Euròpa Occidentala

L'Euròpa Occidentala o l'Euròpa de l'Oèst es una region politica o geografica que correspond a la part occidentala d'Euròpa.
Pasmens rèsta mal definida. Se situa entre l'ocean Atlantic e lo centre o l'èst d'Euròpa. Pòt englobar una granda part de l'Euròpa del Nòrd, de l'Euròpa del Sud, e de l'Euròpa Centrala.

Definicion de la Guèrra Freja

Western Europe map
Concepcion correnta de l'Euròpa Occidentala

La vision istorica recenta, eretada de las relacions politicas de la Guèrra Freja (1948-1989), definís l'Euròpa Occidentala coma los païses d'economia capitalista qu'èran pas someses a la dominacion de l'URSS. S'ateuna pauc a cha pauc amb l'alargament de l'Union Europèa e amb la fin de la Guèrra Freja, per se ressarrar d'una vista pus geografica e economica, que rèsta fosca.

Definicion religiosa

Una definicion pus anciana, eiretada de l'esquisma de 1054 del cristianisme, consistís a distinguir una Euròpa Occidentala de tradicion catolica, o ben catolica e protestanta a partir del sègle XVI, mentre que l'Euròpa Orientala es de tradicion ortodòxa.

Occitània a una tradicion majoritariament occidentala, çò es catolica e protestanta.

En aquel cas, cal exclure de l'Euròpa Occidentala un país majoritariament ortodòxe coma Grècia. Per contra i cal inclure de païses majoritariament catolics o protestants coma Estònia, Letònia, Lituània, Polonha, Chequia, Eslovaquia, Ongria, Eslovènia e Croàcia.

I a de païses partejats entre las tradicions religiosas orientala e occidentala, coma Bòsnia e Ercegovina e Romania.

En Armenia, la religion dominanta es pas l'ortodoxia, mas lo monofisisme, que se considèra pasmens coma una tradicion orientala del cristianisme.

Lo païses d'Euròpa amb una tradicion islamica fòrta se restacan implictament a l'Euròpa Orientala: Bòsnia e Ercegovina, Albania e Turquia.

1944

Aquesta pagina concernís l'an 1944 del calendièr gregorian.

1968

Aquesta pagina concernís l'an 1968 del calendièr gregorian.

Albanés

L'albanés (shqip en albanés) es una lenga indoeuropèa, que constituís a ela sola un grop independent al sen d'aquesta familha de lengas. Sièis milions de personas la parlan en Albania, Kosovo, Grècia (los Arvanitas), Serbia, Montenegro e dins la Republica de Macedònia, mas tanben dins lo sud d'Itàlia (los Arbëreshë). De comunautats immigradas significativas existisson en Euròpa Occidentala, en Turquia, Egipte e als Estats Units.

Albertus Magnus

Albertus Magnus (1193-1280) (que son nom vertadier èra Albrecht von Bollstädt), tanben dich Albèrt de Colonha ò Albèrt lo Grand, es un filosòf, un teologian, un naturalista e un alquimista europèu dau sègle XIII. Brèvament evesque de Ratisbona, passèt la màger part de sa carriera dins l'ensenhament. En particular, foguèt lo professor de Tomàs d'Aquin. Après sa mòrt, venguèt sant de la Glèisa Catolica en 1931.

Sei contribucions principalas regardèron la filosofia, lei sciéncias e l'alquimia. Estudièt e ensenhèt l'òbra d'Aristòtel, ambé lei comentaris d'Averroès, çò que permetèt una difusion novèla de la filosofia grèga en Euròpa Occidentala per lo premier còp dempuei lei trabalhs de Boeci au començament de l'Edat Mejana. D'efèct, per eu, la filosofia antica èra pas en contradiccion ambé la pensada crestiana e podiá au contrari èsser utilizada per desvolopar lei recèrcas dei teologians.

L'òbra d'Aristòtel e sei tractats de sciéncias naturalas inspirèron tanben lo trabalh scientific d'Albertus Magnus. A respèct de son predecessor, adoptèt un metòde prescientific basat sus d'experiéncias, d'observacions e de demandas d'ensenhaments a d'especialistas. Innovacion fòrça importanta a la fin dau periòde medievau, Albertus Magnus esitèt pas de criticar certaneis observacions d'Aristòtel e deis Ancians. Ansin, sei tractats sus leis animaus (De animalibus), lei vegetaus (De Vegetabilibus) e lei mineraus (De mineralibus) venguèron una basa majora dau saber en Occident fins a l'emergéncia dau movement scientific modèrne.

Breton

Lo breton (nom autoctòn: brezhoneg) es una lenga celtica parlada en Bretanha.

Cultura campanifòrma

La cultura campanifòrma o simplament lo Campanifòrme se desvolopèt en Euròpa Occidentala entre aperaquí 2800 – 1800 abans nòstra èra, cobrissent l'Eneolitic e lo Bronze Ancian. Deu son nom als gòts ceramics en forma tipica de campana trobats dins las sepulturas.

