gaelic manés (gaelg) a l'illa de Man.D'unas de las lengas celticas anticas mai importantas èran lo gal qu'èra parlat en Gàllia, del sègle VI abans lo Crist al sègle VI après lo Crist, e tanben lo celtibèr dins una part de la Peninsula Iberica e lo lepondic en Itàlia del Nòrd. Mas es pas brica segur qu'èran de lengas separadas, bòrd que la classificacion e la coneissença de las lengas celticas anticas es gaire precisa.

Se coneis mal lo picte, lenga anciana d'Escòcia, remplaçada per lo gaelic escocés: èra benlèu una lenga celtica o ben una lenga non indoeuropèa.

Moros

Moros es un tèrme d'usatge popular utilizat per designar sens distincion clara d'etnia o de cultura los pòbles originaris de Magrèb e per extension designèt totes los musulmans. Istoricament a l'epòca dels reialmes crestians de la Peninsula Iberica, èra lo nom donat als abitants d'Al Andalús, puèi pus tard als mudejars e als moriscs.

Nauta Cerdanha

La Nauta Cerdanha (var. Auta Cerdanha) (Alta Cerdanya en catalan) es una comarca de la Catalonha Nòrd qu'a per capitala Mont-Loís (Montlluís en catalan). Es lo sol territòri de l'estat francés que se tròba dins la Peninsula Iberica. La Nauta Cerdanha comptava 12 035 abitants en 1999 e sa superfícia es de 539,67 km².

Placa iberica

La placa iberica èra una pichona placa tectonica, dicha tanben microplaca, ara soudada dempuèi la fin de l'Oligocèn a la placa eurasiatica que ne fa partida, sus que se pausava la peninsula Iberica mas tanben las Balearas, Corsega, Sardenha e benlèu lo Briançonés.

Portugal

Portugal (var. Portugau) (Portugal en portugués) es un país dau sud-oèst d'Euròpa, a l'oèst de la Peninsula Iberica; es la pàtria dau pòble portugués e forma un estat. Es limitròf amb l'estat d'Espanha au nòrd e a l'èst e es en riba de l'ocean Atlantic au sud e a l'oèst.Tanben ne fan partida dos archipèlas de l'Atlantic Nòrd: los Açòres e Madèira. A una populacion de 10 566 212 estatjants (2005) e una superfícia de 92 391 km².

Sa capitala es Lisbona.

Lo gentilici es portugués -esa.

Portugal continental

Lo Portugal continental designa lo territòri continental portugués, situat dins Peninsula Iberica.

La designacion es utilizada per diferenciar lo territòri continental de las archipèlas atlanticas dels Açòres e de Madèira.

Es la 85a subdivision d'un país mai poblada del mond.

Lo Portugal continental comprend 278 dels 308 concelhs, 89 015 km² dels 92 145 km² del territóri nacional (96,6%), e 10 144 940 del 10 637 713 abitantes qu'i abitan (segon lo cens de 2011), siá, 95,1%.

Reconquèsta

Era Reconquèsta (var. Reconquista) ei eth nòm que se coneish damb eth internacionaument ath procès istoric qu'es reiaumes crestian deth nòrd dera Peninsula Iberica conquistèren per medi d'eth progressivament l’Al Andalós. Se considère que comencèc en 722 coma resisténcia des societats montanhudes a l’auanç des musulmani damb era Batalha de Covadonga e finalizèc en 1492 damb era conquista deth reiaume de Granada. Segons era istoriografia mès recenta eth tèrme reconquèsta ei istoricament inexacte, atengut qu'es reiaumes crestiani que conquistèren eth territòri andalosin se constituïren coma societats dempús de l’aucupacion islamica dera peninsula, maugrat es esfòrci de bèri monarques castelhans entà presentar-se coma eretièrs dirèctes der ancian reiaume visigòt de Toledo. Ath delà ath delà, segons aguesta interpretacion actuau, reconquèsta ei un concèpte parciau, atengut que sonque presente era vision crestiana d'aguest complèxe procès istoric, esbiaixant eth punt d'enguarda des andalosins. Donques s'a suggerit coma nòms alternatius Conquista crestiana o Conquista feudau d’Al Andalós, o dirèctament era Colonizacion feudau dera Peninsula Iberica, entre d’auta denominacions, que non pòrten era carga ideologica deth concèpte de reconquèsta. Bèri istorians, en tot atier as cambiaments poblacionals associats ara expansion des reiaumes crestiani, an prepausat eth tèrme repoblament. Cau auer present tanben qu'era colonizacion d'Al Andalós non ei cap hèt exclusiu ispanic, donques que s’explique er un contèxt europèu caracterizat pera expansion dera societat feudau dempús deth nuclèu originau deth Feudalisme, ath centre dera Euròpa Occidentau, cap ara periferia, en tot èster atau un procès istoric qu'arrespon as madeishi paramètres que d'auti processi contemporanèus coma era conquista e colonizacion anglesa d'Irlanda, era expansion alemanda ar èst deth arrís Elba (procès coneishut damb eth tèrme tanben ideologic de Drang nach Osten o “Marcha ar Èst”), e era expansion franca en Tèrra Santa mejançant es Crosades e era creacion deth reiaume croat de Jerusalèm, entre d’auta.

Region de Múrcia

La Region de Múrcia es una comunautat autonòma d'Espanha, situada dins lo sud-est de la Peninsula Iberica entre Andalosia e la Comunautat Valenciana, e entre la còsta mediterranea e Castelha-La Mancha. Sa capitala es la vila de Múrcia que es lo sieti daus organs institucionaus regionaus, fòra de l'Assemblada Regionala qu'a son sieti a Cartagena.

Un terç de la populacion totala de la Region de Múrcia viu a Múrcia, sa capitala, e la region es la principala productora de frucha, legums e flors d'Euròpa. A daus vinhaus importants rasis los municipis de Bullas, Yecla e Jumilla qu'an 'na denominacion d'origina. Son clima es chaud e son territòri es semiarid quasi de pertot ; despiech de quò, son agricultura es tradicionalament d'irrigacion. Lo pueg pus naut de la region es lo pueg de Revolcadores (2 001 m) a Mortella.

Coordenadas:

Lat: 38° 00' 00" N (en format decimau: 38,0°)

Long: 1° 30' 00" W (en format decimau: -1,5°)

Scipion l'African

Scipion l'African (235-183 avC) foguèt un generau e un politician roman. Fasiá partida de l'ostau dei Scipions e èra lo fiu de Publius Cornelius Scipio, cònsol en 218 avC. Aguèt un ròtle decisiu dins la victòria romana a l'eissida de la Segonda Guèrra Punica (218-201 avC) gràcias a sa conquista de la Peninsula Iberica e sa victòria de Zama. Per la seguida, gardèt un ròtle important dins la politica romana (consòl e censor) fins a son retirament.

Valéncia

Valéncia (en catalan València) es la capitala del País Valencian. Es tanben la capitala de la comarca de l'Horta e de la província de Valéncia. Es en riba de la mar Mediterranèa e ten un dei pòrts pus importants de la Peninsula Iberica. Còmpta 807 000 abitants, segon leis estimacions de 2006. L'airau metropolitan de Valéncia es mai conegut coma l'Horta de Valéncia e ten mai d'1 750 000 abitants: es la tresena aglomeracion de l'estat espanhòu.

Lo gentilici es valencian -a.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.