Dinastia

Una dinastia es una succession de caps eissits d'una familha donada.

Babilònia (reialme)

Lo reialme de Babilònia se desvolopèt al sud de Mesopotamia del començament del millenni II abC fins a 539 abC, data de la presa de sa capitala per lo rei Cir II lo Grand de Pèrsia. Pendent sa longa istòria coneguèt de periòdes de fast e d'autres pus dificils, e de dinastias nombrosas se succediguèron a sa tèsta.

Se distinguís tradicionalament tres periòdes grands dins l'istòria de Babilònia:

Periòde paleobabilonian (2004-1595 avans l'èra crestiana), amb la premiera dinastia babiloniana;

Periòde babilonian mejan (1595-fin del millenni II avans l'èra crestiana), amb mai que mai la dinastia kasita;

Periòde neobabilonian (del començament del millenni I-539), qu'abotís a l'Empèri Neobabilonian (627-539), dominat per la figura de Nabucodonosòr II, e marca la fin de l'independéncia de Babilònia.

Calendièr chinés

Lo calendièr chinés es un calendièr basat sus l'observacion de la Luna e dau Soleu qu'utiliza de mes lunars e d'annadas solaras. Lo començament d'un mes correspond au jorn de la Luna novèla e sa mitat au jorn de la Luna plena. Una annada es compausada de dotze mes, d'un desenau de jorns suplementaris e de mes intercalars (7 sus un periòde de 19 ans). L'objectu d'aquelei jorns e mes suplementaris es de gardar la correspondància entre lei movements terrèstre e solar.

Aqueu calendièr foguèt desvolopat dins lo corrent de l'istòrie chinesa mai la màger part de sei principis foguèron establits durant la dinastia Han (206 avC - 220 apC). Son ponch de partença correspond a l'annada de naissença ò de concepcion dau premier emperaire chinés en 2697 avC ò en 2698 avC. Dempuei 1912, es plus lo calendièr oficiau de China mai son usatge es encara fòrça frequent. N'existís de variantas segon lei regions.

Edat Mejana

L'Edat Mejana es un periòde istoric que s'estend dau sègle V au sègle XV. Generalament definit dins lo cas d'Euròpa, sei limits pus frequents son la casuda de l'Empèri Roman d'Occident en 476 e la presa de Constantinòble per lei Turcs en 1453 o la descubèrta dau continent american per Cristòl Colomb en 1492. Per extension, aquela epòca se pòu tanben definir per leis autrei continents.

Egipte

Egipte (en arabi مصر = Miṣr, en arabi egipcian Maṣr, en egipcian còpte Kīmi, en egipcian ancian Km.t o mens exactament Kemet) es un país istoric dau nòrd-èst d'Africa que dona son nom a un estat dau meteis nom. Egipte foguèt la pàtria dau pòble egipcian e lo brèç de la lenga egipciana; uei ten doas lengas e doas culturas: la cultura aràbia e la cultura còpta. Lo país s'estructura lòng de la bassa vau de Nil, una zona fertila que s'engulha entre de desèrts a l'èst e a l'oèst. Forma uei un estat que son nom oficiau es Republica Aràbia d'Egipte, situat entre la mar Mediterranèa au nòrd e la mar Roja a l'èst, e que confronta leis estats de Sodan au sud, de Libia a l'oèst e d'Israèl au nòrd-èst.

Sa capitala es Lo Caire.

Lo gentilici es egipcian -a.

