Cretacèu


Eth cretacèu ei un periòde dera escala de temps geologic que va deth finau deth periòde jurassic, hè 146 milions d'ans, enquiath principi deth periòde paleocèn, hè 65,6 milions d'ans. Era fin deth cretacèu merca tanben eth limit enter es eres deth mesozoïc e deth cenozoïc.

Nomenclatura e datacion

Impact event
Eth impacte de meteorit o cometa ei auei acceptat com era principau rason deth escandiment deth Cretacèu-Terciari.

Coma damb periòdes geologics més vielhs, es capes malhocóses que definíssen eth cretacèu son ben identificades més es donades exactes deth principi e final deth periòde son incertes per quauques milions d'ans. Eth cretacèu e eth jurassic non poden éster desseparats per cap d'escandiment o creishuda dera diuersitat. Totun, era fin deth periòde qu'ei plan marcada, essent limitada per ua capa rica en iridi trapada en tot eth Yucatan e eth golf de Mexic. Aguesta capa ei estat datada a hè 65 milions d'ans. Aguesta patacada meteorica ei probaubament era causa deth eveniment d'escandiment cretacèu-terciari. Eth cretacèu recebéc eth son nom (dera paraula latina creta, que vole díder gis ) pes sues extensives capes de gis que se trapen en eth cretacèu superior dera Grand Bretanha e era Euròpa continentau pròche.

Divisions

Eth cretacèu ei divisat en cretacèu inferior e cretaceu superior. es estadis faunaus, deth més nau ath més ancian, son:

Cretacèu superior

  • Maastrichtian (70,6+/-0,6 -65,5 +/- 0,3 milions d'ans )
  • Campanian (83,5 +/-0,7- 70,6 +/- 0,6 milions d'ans)
  • Santonian (85,8 +/-0,7- 83,5+/ -0,7 milions d'ans )
  • Coniacian (89,3+/-1,0 - 85,8 +/-0,7 milions d'ans )
  • Turonian (93,5+/- 0,8 -89,3 +/-1,0 milions d'ans)
  • Cenomanian (99,6+/-0,9 - 93,5 +/-0,8 milions d'ans)

Cretacèu inferior

  • Albian (112,0+/-1,0 - 99,6+/-0,9 milions d'ans)
  • Atian (125,0+/-1,0 -112,0+/-1,0 milions d'ans)
  • Barremian (130,0+/-1,5 -125,0+/-1,0 milions d'ans)
  • Hauterivian (136,4+/-2,0 -136,4+/-2,0 milions d'ans)
  • Valanginian (140,2+/-3,0 -136,4+/-2,0 milions d'ans)
  • Berriasian (145,5+/-4,0 -140,2 +/-3,0 milions d'ans)

Paleografia

Pendent eth cretacèu, eth supercontinent dera Pangèa acabec de trincar-se enes continents actuaus, maugrat que lors posicions eren plan diferenti aths actuaus. Ena medida qu'eth Ocean Atlantic s'espandia e era Sud America deriuava tath oèst, Gondwana se trincaua e medida qu'era Antartida e Austràlia se dessepararen d'Africa, maugrat qu'era Índia e Madagascar demorauen adherits. Aguestes divisions crearen longes sèrres sosmarines que levauen eth nivèu dera mar, eth mar de Tetis, que contunhèc estrechant-se. I a de floriments importants deth cretacèu en Nòrd-America, Euròpa e era China. Ena Índia actuau, ues capes massisses de lava nomerades es trappes dau Decan foguèren depausades ena fin deth cretacèu e principis deth paleocèn. Es climes eren cauds a ne tan sols es regions polars non auien glaç de forma permanenta.

Flora

Conguillio llaima
Enter eths purmers representants d'arbres emergents ath cretacèu, era flora èra dominada peths conifèrs com Araucaria (aiçi: Araucaria araucana en Chile).

