Edat dau Fèrre

L'Edat dau Fèrre (var. Edat deu Hèr, Edat del Fèrre) es lo periòde dau desvolopament de la metallúrgia dau fèrre. Aquest metau es superior au bronze en duretat e abondància de jaç.

L'emplec corrècte d'aquest minerau comencèt au millenni II abC. Leis ititas foguèron lo premier reiaume organizat que controtlèt sa produccion.

L'expansion de la coneissença sus l'emplec dau fèrre se produtz probablament dempuei Iran a travèrs de Caucàs. A aquela epòca se produson de cambiaments importants: leis empèris orientaus s'afeblisson e lei centres de poder se desplaçan vèrs l'Occident. Antau, l'Edat dau Fèrre se caracteriza per l'utilizacion dau fèrre coma metau, utilizacion importada de l'Orient Mejan a travèrs de l'emigracion de tribús indoeuropèas (cèltas), qu'a partir de 1200 aC començan d'arribar en Euròpa Occidentala e son periòde va fins a l'epòca romana e en Escandinàvia fins a l'epòca vikinga (a l'entorn de 1000). L'expansion bantó, de 500 abans l'èra crestiana, arribèt rapidament gràcias a la tecnologia dau fèrre. Lei limits cronologics de l'Edat dau Fèrre varian considerablament segon l'airau culturau e l'airau geografic. Au delà, mai d'una civilizacion coneguèt jamai l'Edat dau Fèrre maugrat qu'aguèsse experimentat un desvolopament sociau e/o tecnic important (per exemple, lo cas dei civilizacions precolombinas).

Barra de navigacion entre los periòdes de l'Istòria

Preïstòria

Protoïstòria

Istòria

Paleolitic Mesolitic Neolitic

Edat del Coire Edat del Bronze Edat del Fèrre

Antiquitat Edat Mejana Edat Modèrna

Edats preïstoricas
O   La Tène   Protoïstòria
  Hallstatt
Edat del Fèrre
  Bronze final  
  Bronze mejan
  Bronze ancian
Edat del Bronze
    Calcolitic    
  Neolitic Preïstòria
Mesolitic / Epipal.
P     Paleolitic superior  
    Paleolitic mejan
    Paleolitic inferior
  Paleolitic
Edat de la Pèira

L'Edat dau Fèrre europèa

Aquest periòde intègra l'Epòca grèga arcaïca, la civilizacion deis Etruscs, la de Tartessos dins la Peninsula Iberica, seguidas deis Ibèrs e de sei vesins peninsulars lei Celtibèrs e dei Gals en Gàllia, qu'atenhèron totei un nivèu culturau important... En Euròpa Centrala l'Edat dau Fèrre se dividís en dos periòdes:

Auvèrnhe (Occitània)

Auvèrnhe, o Auvèrnha, z-es una region istorica d'Occitània, au còr dau Massís Centrau. Contunha aperaquí lo territòri dau pòble gal daus arvèrnes. Fuguèt un ensems de senhoriás a l'Edat Mejana, puèi fuguèt una província dau Regim Ancian (dinc lo reiaume de França).

Sa capitala istorica z-es Clarmont-Ferrand.

Lo gentilici z-es auvernhat -a o auvernhàs -assa (de l'occitan ancian alvernhatz), auvernhasc -a.

Esa

Esa (Èze en francés e Eza en italian) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo despartament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

Espasa

Una espasa (var. espada) es una arma blanca compausada au mens d'una lama e d'una ponhada. Permet de picar un adversari amb lo talhant de la lama ò de lo traforar amb la poncha. Apareguda probablament vèrs la fin dau milleni III avC, foguèt tornada inventar mai d'un còp d'un biais independent e venguèt una arma fòrça utilizada fins a la generalizacion d'armas de fuòc eficaças dins lo corrent dau sègle XIX. Pasmens, en despiech de sa disparicion dins leis armadas modèrnas, demorèt utilizada dins la practica de l'escrima esportiva. De mai, es totjorn un objècte de prestigi ò de comandament dins divèrseis institucions coma lei fòrças militaras e certaneis academias scientificas ò literàrias.