Empèri Sassanida

L'Empèri Sassanida (en persan: ساسانیان) es lo periòde de govèrn del segond Empèri Pèrsa (226-651) de la part de la dinastia sassanida (quatrena dinastia iraniana). La dinastia foguèt fondada per Ardashir E après traire del tròn al darrièr rei arsàcida, Artaban V de Pàrtia, e s'acabèt quand lo darrièr Rei dels reis (Shahanshah) sassanida Yazdgard III (632-651) perdèt una longa guèrra de 14 ans contra lo primièr dels califats islamics (lo califat Omeia). Lo territòri de l'Empèri Pèrsa sassanida compreniá dins los actuals estats d'Iran, Iraq, Armenia, Afganistan, de parts de l'èst de Turquia e Siria, de Paquistan, Caucàs, Asia Centrala e Arabia. Pendent lo govèrn de Cosroes II (590-628), s'annexèron a l'Empèri los territòris que revendrián als actuales Egipte, Jordania, Palestina e Liban, e establiguèt quitament un protectorat sus de territòris a l'ora d'ara correspondents a Oman e Iemèn, en atenhent aital la maximala expansion de l'Empèri. Los sassanidas nomenavan lo sieu empèri Erānshahr ايرانشهر (Iranshæhr) o Domeni dels Iranians.

Lo periòde sassanida (que compren tot lo periòde final de l'Antiquitat classica) se considèra un dels periòdes istorics pus importants e influents de l'istòria d'Iran. En fòrça aspèctes, arribèt dins los succèsses mai importants de la cultura pèrsa, e foguèt lo darrièr grand empèri iranian abans la conquista musulmana de Pèrsia e la conversion consecutiva a l'Islam coma religion de tot lo territòri. L'Empèri Sassanida aguèt una influéncia importanta sus la anciana Roma Aquela influéncia culturala s'estendèt mai enlà dels territòris termierèrs d'ambedós empèris, en arribant fins en Euròpa Occidentala, Africa, China e Índia, e aguèt un ròtle fondamental dins la formacion de l'art medieval europèu e asiatic, doncas qu'influissiá en los dos continents. Aquela influéncia arribèt tanben fins l'alavetz recent mond islamic. La societat aristocratica e exclusivitat de la dinastia sassanida transformèt la conquista islamica d'Iran en una « renaissença » pèrsa. La cultura islamica adoptèt, en fòrça aspèctes (arquitectura, escritura, eca) de caracteristicas dels pèrsas sassanidas.

Empèri roman

L’Empèri roman (Imperium romanum en latin) foguèt un periòde de la civilizacion romana entre 27 avC e la fin dau sègle V. Creat après la crisi deis institucions de la Republica, l'Empèri capitèt de conquistar totei lei territòris de Mediterranèa per venir una dei poissanças pus importantas de l'Istòria. Pasmens, après son apogèu au sègle I, l'Empèri conoguèt una tièra de crisis e de guèrras civilas entraïnadas per de dificultats de successions au tròne imperiau. D'efèct, l'Emperaire, qu'es lo cap unic de l'Empèri ai nivèus militar, civil e religiós, deguèt sovent luchar còntra l'influéncia creissenta de l'armada que venguèt pauc a pauc la fònt de legitimat dau poder. A partir dau sègle III, lei dificultats de l'Empèri entraïnèron sa division entre uneis emperaires e adjonchs per melhorar sa defensa. Aquela division venguèt permanenta après 395 entre Occident e Orient. L'Empèri Roman d'Occident dispareguèt en 476 après leis invasions barbaras enterin que l'Empèri roman d'Orient capitèt de resistir per venir l'Empèri Bizantin.

Pasmens, L'influéncia de l’Empèri Roman es pas limitada au domeni istòric. D'efèct, au nivèu religiós, permetèt lo desvolopament dau crestianisme que venguèt la religion principala e quasi unica d'Euròpa. De mai, la lenga romana, lo latin, es tanben a l'origina de la màger part dei lengas actualas d'Euròpa occidentala coma francés o espanhòu. Enfin, aguèt un ròtle major dins lo desvolopament de la cultura occidentala gràcias a sei realizacions arquitecturalas (temples, pònts...) o artisticas (discors...).

Enric de Borbon

Enric de Borbon (Pau, lo 13 de deceme de 1553 - París mòrt lo 14 de mai de 1610), aperat Noste Enric en Bearn, que ho rei de Navarra (1572-1610) dab lo nom d'Enric III de Navarra puish rei de França (1589-1610), purmèr rei de França de la branca dita deus Borbon de la dinastia capeciana, dab lo nom d'Enric IV de França.

