Ieroglif

Los ieroglifs pòdon èsser

  • de letras d'un logograf o un sistèma d'escritura en part logografic, coma
    • los ieroglifs egipcians
    • los ieroglifs anatolians (coneguts tanben coma ieroglifs lovics)
    • los ieroglifs creteses
    • los ieroglifs maias (los mai coneguts demest mièja dotzena de sistèmas d'escritura d'America Centrala)
    • l'escritura ieroglifica Mí'kmaq
  • d'un biais popular, se pòt designar tota mena d'escritura de mal legir o deschifrar.
Egypt Hieroglyphe2
Qualques ieroglifs egipcians sus un mur del temple de Kom Ombo

Etimologia

Lo mot ieroglif deriva dels mots grècs: ἱερός (hierós 'sacrat') e γλύφειν (glúphein 'escalprar' o 'escriure', veire glif), e foguèt emplegat per primièr còp per tal de descriure los ieroglifs egipcians. Los grècs que venguèron en Egipte abans e pendent lo periòde ptolemaïc (305 abans Crist - 30 aprèp Crist) remarquèron que mentre que l'escritura demotica s'emplegava dins los documents seculars, lo simbòls dessenhats se podián trobar frequentament dins un contèxt religiós - escalprat suls murs dels temples e las estructuras funeràrias, coma tanben suls monuments oficials.

Demotic

Tresau (e cronologicament darrèra) mena d'escritura de l'Egipte antica au costat deus ieroglifs e deu ieratic. Etimologicament los ieroglifs que son los signes talhats sus la pèira, lo ieratic lo signes "deus prèstes" (adonc emplegats peus textes religiós e com ua forma graficament mei aisida de formar) mentre que lo demotic (forma simplificada deu ieratic) be son los signes deu "pòble" (emplegat peu comèrci).

Que comencèn deus emplegar autorn de 660 a.C. A la debuta du sègle IVau lo grèc qu'impausè la soa escritura dens los tèxtes oficiaus; en 451 qu'èran encara emplegats sus las parets deu temple d'Isis a Filae (lo darrèr temple egipcian clavat peu crestianisme).

Que i avó donc ua correspondéncia deu mei complèxe au mei simple anant deus ieroglifs aus ieroglifs linears, au ieratic e, fin finala au demotic.

Djehoti

Djehoti (egaument aperat Tòt en grèc) divinitat de l'antiquitat egipciana. Lo son nom en egipcian qu'ei en vertat Djehoti (la dusau linha de ieroglifs deu tablèu juson que muisha, d'esquèrra a dreta, las letras Dj-H-O-T-I predent lo darrèr ieroglif qui ei lo determinatiu per aqueth "diu"). Djehoti qu'ei representat dab un còs d'òmi e un cap d'ibis e tanben representat devath la forma d'un baboin. Qu'ei lo diu deu temps e de l'escritura.

La mitologia egipciana que conta qu'aurè balhada l'escritura aus òmis.

Que conta tanben que, Ra be maudiguè lo maridatge de Mut dab Geb en los deishant pas aver cap mainatge. Djehoti, alavetz, que hè aus dats dab Khonso, diu de la lua, e que ganhè en bèth li demandar de hornir cinc dias au calendari (los dias aperat epagomènes) qui la malediccion n'avèva pas mei cap ehèit. Atau que vadón los quate hrairs Isis, Neftis, Osiris, e Seth.

Djehoti, a maugrat d'estar deu costat deu ben, qu'ei l'arbitre deus dius e qu'ei present dens las representacions deu jutjament deus morts per escríver (activitat inventada per eth medish)la resulta de la pesada deus còrs.

Aquesta relacion dab la paraula, la coneishnça e l'escritura que hè aue los grècs e l'associassin dab lo lor diu Ermès en lo bèth batejar batejar Ermès Trismegist. Qu'ei per aquesta rason que nomèn la vila deu son màger temple Ermòpolis. Per'mor d'aquò, en Occident, Dehoti/Tòt qu'ei associat dab l'ermetisme.

Gramatica ieroglifica

La gramatica ieroglifica qu'ei ua disciplina qui vadó mercès a l'egiptològ occitan Joan Francés Champolion. Mantuas genercions d'egiptològs com, per exemple Maspero, e Alan Gardiner, que desenvolupèn l'estudi de l'egician ieroglific qui ho emplegat haut o baish enter las annadas -3000 e lo sègle IVau e qui donc evoluè e cambiè dab la lenga egipciana (classificada com Semito-camitica) qui suberviscó dab lo nom de còpte mes en tot emplegar l'alfabet grèc.