Apareisheren es Angiospèrmes totun qu'arribèren pas a èsser dominanti enquiath fin deth periòde. Era lor evolucion damb era ajuda dera aparicion des abelhes ei ua bona mostra d'era evolucion amassa. Es prumèrs agenti des arbres moderni, includent-i es figuières, platanièrs e tolipièrs qu'apareisheren en eth cretacèu. Ath medeish temps, quaques gimnospèrmes deth Mesozoic, coma adara es pinhierats, contunharen de benanar maugrat qu'autes taissons coma adara es bennettitales s'escandiren abantes dera fin deu periòde.

Fauna

Bèsties terrestri

En Terra ferma, es mamifers eren enqüera ua petita part e menor dera fauna. Aguesta era dominada peths reptils aracosaurians, especiaument peths dinosaures, qu'auien arribat a lor zenit. Es pterosaures eren comuns a principis e miejans deth cretacèu més a medida qu'eth cretacèu avancèt aueren de lutar contra era competencia creishent dera radiacion adaptativa des audèths e en final del periòde ja sonque existien dus familhes, autament especialades. Es jadiments de Liaoning, ena formacion Chaomidianzi ena China, da ua enludida mostra dera vida a principis deth cretacèu, ja qu'a restes meravelhosament conservades qu s'i trapen e representen quauques tipus deth grop maniraptor que marca era transicion dinosaure-audèth e destaquen pera preséncia de plumes parières a peth. Pendent eth cretacèu, es insectes començaren a diversificar-se e es hormigues, es termies e es parpalholes més vielhes apareisheren. Es afiats, es llagostes e cynipidae tanben apareishen. Un aute insecte important qu'evolucionéc foguèt era abelha ensocial, provocada pera ecologia e era evolucion des plantes damb flors.

Bèsties marini

En es mars, i auien raias, lamies moderni e es teleosti comuns. Es reptils marini includien es qu'arribaren a ésser ictiosaures en principis e miejans deth cretacèu, plesiosaures pendent tot eth periòde e, fin-finau, es mosasaures. Es baculids, ua forma damb casquelh plan long d'amonitas, benanauen en eth mar. Es hesperornithiformes eren audèts marini cabussaires sense capacitat de vòl que nadaven coma es gaviformes. Es foraminifers tanben benanaven. Eth cretacèu tanben vedéc era aparicion des diatomees en es oceans (es d'aiga fresca qu'apareishen pas enquiath Miocè).

Escandiment

En eth escandiment massièr que definís era fin deth cretacèu, un nombral significatiu d'especies (+/-50%) e de familhes coneishudes (+/-25%) desapareisheren. Es plantes demoraren practicament sense tocar e en tot es organismes marini receberen eth patac més hort. Açò include un gran nombral (+/-95%) de foraminífers planctonics (exceptat es globigerinids), e un nombral enqüera més gran de cocolitofors, ath delà d'ammonits, cefalopodes, belemnites, rudistes e toti es reptils marini exceptat des cocodrils e tartugues. Es dinosaures son era victima més important der escandiment deth cretacèu. Dinosaures que sonque demoraren en eth final deth periòde (coma eth tiranosaure, eth triceratops e eth anquilosaure) s'escandiren. Eth darrièr des pterosaures e era grana marjoria deths audèths tanben s'escandiren.

Didelphimorphia

L'òrdre dels didelfimòrfes es lo de las sarigas de l'emisfèr sud. Las sarigas an probablament derivat dels primitius Ameridelphia d'America del Sud del Cretacèu e del Paleocèn precòci. Los didelfimòrfes an un grop fraire, los Paucituberculata, o sarigas musaranhas.

Dinosaure

Los dinosaures (mot qui vòu díser terrible lausèrp - deu grèc δεινός - deino - « terrible »- e σαύρα - saura - « lausèrp ») que son ua familha o clade de vertebrats fossils apareishuda au Triassic (230 milions d'annadas a), entà s'avalir a la fin de l'atge Cretacèu (65 milions d'annadas a) qui e qui daunegè l'ecosistèma terrèstre a l'escala deus vertebrats durant uas 160 milions d'annadas (durant lo Triassic, lo Jurassic e lo Cretacèu, tan vau díser, per l'èra segondària. Que desapareishèn quasi tots durant l'extincion deu Cretacèu-Paleogèn).