Edat Mejana

L'Edat Mejana es un periòde istoric que s'estend dau sègle V au sègle XV. Generalament definit dins lo cas d'Euròpa, sei limits pus frequents son la casuda de l'Empèri Roman d'Occident en 476 e la presa de Constantinòble per lei Turcs en 1453 o la descubèrta dau continent american per Cristòl Colomb en 1492. Per extension, aquela epòca se pòu tanben definir per leis autrei continents.

Edat dau Fèrre

L'Edat dau Fèrre (var. Edat deu Hèr, Edat del Fèrre) es lo periòde dau desvolopament de la metallúrgia dau fèrre. Aquest metau es superior au bronze en duretat e abondància de jaç.

L'emplec corrècte d'aquest minerau comencèt au millenni II abC. Leis ititas foguèron lo premier reiaume organizat que controtlèt sa produccion.

L'expansion de la coneissença sus l'emplec dau fèrre se produtz probablament dempuei Iran a travèrs de Caucàs. A aquela epòca se produson de cambiaments importants: leis empèris orientaus s'afeblisson e lei centres de poder se desplaçan vèrs l'Occident. Antau, l'Edat dau Fèrre se caracteriza per l'utilizacion dau fèrre coma metau, utilizacion importada de l'Orient Mejan a travèrs de l'emigracion de tribús indoeuropèas (cèltas), qu'a partir de 1200 aC començan d'arribar en Euròpa Occidentala e son periòde va fins a l'epòca romana e en Escandinàvia fins a l'epòca vikinga (a l'entorn de 1000). L'expansion bantó, de 500 abans l'èra crestiana, arribèt rapidament gràcias a la tecnologia dau fèrre. Lei limits cronologics de l'Edat dau Fèrre varian considerablament segon l'airau culturau e l'airau geografic. Au delà, mai d'una civilizacion coneguèt jamai l'Edat dau Fèrre maugrat qu'aguèsse experimentat un desvolopament sociau e/o tecnic important (per exemple, lo cas dei civilizacions precolombinas).

Empèri Sassanida

L'Empèri Sassanida (en persan: ساسانیان) es lo periòde de govèrn del segond Empèri Pèrsa (226-651) de la part de la dinastia sassanida (quatrena dinastia iraniana). La dinastia foguèt fondada per Ardashir E après traire del tròn al darrièr rei arsàcida, Artaban V de Pàrtia, e s'acabèt quand lo darrièr Rei dels reis (Shahanshah) sassanida Yazdgard III (632-651) perdèt una longa guèrra de 14 ans contra lo primièr dels califats islamics (lo califat Omeia). Lo territòri de l'Empèri Pèrsa sassanida compreniá dins los actuals estats d'Iran, Iraq, Armenia, Afganistan, de parts de l'èst de Turquia e Siria, de Paquistan, Caucàs, Asia Centrala e Arabia. Pendent lo govèrn de Cosroes II (590-628), s'annexèron a l'Empèri los territòris que revendrián als actuales Egipte, Jordania, Palestina e Liban, e establiguèt quitament un protectorat sus de territòris a l'ora d'ara correspondents a Oman e Iemèn, en atenhent aital la maximala expansion de l'Empèri. Los sassanidas nomenavan lo sieu empèri Erānshahr ايرانشهر (Iranshæhr) o Domeni dels Iranians.

Lo periòde sassanida (que compren tot lo periòde final de l'Antiquitat classica) se considèra un dels periòdes istorics pus importants e influents de l'istòria d'Iran. En fòrça aspèctes, arribèt dins los succèsses mai importants de la cultura pèrsa, e foguèt lo darrièr grand empèri iranian abans la conquista musulmana de Pèrsia e la conversion consecutiva a l'Islam coma religion de tot lo territòri. L'Empèri Sassanida aguèt una influéncia importanta sus la anciana Roma Aquela influéncia culturala s'estendèt mai enlà dels territòris termierèrs d'ambedós empèris, en arribant fins en Euròpa Occidentala, Africa, China e Índia, e aguèt un ròtle fondamental dins la formacion de l'art medieval europèu e asiatic, doncas qu'influissiá en los dos continents. Aquela influéncia arribèt tanben fins l'alavetz recent mond islamic. La societat aristocratica e exclusivitat de la dinastia sassanida transformèt la conquista islamica d'Iran en una « renaissença » pèrsa. La cultura islamica adoptèt, en fòrça aspèctes (arquitectura, escritura, eca) de caracteristicas dels pèrsas sassanidas.

Euròpa

Euròpa es un continent o una partida d'Eurasia (peninsula occidentala), o quitament d'Eurafrasia, segon lo ponch de vista. Es de còps qualificada de « Continent vièlh », per oposicion al « Monde novèl » (America).

Lo gentilici es europèu -èa.

Francés

Lo francés (nom autoctòn: français /fʁɑ̃sɛ/) es una lenga romanica. Es la lenga oficiala de França e es una dei lengas oficialas de Belgica (Valonia, Brussèlas), de Canadà, de Soïssa. Tanben es lenga oficiala dins certaneis estats non europèus que foguèron a passat temps de colònias francesas o belgas, especialament en Africa.