Au sègle XXau, Alan Gardiner que classifiquè tots los signes ieroglifics coneguts en bèth balhar a cadun un numèro. Las paraulas que's trovan estruçadas dens lo diccionari de Hernest Budge.

Lo pretzhèit aquiu qu'ei de presentar las règlas basicas de lectura e de sintaxi deus ieroglifs. Los paragrafs que son hicats dens un òrdi de progression. Los signes (fonetics o ideografics) non son pas sistematicament mentavuts aquiu puish qu'aqueste article be marcha dab las listas de signes qui's trovan dens d'autes articles mentavuts dens lo paragraf "Categorias de signes ieroglifics" e dab lo lexic egipcian ieroglific-occitan.

Fin finala que cau brembar que lo sistèma ieroglific que permet d'ortografiar ua medisha paraula dab leugèras variantas ortograficas. En mei d'aquò, a despart de la soa grana estabilitat se la comparam dab l'escritura e las lengas latinas despuish lo protolatin dinc a las lengas neoromanicas e au lors creòles, l'escritura ieroglifica qu'a conegut ua evolucion (e donc variantas) suber mei de 3000 annadas. Aquiu que presentam ua forma d'egipcian ieroglific mejan.

Ieratic

L'escritura ieratica qu'èra ua version graficament simplificada deus ieroglifs, utilizada peus escribas dens l'administracion.

En vertat lo ieratic qu'ei ua simplificacion deus ieroglifs linears qui son eth medish ua simplificacion deus ieroglifs sensus stricto (estant que ieroglif que vien deu grèc "signe talhat").

La diferéncia enter "ieratic" e "ieroglifs linears" qu'ei que dens lo purmèr sistèma los signes que son estilizats mentre que los ieroglifs linears que's semblan tostemps aus ieroglifs talhats qui simbolizan. Per exemple, ua cavèca talhada en ieroglifs que representa tostemps ua cavèca en ieroglif linear mes en ieratic n'ei pas mei qu'ua letra qui simboliza aqueth ieroglif, mes dab chic de ressemblança. Lo tablèu juson de Joan Francés Champolion que'ns ac muisha.

Ieroglifs determinatius

Un ieroglif determinatiu qu'ei ua soscategoria deus ieroglifs. En dechifrar los ieroglifs, Joan Francés Champolion que descrobí que los ieroglifs qu'èran ua combinason de signes fonetics (com las letras de l'alfabet occitan) e ideografics dab signes determinatius qui simbolizan ua idea. Lo signes fonetics qu'èran a l'origina determinatius qui hon emplegats per simbolizar lo son qui en lenga egipciana representava oraument l'idèa que simbolizavan ideogaficament. Atau, "Ra" que vòu díser lo so (o lo diu so Ra) mes tanben lo quite son ra.

Com las detzeas de ieroglifs fonetics (unilitaris, bilitaris e trilitaris) que representan objectes o idèas hèra frequentas que cau marcar, dab lo signe que lo ieroglif que s'exprimeish aquiu dab lo son aspecte determinatiu e non pas fonetic.

Alavetz:

Que vòu díser que cau léger lo son ra

mentre qui que vòu díser lo so o lo diu Ra.

Com ac descrobí tanben Champolion, dab lo temps, lo nombre hèra gran de determinatius que's sinplifiqué dab determinatius mei generaus qui non simbolizavan pas mei objectes especifics mes categorias. Per exemple, lo nom d'un diu que podèva emplegar lo quite determinatiu d'aqueth diu o lo determinatiu mei generau per un diu : Per mei de precisions sus la sintaxi, l'alfabet e lo lexic ieroglifics véder lo articles tanhents : Gramatica ieroglifica, signes ieroglifics unilitaris, signes ieroglifics bilitaris, signes ieroglifics trilitaris e lexic ieroglific.

Joan Francés Champolion

Joan Francés Champolion (dit "lo joen"), (Fijac, Òlt, lo 23 de deceme de 1790 - París, lo 4 de març de 1832) orientalista, erudit e filològ occitan considerat com lo fondator de l'egiptologia modèrna per'mor de s'estar escadut lo purmèr (mercés a la soa coneishença deu còpte e a ua replica de la Pèira de Roseta) a tornar léger los ieroglifs (e tanben los autes sistèmas grafics de l'antiquitat egipciana com lo ieratic e lo demotic) en bèth muishar qu'èran ua combinason de signes ideografics e fonetics.