Lo sol grop subervivent conegut enter los dinosaures qu'ei lo deus ausèths, considerats donc per la sciéncia e la taxonomia actuala com dinosaures.

A maugrat de l'etimologia deu lor nom, los dinosaurs que son pro diferenciats deus lausèrps sus mantun punts, e en particular per'mor de la loas camas quilhadas e sustot segond las descobèrtas tanhentas au lor metabolisme pròche deu metabolisme deus ausèths dab la sang cauda.

Los dinosaures que's diversifiquèn hèra, sia en tèrmes d'endom (en bèth anar despuish gigants com los sauropòdes - podent arribar au mens dinc aus 58 m de longor - dinc aus mei petits com lo xixianycus dab sons 50 cm) sia en tèrme de dièta alimentària (anant deus carnivòrs aus erbivòrs) sia en tèrmes de postura (quadripèda o bipèda). D'autes animaus com los pterosaures (diferent deu grop qui balhore los ausèths de uei) qui colonizèn los aires, los reptiles aquatiques (com l'ictiosaure, lo plesiosaure e l'elasmosaure) e los reptiles mamalians com lo dimetrodon correntament e iconograficament associats aus dinosaures pertanhen totun a d'autas familhas.

Las descobèrtas e l'estudi de las rèstas fossilizadas deus dinosaures que s'acceleré a partir deu sègle XIXau e lo mot dinosaure que ho creat per Richard Owen en 1842.

Per mantuas annadas que s'a considerat los dinosaures com reptils lents dab la sang hreda e que s'a quitament devisat suber la loa peguessa ; uei que'us se considèran meilèu com animaus de sang cauda (com los ausèths, los lors tanhents dirèctes) e dab comportaments sociaus per mantuns (com ac muisha l'estudi de las loas peadas fossilizadas).

La disparicion deus dinosaures que demòra un deus grans enigmas de la sciéncia dab debat suber ua desapareishuda progressiva (com ac semblan muishar las excavacions) o catastrofica (aquesta motivada per rèstas de meteorit trobadas dehens los sediments d'aqueth periòde). Ambs teorias que's pòden totun considerar amassas.

Las primièras de paucas linhas de dinosaures primitius se diversifiquèron pendent lo rèste deu Triassic, e aquestes èssers desvolopèron lèu lèu de caracteristicas e varietat de talhas adaptadas a la vida en gaireben totes los mitans ecologics terrèstres. D'ont la granda adaptabilitat que possedián de per lor regim alimentari, agilitat e intelligéncia qualques especimèns coma lo Coelophysis, comparat dab d'autres tipes de reptiles.

Extincion del Cretacèu-Paleogèn

L'extincion del Cretacèu-Paleogèn (abreujada K-Pg), tanben coneguda coma extincion del Cretacèu-Terciari (K-T), que marca la fin del Cretacèu, es una extincion de massa e de granda escala d'espècias animalas e vegetalas que s'es producha sus un cort periòde de temps (a l'escala geologica) fa 66 milions d'annadas.

Aqueste eveniment marca la fin de l'èra mesozoïca e lo començament de l'èra cenozoïca. Aquesta extinccion es associada a une signatura geologica (coneguda jol nom de limit K-T), abitualament jos la forma d'una prima sisa d'argila presentant un taus anormalament naut d'iridi, que se trapa dins diferentas regions del mond. K es l'abreviacion tradicionala pel periòde del Cretacèu (deriva del nom alemand Kreidezeit), e T es l'abreviacion del Terciari, tèrme istoric que designava lo periòde ara cobèrta pels periòdes Paleogèn e Neogèn. L'emplec del tèrme « Terciari » essent ara desconselhat coma unitat formala de temps o de ròca per la Comission internacionala sus l'estratigrafia, l’eveniment K-T es ara designat coma l'extincion Cretacèu-Paleogèn (o K-Pg) per fòrça cercaires.