Qu'èra lo hilh de Joana de Labrit, regina de Navarra e d'Antòni de Borbon, princi de sang per'mor de descénder deu rei Loís IX de França (« Sant Loís »). Peu son pair qu'eretè deus sons drets au tròne de França en aplicacion de la lei salica e arron deus regnats e de las morts successivas deus tres hilhs deu rei Enric II de França.

Testimòni e actor de las guèrras de religion que cambiè nau vegadas de religion. Que ho capdau deu partit protestant, que's convertí un darrèr còp au catolicisme entà poder pujar suu tròne de França (en deishant lo reiaume de Navarra, gavidat per Bearn devath la regéncia de la soa sòr), qu'avó a's pelejar entà assegurar la soa autoritat, que promulguè l'Edicte de Nantas (qui permetó de fenir las guèrras de religion en autrejant ua cèrta tolerància au protestantisme) en bèth pacificar França e que ho fin finala aucit per François Ravaillac (un fanatic religiós) lo 14 de mai de 1610 a París, carrèra de la Ferronerie.

IIIau dinastia egipciana

La IIIau dinastia egipciana qu'ei la purmèra de l'Empèri Ancian. Lo son rei mei famós qu'ei de segur lo faraon Djòser qui s'a hèit bastir la piramida mei anciana (qui ei egaument lo monument de pèira mei ancian conegut au monde). Menfis que ho la soa capitala.

La succession deus reis d'aquesta dinastia b'ei pas clara a despart de Djòser (plan famós e dab un monument plan documentat) e de Honí qui sembla clarament estar lo darrèr. L'enjòc entà la poder completar dab seguretat qu'ei de poder acordar la diferentas listas reiaus (totas imprecisas) dab los elements arqueologics.

IIau dinastia egipciana

La IInda Dinastia Egipciana que regnè durant la segonda meitat deu -IIIau millenni. Quauques uns deus sons reis que son mentavuts dens lo Canon Reiau de Turin e la Lista Reiau d'Abidòs.

Que hè partida (amassa dab la Ièra dinastia egipciana) deu periòde Tinita qui precedè l'Ancian Empèri egipcian. Durant aquesta tempsada lo poder reiau e l'unificacion de las duas tèrras de Hauta e Baisha Egipte que's renforcèn. Aquò que sembla confirmat peu nom de Her (nom d'Òrus) deu purmèr sobeiran : Hetepsekhemoi (« Ambs país en patz »), aperat « Baó » deu son nom de « Rei de Hauta e Baisha Egipte ».

IVau dinastia egipciana

IVau dinastia egipciana qu'ei ua dinastia de l'empèri ancian qui ho ua grana dinastia de bastidors qui bastí los mei famós monument d'Egipte : lo gran esfinx e las piramidas de Giza. Cada rei que bastí au mens un tombèu de gran endom (sustot Snefro qui bastí tres granas piramidas dab mei de pèiras que cap auta piramida sola, e Khofo qui bastí la Grana Piramida). La soa capitala qu'èra Menfis.

Lo papir de Westcar qu'ei un document hèra posterior qui conta hèitas supausadas d'aqueth temps.

Marròc

Marròc (en arabi المغرب = Al Maghrib o Al Maghrib al Aqsa "l'extrèm Oèst") es un estat d'Africa del Nòrd. Es limitat per la mar Mediterranèa al nòrd e per l'ocean Atlantic a l'oèst. Confronta Argeria a l'èst. Al sud, l'estat de Marròc revendica, possedís de fach e estima coma una part de son territòri lo Sahara Occidental, malgrat de contestacions localas e internacionalas.

La capitala es Rabat.

Lo gentilici es marroquin -a.

Mesopotamia

Mesopotamia, dau grèc « país entre rius », designa lei territòris situats en Iraq, entre lei rius de Tigre e d'Eufrates, que se getan dins lo golf Persic. Aquesta tèrra èra fòrça feconda e enrodada de desèrts.

Aquestei tèrras foguèron ocupadas fa mai de 5000 ans per lei sumerians, civilizacion que bastiguèt lei premierei ciutats coma Ur e Lagash, que fortifiquèron per fin de lei defendre d'autrei pòbles que cercavan tanben de viure dins un luòc melhor. Cada ciutat se governava d'esperela, pr'amor qu'èran de ciutats-Estats independentas.