K

K es l'onzena letra e l'ochena consonanta de l'alfabet latin. A un emplec fòrça limitat en occitan qu'i apareis mai que mai dins la toponimia estrangièra o dins la transcripcion e se pronóncia [k]. Seguida d'una h, forma un digraf, -kh-, que representa lo son [x] dins las transcripcions de noms e toponims estrangièrs

Interven coma abreviacion del prefix quilo-/kilo- dins mantun mot coma quilomètre (km), quilograma (kg), quilohertz (kHz) e en informatica (kb per kilobit, kB per kilobyte etc...).

En quimia es, jos sa forma majuscula, lo simbòl del potassi e en fisica s'emplega per lo gra kelvin.

Lexic egipcian ieroglific-occitan

Aqueth lexic que balha cada mot dens la soa forma la mei correnta en egipcian mejan. Per la sintaxi véder l'article Gramatica ieroglifica. Per poder utilizar aqueth lexic que cau estar familiaritzat dab las nocions de signes ieroglifics unilitaris, bilitaris, trilitaris e determinatius.

Que's cau tanben brembar que l'egipcian, com totas las lengas semiticas, e nota mei que mei las consonantas. Aquò que vòu díser qu'en legent se cau hicar medish las vocalas e que çò qui sembla estar vocaus que son en vertat consonantas qui non coneishem pas dens la nosta lenga (com, per exemple l'alef e l'aïn) o semiconsonantas com la Y e la W.

Neftis

Divessa de l'Egipte antica hilha Not, divessa deu cèu e de Geb, diu de la tèrra; adonc qu'ei tanben la sòr s'Isis, d'Osiris e de Seth. Deu medish biais qu'Osiris esposè la soa sòr Isis, Neftis que's maridè dab Set. Totun qu'avó un hilh dab Osiris: lo diu Anubis deu cap de chacal.

Qu'ei representada potant lo ieroglif qui vòu díser "ostau" suu cap com un capèth. Com la divessa Bastet, qu'ei associada au sistre (instrument de musica de pecussion).

Qu'èra mei que mei venerada a Eliopòlis e qu'èra considerada au còp protectriça (e mai que mai protectriça deus faraons estant qu'avèva emparat lo diu Òrus mainatge) e terribla.

Net (divessa egipciana)

Net qu'ei ua divessa egipciana guerrièra qui lo son ieroglif determinatiu be representa un escut dab dus arcs crotzats. Qu'èra la divessa de la vila de Sais capitala deu Vau nòme de la Baisha Egipte. Qu'ei generaument representada portant la corona arroia de la Baisha Egipte.

Numeracion egipciana

La numeracion egipciana en hieroglif qu'ei ua numeracion decimau per addicion de signes.

Pèira de Roseta

La pèira de Roseta es una pèira de granit fosc (sovent identificada falsament coma de basalte) ont es gravat, en doas lengas diferentas (egipciana e grèga), mas amb tres escrituras (ieroglíf ieratic, escritura demotica egipciana, e alfabet grèc), lo meteis decret de Ptolemèu V de 196 abans lo Crist. Se trobèt aquela pèira dins la vila egipciana de Roseta. Lo fach que se coneissiá plan lo grèc faguèt que la pèira venguèt la clau per deschifrar los ieroglifs egipcians, en 1822, per Joan Francés Champolion, e en 1823 per Thomas Young. Aquela descobèrta faguèt de bon tradusir los autres tèxtes ieroglifics. La pèira es actualament servada dins lo Musèu Britanic.

Ra

Diu egipcian deu cap d'agla e diu solar. Qu'ei representat carrejant lo disque solar suu cap e portant en ua man la crotz ankh (vita) e lo ceptre Was (simbèu de poder).

Qu'ei la màger de totas las divinitas egicianas venerat despuish l'Empèri Ancian e dinc a la fin de la practica deu panteon egipcian (quan los emperis romans crestians la vedón). La principau vila vodada au son culte que ho aperada Eliopòlis peus Grècs (de Elios lo sorelh, e polis, la ciutat. Qu'èra considerat com lo diu creator de l'univers (e deus autes dius) e, mei tard, que ho conhonut dab l'aute diu solar Amon. Per mor d'aquò qu'ei tanben aperat Amon-Ra.