La majoritat dels paleontològs admeton que los ausèls apartenon al grop dels dinosaures. Los dinosaures fòra dels ausèls son dichs non avians. Los fossils de dinosaures non avians se tròban gaireben sempre sota lo limit K-T, los paleontològs estiment majoritàriament que los dinosaures s'atudèron just abans, o pendent l'eveniment. Dins aquesta interpretacion, lo fach que d'unes fossils de dinosaures sián estat descobèrts al dessús del limit K-T es entièrament degut a de remanejaments dels sediments, es a dire que l'erosion los tornèt a la superfícia abans que foguèsson tornarmai cobèrts per un depaus de sediments mai recents,,. Aquesta teoria foguèt verificada, que de sistèmes de datacion, utilizats dempuèi lo començament de las annadas 2010, permeton de datar dirèctament los ossaments, al contrari dels metòdes precedents que datan pas que los sediments a l'entorn. Los mosasaures, los plesiosaures, les pterosaures e fòrça espècais de plantas e d'invertebrats tanben s'atudèron. Los clads de mamifèrs e d'ausèls subrevisquèron amb pauc d'extincions, e una radiacion evolutiva dels taxons del Maastrichtien s'èra realizat plan mai après lo limit. Lo taus d'extincion e de radiacion varia d'un clad a l'autre.

L'illa de Madagascar, ja separada del continent african a l'epòca de l'eveniment, desvelopèt alara una fauna destriada.

Las teorias scientificas explican las extinccions del K-T per un o mai eveniments catastrofics, coma d'impactes cosmics, e/o una activitat volcanica crescuda, l'activitat volcanica semblant pasmens èsser anteriora. La datacion de mai d'un cratèrs d'impacte (coma l'impacte de Chicxulub) e aquela de las ròcas eissidas d'una activitat volcanica de massa dins los traps del Deccan, coïncidisson amb lo periòde aproximatiu de l'eveniment d'extinccion. Aquestes eveniments geologics aurián redusit la quantitat de lutz solar arribant al sòl, limitant atal la fotosintèsi e menant a un cambiament massís de l'ecologia terrèstra. D'autres cercaires avançan que l'extinccion foguèt mai progressiva, resultant de cambiaments mai lents del nivèl de la mar o del climat.

Pasmens, los paleobotanistas, coma los palinològs estudiant lo pollèn, semblan aver mostrat al nivèl de la limita K-T, e subretot suls sites nordamericans, que l'extinccion a estat rapid e coerenta amb l'ipotèsi d'un impacte: disparicion gaireben instantanèu del pollèn d'angiospèrmes dominant al Maastrichien, fern spike (« pic de las falguièras » coïncidissent amb lo pic d'iridi, vegetacion oportunista (falguièras mai sovent) puèi de nòu apareisson progressiva de gimnospèrmas puèi d'angiospèrmas, e reconstitucion progressiva de la biodiversitat,,.

En març de 2010, un grop de 41 scientifics s'es acordat, dins la revista Science, sul fach que la casuda de l'asteroïde a l'origina del cratèr de Chicxulub foguèt l'eveniment desencadenant de l'extincion K-Pg. Mas, quatre ans mai tard, la meteissa revista torna al debat publicant un novèl estudi geocronologic, que permetèt una datacion mai precisa de l'eveniment del plan del Deccan, tornan sus l'idèa que las gigantèscas efusions de lava del Deccan se seriá debanat mai d'ora per aver jogat un ròtle dins las extincions. L'estudi mòstra qu'aqueste fenomèn escamba plan lo periòde geologic d'extincions majoras, e torna de la credibilitat a l'ipotèsi sostenguda per Gerta Keller (paleontològ de l'Universitat de Princeton),,. Pendent episòdi volcanic d'entre los mai destructors de tota l'istòria de la Tèrra, los volcans aurián podut largat pro de dioxid de carbòni e de sofre per subte caufar la Tèrre e acidificar los oceans, tuant los tres quarts de las formas terrèstras de vida amb totes los dinosaures non avians.