Istòria de Letònia

Conegut principalament coma Livònia, l'airal qu'ocupa ara Letònia èra jos l'influéncia dels Germans d'Espasa alemands a partir del sègle XIII. Çaquelà, dins los sègles XVIII e XIX, Russia prenguèt lo contraròtle de Letònia e de las regions vesinas. Amb Russia devastada per la Revolucion e la Primièra Guèrra Mondiala, Letònia declarèt son independéncia en novembre de 1918. Aqueste periòde de l'independéncia durèt pauc, quand l'Union Sovietica annexèt lo país lo 17 de junh de 1940 amb lo pacte de Molotov-Ribbentrop del 23 d'agost de 1939. Durant lo periòde sovietic, Letònia recebèt lo nom de Republica Socialista Sovietica de Letònia.

A l'excepcion d'un brèu periòde d'ocupacion alemanda durant la Segonda Guèrra Mondiala, Letònia demorèt un territòri sovietic fins que las reformas del comunisme sovietic coma la glasnost estimulèsson lo movement d'independéncia leton, e Letònia retrobèt son independéncia lo 21 d'agost de 1991. Dempuèi, a renforçat sas relacions amb l'oèst e es venguda un membre tant de l'OTAN coma de l'Union Europèa en 2004.

Lo 20 de setembre de 2003 foguèt aprovada per referendum (69,6 % dels letons, aproximativament 1,4 milions) l'adesion de lor país a l'Union Europèa coma o avián ja fach Lituània e Estònia. L'entrada oficiala aguèt luòc en mai de 2004.

Letònia

Letònia (en leton Latvija) o oficialament la Republica de Letònia es una republica de l'Euròpa del Nòrd. Bordada par la Mar Baltica, Letònia es coneguda coma un dels Païses Baltics, amb Estònia e Lituània, que la delimitan al nòrd e al sud, respectivament. A l'èst, parteja sas frontièras amb Russia e Bielorussia.

Sa capitala es Riga.

Lo gentilici es leton -a.

Preïstòria

La Preïstòria designa lo periòde de la vida de l'Umanitat qu'es situat entre l'aparicion de l'Òme e l'invencion de l'escritura. Es devesida en divèrsei periòdes que lei principaus son lo Paleolitic e lo Neolitic. Lo premier acomença amb lei premiers òmes e se finís i a 10 000 o 12 000 ans. Es caracterizada per una industria basada sus la pèira e una economia de caça e de culhida. Vei tanben l'aparicion de l'art e de manifestacions religiosas. Puei, vèrs 8 000 avC, leis abitants de Mesopotamia venguèron sedentaris marcant la fin d'aqueu periòde e donc lo començament dau Neolitic. Aquela epòca es adonc marcada per la formacion de vilatges permanents e la naissença d'una economia de produccion amb lo desvolopament de l'agricultura, de la teissedura, de la metallurgia e de cambis comerciaus. Ansin, la fin dau Neolitic, e donc de la Preïstoria, es contemporanèa de l'aparicion dei civilizacions dau començament de l'Antiquitat.

Ròca

Lei ròcas (var. ròchas, ròcs, garròcs, arròcs, arròcas) son de materiaus naturaus solides formats d'un assemblatge d'un ò de plusors mineraus. Constituent principau de la crosta tèrrestra, son devesidas entre ròcas magmaticas (ò ignèas), metamorficas e sedimentàrias en foncion de sei condicions de genèsi. La sciéncia de la descripcion e de l'estudi dei ròcas es dicha petrologia e fa partida de la geologia. Dins lo corrent de l'Istòria umana, lei ròcas son estadas fòrça utilizadas coma materiau de construccion e coma fònt de mineraus ò de metaus.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.