La mitologia egipciana que compte qu'abans la vaduda deu mòn non i avèva pas sonque lo Num, ua mar grana sens còsta. Puish ua isla dab lo temple de Ra e lo son ueu que gessó de las aigas. Ra, un còp vadut que creè los autes dius (enter los quaus, be i avèva Mut, divessa deu cèu, desseparada deu son marit, Geb diu de la tèrra, per Shu, lo diu de l'aire) e lo mòn.

Com diu solar, cada dia que cabussa dab lo son naviu, en companhia deu diu Seth e deu son equipatge, devath lo monde per combàter la sèrp hosca Apofís, la vécer e atau har tornar pujar l'abau navèra.

Seneferó

Seneferó (en egipcian ancian Seneferu/S-nfr.w(j), Snefru/S nfr.w(j), Senefer/S-nfr, Snofru...) que ho un faraon deus famós qui l'Egipte antica e se'n brembè per sègles. Purmèr faraon de la IVau dinastia, que bastí tres piramidas qui, amassas, representan un tribalh màger que cap deus autes faraons a pas jamei deplegat.

Qu’ei lo pair deu faraon Khofo (Kheòps en grèc) qui he bastir la Grana Piramida de Giza.

En ieroglif Seneferó que s'escriu : La Pèira de Palèrme que’u descriu com un rei pelajadís qui auré gavidat campanhas en Nubia e en Libia e sus la mar, en bèth raportar milèrs de presoèrs e bèstias. L’enjòc, per Egipte, b’èra de daunejar e de conservar punts estrategics de matèrias purmèras qui èran aus estrems deu país (Nubia dab aur, animaus exotics, pèiras preciosas) e lo nòrd, Libia e Sinai (dab metaus e husta).

Que bastí hèra; en mei de las tres piramidas (la purmèra començada a Meidon, e las duas autas, dont la Piramida romboïdala a Dahshor) qui muishan ua progression arquitecturau, que hasó bastir vilas, hortalessas, temples e palais.

Signes ieroglifics bilitaris

Lo signes ieroglifics bilitaris que son signes fonetics qui, en egipcian ieroglific, be simbolizan un son generaument transcrivut dab duas letras dens l'alfabet occitan (ua combinason de dus fonemas).

Aqueth signes que son donc ua combinason de fonemas qui existeishen sol e qui an un signe pròpi dens la lista deus signes unilitaris. Per'mor d'aquò, se un o mantun signes unilitaris e precedeishen o segueishen un signe bilitari en repetar un deus sons sons e en bèth lo estar tanhent, no'u cau pas prononciar ni transcríver.

Per exemple, la letra unilitària O que s'escriu : la letra unilitària A (peu son alef) que s'escriu :

Lo son Oa que's pòt donc escríver dab aqueth dus signes o dab lo signe bilitari qui vau Oa per eth medish :

Donc que's legerà simplament Oa per'mor que los signes unilitaris non hen pas sonque renforçar la valor fonetica deu signe bilitari. Non serén prononciats sonque se hossen repetat un còp mei. Alavetz que's legeré vertaderament Ooaa.

Fin finala, en bèth seguir aquesta logica, qu'existeishen signes trilitaris, qui, de segur, e simbolizan sons compausats de tres fonemas qui existeishen desseparats dens la lista deus signes unilitaris.

Signes ieroglifics unilitaris

Los signes ieroglifics unilitaris que son ieroglifs fonetics qui simbolizan un son geraument equivalent a ua letra (e generaument ua consonanta) de l'alfabet occitan.

A la debuta, aqueth signes que son estats ideogramas representant un èste, un objècte o ua idèa puish que son estats emplegats per simbolizar lo son (o ua partida) associat au lor significat ideografic, en bèth vàder atau, signes fonetics.

Òrus Escorpion

Lo rei Òrus Escorpion o Her Sekhet (o Escorpion, Escorpion II o Sekhet, paraula qui vòu díser escorpion en la lenga egipciana - au mens dens lo son estat mei posterior ad aqueth rei - ) qu'èra un faraon egipcian deu periòde predinastic, e, adonc, de la dinastia 0.

N'avem com document sus eth pas sonque paucas mencions istoricas e, mei que mei, lo cap d'ua maçuga qui representa un òmi victoriós portant la corona de la Hauta Egipte dab un escorpion (probablement un ieroglif qui'u simboliza) e un haucon (ua de las mei vielhas representacions deu diu deus faraons Her (Òrus). Aqueth rei qu'a precedit de pauc temps lo faraon Narmer (tanben conegu com Nemes) de la Ièra dinastia qui juntè la Hauta e la Baisha Egipte, se n'èra pas la medisha perona com auguns ac creden.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.