En octobre de 2015, une datacion encara mai precisa de las coladas de lava dels traps del Deccan, basada sul rapòrt isotopic 40Ar/39Ar de l'argon, es obtenguda per l'equipa de Paul R. Renne de l'Universitat de Califòrnia a Berkeley. Los episòdis mai importants de contunh d'emissions de lavas del Deccan, representant 70 % du total, son datats de mens de 50 000 ans après la casuda del meteorit de Chicxulub. Aquesta coïncidéncia convenc los autors que l'episòdi paroxismal dels traps seriá una consequéncia de l'impacte del meteorit de Chicxulub. Lo tust del meteorit auriá induch una onda sismica enòrma, equivalenta a un tèrratrem de magnitud 11, qu'auriá fragilizat la rusca terrèstra de l'autre costat del glòb, als « antipòds » en longitud mas pas en latitud. Atal, après l'extincion de massa deguda a l'impacte del meteorit de Chicxulub, las erupcions volcanicas del Deccan, amb lors quantitats enòrmas de gases letals deslargats — amb lo sulfur d'idrogèn (H2S) —, aurián perlongat los efièchs del nívol levats per l'impacte meteoritic,.

Pasmens se l'eveniment del limit K-T es estat de granda amplor, aguèt una variabilitat significativa del taus d'extincion entre los diferents grops d'espècias. Se supausa que de particulas atmosfericas bloquèron la lutz del Solelh, redusent la quantitat d'energia solara podent aténher la Tèrra. Los efectius de las espècias dependant de la fotosintèsi se son doncas demesit, quitament d'unas espècias se son atudadas. Vèrs la fin del Cretacèu, los organismes que fotosintetizavan, coma lo fitoplancton e las plantas terrèstras, èran a la basa de la cadena alimentària coma es lo cas uèi. L'extincion d'espècias vegetalas alara dominantas causèt un remanejament important d'aqueste grop d'organismes. L'observacion suggerís que los animals erbivòrs s'atudèron quand las plantas que'n dependavan per se noirir son vengudas raras; en consequéncia, los predators superiors coma lo Tirannosaure tanben periguèron.

Los coccolitoforids (d'algas unicellulàrias microscopicas) e los molluscs, incluissent las amonitas, los rudists, las cagaraulas d'aiga doça e los muscles, coma los organismes que la cadena alimentària inclusís aquestes animals de clòscs, s'atudèron o coneguèron de pèrda pesuca pertes. Per exemple, se pensa que las amonitas èran la noiritura màger dels mosasaures, un grop de reptils marins gigants que s'apaguèron precisament a aqueste periòde.

Los omnivòr, los insectivòrs e los carronhards an vescut a l'eveniment d'extinccion, benlèu a causa de la mai granda disponibilitat de lors fonts de noiritura. A la fin du Cretacèu, sembla i aver agut pas cap de mamifèr purament erbivòr o purament carnivòr. Los mamifèrs e los ausèls qu'an subrevescut a l’extinccion se noiriguèron d'insèctes, de vèrms e de cagarolas, qu'aqueles se noirissiá de matèra mòrta vegetala o animala. Los scientifics pensan qu'aquestes organismes an vescut fins a l'esfondrament de las cadenas alimentàrias basadas sus las plantas que se noiriguèron de degalhs o d'autres materials organics non vivants,,.

Dins las biocenòsis dels cors d'aigas, pauc de grops d'animals s'apaguèron qu'aquestas comunautats despendon mens dirèctament de plantas viventas per lor noiritura e mai de degalhs que regolan de la tèrra, çò que los apararà de l'extincion. De mecanismes semblables, mas mai complèxes an estat observats dins los oceans. Las extinccions foguèron mai nombrosas d'entre los animals vivant dins la zona pelagica, que d'entre los animals dels fons sosmarins. Los animals de la zona pelagica dependon gaireben entièrament de la produccion primària del fitoplancton vivant, alara que d'animals vivants dins los fons marins s'alimentan de degalhs o pòdon passar a una alimentacion constituida sonque de degalhs.