França

França (en francés France [fʀɑ̃s]) es un país que la màger part de son territòri se situa en Euròpa Occidentala. Sa capitala es París, sa lenga oficiala lo francés e sa moneda l'èuro. França se formèt durant lei primièrs sègles de l'Edat Mejana a partir dei territòris romans ocupats per lei Francs qu'èran un pòble germanic. Venguda una dei poissanças mondialas majoras vèrs lo sègle XVII, tenguèt un empèri coloniau vast entre lei sègles XIX e XX. Dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, es un membre permanent dau Conseu de Seguretat de l'ONU, es dotat de l'arma nucleara e a un ròtle primordiau dins la construccion de l'Union Europèa. Fa tanben partida dei poissanças economicas principalas amb una populacion d'aperaquí 65 milions d'abitants e una economia fòrça desvolopada de tipe capitalista. Enfin, lo país aguèt una influéncia majora dins lo domeni culturau.

Una granda part de l’Occitània caup dins l'estat francés.

Magdalenian

Lo Magdalenian es la darriera fasa dau Paleolitic Superior europèu, compresa entre aperaquí 17 000 e 12 000 ans avans lo present. Lo siu nom foguèt prepausat par Gabriel de Mortillet a partir dau site preïstoric eponim de la Magdalena a Tursac en Perigòrd.

Occitània

Per la region administrativa francesa de Tolosa, veire: Occitanie

Occitània es lo país del sud-oèst d'Euròpa que correspond al domeni lingüistic contemporanèu de la lenga occitana. Segon d'unes Occitània forma una nacion (e los occitans son un pòble), segon d'autres es solament un espaci lingüistic e cultural.

La mapa d'Occitània se religa dirèctament amb la definicion de la lenga e de la cultura occitanas.

Segond los dialèctes, Occitània se pòt prononciar [utsiˈtanjɔ, utsiˈtanje, utsiˈtanja, uksiˈtanjɔ, usi'tanjɔ, ukʃiˈtanjɔ, uksiˈtanja, owsi'tani].

Piu III

Piu III (29 de mai de 1453 - 18 d'octòbre de 1503) foguèt un papa de la Glèisa Catolica Romana dau 22 de setembre de 1503 a sa mòrt. Succediguèt a Alexandre VI e foguèt remplaçat per Juli II. Ja fòrça malaut avans son eleccion, èra desirós de restaurar la patz en Euròpa Occidentala e de reformar lo foncionament intèrne de la glèisa mai moriguèt tròp rapidament per acomençar la realizacion de sei projèctes politics.

Portugués

Lo portugués es una lenga romanica parlada en Euròpa Occidentala e dins lo mond per almens 210 milions de personas, dins 8 païses coma lenga oficiala, e dins de comunitats d'immigrants dins d'autres païses.

Lo portugués, amb lo galèc parlat en Galícia, forman un diasistèma pus larg, lo galègoportugués.

Lo portugués es oficial en:

Portugal

Angòla

Brasil

Cap Verd

Moçambic

Guinèa Bissau

São Tomé e Príncipe

Timòr ÈstEs segonda lenga dins la ciutat de :

Macau (China)

Rossinhòl

Lo nom de rossinhòl (var. rossinhòu) es portat per mantuna espècia d'ausèls de la familha dels Muscicapidae :

Lo Rossinhòl dels costats ròses Tarsiger cyanurus Hodgson, 1845 — Extrèm nòrd de Siberia.

Lo Rossinhòl filomèl Luscinia megarhynchos (C.L. Brehm, 1831) — l'espècia comuna en França.

Lo Rossinhòl prognat Luscinia luscinia (Linnaeus) 1758) — Russia Orientala e Asia Centrala.

Lo Rossinhòl de las muralhas mai conegut jos lo nom de Coarós negre (Phoenicurus ochruros) - Euròpa Occidentala

Solutrean

Lo Solutrean es una de las darrièras fasas del Paleolitic Superior. Se desvolopèt en Euròpa Occidentala entre aperaquí 22 000 e 18 000 avans lo present. Son nom foguèt creat per Gabriel de Mortillet a partir del site preïstoric situat al pè de la Ròca de Solutré, pròp de Macon (Borgonha), e descobèrt e estudiat en 1866 per Henry Testot-Ferry e Adrien Arcelin.

Visigòts

Los visigòts (en alemand Westgoten "Gòts de l'Oèst") son una de las doas branchas de l'ancian pòble germanic daus gòts (l'autra brancha essent aquela daus ostrogòts). Los gòts, d'origina escandinava, sortiguèron de Suècia meridionala e lors doas branchas, aparegudas en Ucraïna, s'integrèron puei tardivament dins l'Occident roman, subretot durant lo sègle V. Après la chasuda oficiala de l'Empèri Roman d'Occident (476), los visigòts contunhèron gaireben 250 ans de temps a jugar un ròtle important en Euròpa Occidentala. Es un daus pòbles "barbars" mai prestigiós d'Euròpa, tant per sa lonja istòria e sas originas miticas coma per las marcas que laissèt beucòp de temps dins los esperits.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.