Noyon

Noyon qu'ei ua vila de l'anciana província de Picardia situada uei dens lo departament d'Oise de la region administrativa francesa de Picardia.

Qu'ei dotada d'ua catedrau gotica.

Carlesmanhe i ho sacrat rei deus Francs en 768 e Uc Capet que i ho tanben sacrat rei en 987 en bèth aubrir atau la dinastia deus capecians.

Qu'ei la ciutat nadau deu reformator protestant Joan Calvin e lo son ostau qu'acessa un musèu qui'u ei vodat.

Ortès

Ortès (oficialament en francés Orthez) qu'ei ua vila de Bearn, que'n ho la capitala après Morlans e abans Pau e lo sièti deu poder deus vescomtes de Bearn de la dinastia deus Montcada (estant Gaston Fèbus lo mei famós d'eths). Qu'ei situada dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region de Nòva Aquitània.

Portugal

Portugal (var. Portugau) (Portugal en portugués) es un país dau sud-oèst d'Euròpa, a l'oèst de la Peninsula Iberica; es la pàtria dau pòble portugués e forma un estat. Es limitròf amb l'estat d'Espanha au nòrd e a l'èst e es en riba de l'ocean Atlantic au sud e a l'oèst.Tanben ne fan partida dos archipèlas de l'Atlantic Nòrd: los Açòres e Madèira. A una populacion de 10 566 212 estatjants (2005) e una superfícia de 92 391 km².

Sa capitala es Lisbona.

Lo gentilici es portugués -esa.

Republica Populara de China

La Republica Populara de China, generalament dicha China e de còps China Populara, es un país d'Asia Orientala enviroutat per Russia, Mongolia, la Corèa dau Nòrd, Vietnam, Laos, Birmania, Índia, Botan, Nepal, Paquistan, Afganistan, Tatgiquistan, Quirguizstan e Cazacstan. A tanben de frontieras maritimas ambé Japon, Corèa dau Sud e Taiwan. Es lo tresen país pus estendut amb una superficia de 9 596 961 km² e lo país pus grand situat totalament sus lo continent asiatic. China es tanben lo país pus poblat de la planeta amb una populacion egala a 1,3 miliards d'abitants. Sa capitala es Pequin.

La Republica Populara de China fuguèt solament proclamada lo 1èr d'octòbre de 1949 après la victòria comunista durant la Guèrra Civila Chinesa. Pasmens, la China Populara es l'estat successor de la Republica de China, de l'Empèri Chinés, estat entre lei pus ancians de l'Istòria umana, e de la civilizacion chinesa apareguda a la fin dau milleni IV avC.

Sola

Sola qu'ei un ancian vescomtat feudau neishut en 832, quan lo purmèr rei de Pampalona Eneko Arista e nomenè Aznar I Galin purmèr vescomte, d'ua dinastia qui contunharé dinc au sègle XIII.

Au sègle XI, lo duc de Gasconha que cedí los sons drets relatius a Sola au vescomte de Bearn.

Los sons abitants que son los soletins.

XVIIIau dinastia egipciana

La XVIIIau dinastia egipciana (a còps aperada dinastias totmossida, per'mor deus sons farons vodats au diu Djehoti, Thòt peus grècs) qu'ei la purmèra disnatia de l'Empèri Navèth egipcian, ua tempora qui s'obreish dab la reconquesta de tot lo País de la duas tèrras (Hauta e Baisha Egipte) sus l'envisidor Icsòs qui ocupava enqüera lo nord d'Egipte. Auesta hèita, acabada per Ahmes I qu'ei descrividua en literatura de la biografia d'un militar, Ahmes Hilh d'Abana, qui ondra las parets deu son tombèu.