Los subrevivants mai grands aerobis de l'eveniment, los crocodilians e los champsosaures, èran semiaquatics e aguèron accès als degalhs. Los crocodilians modèrnes pòdon viure coma carronhards e subreviure pendent de meses sens noiritura. Mai, dins lor jovença, se desvelopan lentament se noirisson pendent lors primièras annadas en granda partida d'invertebrats e d'organismes mòrts o de fragments d'organismes. Aquestas caracteristicas permetron la subrevida d'aquesta espècias a la fin del Cretacèu.

Après l'eveniment K-T, la biodiversitat a agut besonh d'un temps long per reviscolar, malgrat de l'existéncia de fòrça ròdols ecologics.

Lo limit K-T es associat a un taus de diparicion e d'aparicion d'espècias plan naut. Aqueste fenomèn toquèt subretot los nanoplanctons a l'origina dels depauses calcris del Cretacèu. Fòrça espècias desaparegudas son estat remplaçadas per de novèlas,. L'analisi estatistica de las desapareissons de las espècias marinas suggerís que la diminucion de la diversitat foguèt mai provocada per una fòrta auçada de las extinccions puslèu que per una diminucion de l'apareisson de nouvèlas espècias, per un mecanisme natural e permanent nomenat especiacion.

Las donadas concernant los fitoplanctons nomenats dinoftas son pas tan plan explicadas pendent aqueste periòde de transicion del Cretacèu al Paleogèn, subretot que sols los cystes donan de bonas traças fossilas dins aqueste grop, e las espècias de dinofitas passan pas totas per l'estadi de cyste, çò qu'es benlèu a l'origina d'una sosestimacion de lor diversitat. Los estudis recents tendon a indicar qu'i auriá pas agut de variacions significativas de las dinofitas al nivèl de las sisas de depauses fossils que constituisson la limita entre Cretacèu e Terciari.

De traças geologicas de radiolaris existisson dempuèi lo periòde cambrian, e lors esquelets siliciós fossils pòdon èsser aisidament marcats e seguits pendnet la limita K-T. I a pas cap de pròva d’extinccion de massa d'aquestes organismes, e a causa del refregiment de temperaturas al començament del Paleocèn, se nòta una productivitat nauta per aquestas espècias al nivèl de las latituds nautas de l'emisfèr Sud. Al subjècte de las diatomèas, unes 46 % de las espècias subrevisquèron a la transicion de Cretacèu-Paleocèn, çò que suggerís un taus de renovelament significatiu de las espècias, mas pas una extinccion catastrofica al passatge de la limita K-T,.

La preséncia dels foraminifèrs planctonics al passatge de la limita K-T foguèt estudiada a partir de las annadas 1930,. Aquestas recercas, estimuladas per la possibilitat d'un impacte cosmic, produguèron fòrça publicacions detalhant lor extinccion pendent aqueste periòde de transition. Pasmens, de discussions contunhan entre aquestes que creson que las donadas fossilas indican una extinction substenciala, e aqueles pensan que las donadas fossilas mòstran de multiples extinccions e apareissons d'espècias al passatge d'aquesta limita,. D'entre aquestas espècias, las espècias benticas es a dire aquestas de nauta mar, semblan totas s'atudar. Se pensa que la biomassa dels oceans diminuiguèt après las extinccions que se debanèron sus las còstas e qu'aquestas foraminifèras dependavan dels degalhs organics per lor alimentacion. Quand mai tard le nombre d'espècias de microorganismes marins tornèt aumentat, s'obsèrva un aument concomitant del nombre d'espècias de foraminifèras benticas, benlèu a causa de l'aument de las fonts alimentàrias. Autrament dich, lo restabliment de las populacions de fitoplancton al començament del Paleocèn a provesit la font de noiritura necessària per alimentar de nòu de grandas populacions de foraminifèras benticas, que se noirisson sempre subretot de degalhs. Al començament del Paleocèn, lo restabliment final d'aquestas populacions benticas se realizèt en mai d'una estapas que durèron de centenats de milièrs d'annadas,.

I a una granda variabilitat al subjècte dels taus d'extinccion dels invertebrats marins al passatge de la limita K-T. Lo nombre de fossils e de sites fossilifèrs conguts es fèble, d'aqueste fach los tauses d'extinccion calculats a partir de las donadas recampadas pòdon pas correspondre a la realitat, los subreestimant.