Lo temps de la XVIIIau dinastia qu'ei considerat com un temps d'aur dens l'istòria de l'Egipte antica. La XVIIIau dinastia que s'acabè dab l'aventura amarniana, qu'ei a díser dab la crisi interna e externa creada per l'esquisme religiós deu faraon Akhenaton. Au maugrat qui la dinastia aja continuada un temps dab lo faraon mainatge Totankhamòn, aqueth que la clavè dab la soa mort. Lo son regent, lo generau Horemheb, que preparè la pujada de la dinastia seguenta: la XIXau dinastia coneguda com la dianastia ramessida (d'on, de segur, gessó Ramses II o Ramses lo gran).

Quauques uns deus sons faraons que comptan enter los mei famós:

Ahmes I

AmenhotepI (Amenòfis en grèc)

Djehotimes I (Totmòsis en grèc)

Djehotimes II (Totmòsis en grèc)

Djehotimes III (Totmòsis en grèc)

Hatshepsot: purmèra hemna istorica plan documentada e purmèra coneguda hemna cap d'Estat.

Amenhotep II (Amenòfis en grèc)

Djehotimes IV (Totmòsis en grèc) : que miè Egipte au la son poder exterior màger en beth conquestar e contrarotlar la Palestina e la Siria.

Amenhoptep III (Amenòfis en grèc)

Akhenaton / Amenhotep IV (Amenòfis en grèc) : l'esquismatic, espós de la regina Nefertiti.

Ankh-Kheperora

Smenkhkara

Totankhamòn : lo darrèr faraon d'aquesta dinastia qui regnè devath la regéncia deu generau Horemheb.

Àustria

Àustria (var. Austria; Österreich [ˈøːstɐraɪç] en alemand) es una republica federala dau centre d'Euròpa. Es bordada a l'oèst per Soïssa e Liechtenstein, au nòrd per Alemanha e la Republica Chèca, a l'èst per Eslovaquia e Ongria, e au sud per Eslovènia e Itàlia.

Es un país ancian d'Euròpa qu'acomencèt sa formacion au sègle X. Au sègle XIII, passèt sota lo contraròtle de l'Ostau de Habsborg e foguèt integrat a l'empèri europèu d'aquela dinastia. Au sègle XVI, venguèt lo centre dei possessions dei Habsborg d'Àustria. La disparicion d'Ongria que son rèi foguèt tuat per leis Otomans en 1526 li permetèt de venir una poténcia majora dau continent. Pasmens, se turtèt ais interés deis autrei poissanças coma França que luchèron per limitar lo poder dei Habsborg. Après una tièra de conflictes ai sègles XVI e XVII, la Guèrra de Trenta Ans s'acabèt en 1648 per una desfacha austriana que empachèt lei Habsborg de prendre lo contraròtle dau Sant Empèri Roman Germanic. Au sègle XVIII, la poissança austriana foguèt menaçada per l'emergéncia de Prússia que menacèt son influéncia en Alemanha. Lei guèrras napoleonencas arrestèron aquela rivalitat fins a 1815 e permetèron a l'Empèri d'Àustria d'agantar son apogèu. Pasmens, la rivalitat ambé Prússia acomencèt tornarmai a partir de la mitat dau sègle XIX. En 1866, Prússia expulsèt Àustria deis afaires intèrns d'Alemanha. Afeblit, Viena deguèt acceptar de reconóisser lei drechs de la minoritat ongresa per formar Àustria-Ongria. De mai, deguèt tanben dirigir seis ambicions vèrs lei Balcans onte se turtèt au govèrn rus. Aquela rivalitat venguèt una fònt de tensions en Euròpa e foguèt una causa de l'entraïnament de la Premiera Guèrra Mondiala. Vencuda, Àustria-Ongria esclatèt e foguèt remplaçada per una tièra d'estats novèus. Se formèt una Republica d'Àustria que foguèt annexada en 1938 per lo Tresen Reich e participèt a la Segonda Guèrra Mondiala dins lo camp alemand. Ocupada en 1945 per lei venceires, lo país foguèt evacuat en 1955 en cambi de sa neutralitat dins leis afaires internacionaus.

Es membre de l'Union Europèa dempuei 1995. La capitala es Viena (1 825 287 abitants dins l'airal metropolitan). Lo gentilici es austriac -a (o austrian -a).

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.