Los ostracodes, una classe de pichon crustacèus qu'èran fòrça comuns pendent lo Maastrichtien superior, daissèron de traças fossilas dins un grand nombre de luòc. Un examèn d'aquestes fossils mòstra que la diversitat dels ostracodes es mai fèble pendent lo Paleocèn qu'a quin autre periòde del Terciari. Pasmens, dins l'estat actual de la recerca, se pòt pas determinar s'aquestas extinccions se produguèron abans o pendent l'interval de la limita,.

Pels coralhs del Cretacèu tardièr, unes 60 % dels genres apartenent a l'òrdre dels Scleractinia (coralhs durs) capitèron pas a passar la limita K-T e a aténher lo Paleocèn. L'analisi prigonda de las extinccions de coralhs d'aqueste epòca mòstra qu'unes 98 % de las espècias colonialas qu'abitavan las aigas tropicalas caudas e peu prigondas s'atudèron. Los coralhs solitaris, que formèron mai sovent d'estèus e abitan de regions mai frejas e prigondas de l'ocean (sota de la zona fotica) foguèron mens tocats per la limita K-T. Las espècias de las colonias de coralhs dependon d'una simbiòsi amb d'algas fotosinteticas, que las populacions s'esfondrèron a causa dels eveniments a l'entorn de la limita K-T,. Pasmens, l'explicacion de l'extinccion K-T e del restabliment al Paleocèn per l'utilizacion de las donadas dels fossils de coralhs deu èsser reviscolats a causa dels cambiaments que se produguèron dins los ecosistèmas de coralhs al passatge de la limita K-T.

Los nombres dels genres de cefalopòds, d’equinodèrmes e de bivalvas diminiguèron significativament après la limita K-T. Gaireben totas las espècias de braquiopòds, un pichon embrancament d'invertebrats marins, avent subrevesut a l'eveniment K-T e se diversifiquèron al començament del Paleocèn.

Levat la sosclassa de las Nautiloidea, representada uèi per las espècias dels nautils e un grop eissit d'una evolucion d'aqueles, a saber los Coleoidea qu'amassa entre autres los octopòds, los calmars e las sépias, totas las autras espècias de molluscs de la classa dels cefalopòds s'atudèron a la limita K-T. D'entre elas i a las espècias del superòrdre Belemnoidea e las amonitas, una sosclassa de cefalopòds de clòsc univalva, plan diversificats, que los especimèns èran nombroses, e de reparticion larga. D'estudis scientifics realizats suk subjècte precisèron que l'estrategia reproductritz dels nautiloïdes subrevivents, que se piejava sus d'uòus mens nombroses mai groses, joguèron un ròtle dins lor conservacion al respècte de las amonitas pendent l'extinccion. Las amonitas, elas, utilizavan d'una estrategia planctonica, es a dire que los uòus e de larvas èran tan nombrosas que pichonas, çò qu'auriá estat fòrça defavorable. De cercaires montrèron qu'a la seguida de la desapareisson de las amonitas, los nautiloïdes coneguèron una radiacion evolutiva amb de formas e de complexitats de clòc que jamai aviá estat de per abans per las amonitas,.

Unes 35 % dels genres d'equinodèrmes s'atudèron a la limita K-T, çò que fa pas gaire que son lo taxons que prosperissián a la fin del Cretacèu dins las aigas pauc prigondas, de fèble latitud, qu'aguèron lo taus d'extinccion mai naur. Al nivèl de las latitudas mejanas, los aquinodèrmes d'aigas prigondas foguèron plan men tocas per l'extinccion. Seriá una pèrda d'abitat la responsabla d'aquestes extinccions, subretot per submersion de estèus d'aiga pauc prigonda existissent a aqueste moment, pendnet un episòdi transgressiu que se passèt a un periòde pròche d'aqueste de l'eveniment d'extinccion.

D'autres grops invertebrats marins, coma de bivalvas coma los rudists e los inocerams, tanben s'atudèron a la limita K-T,.

Iridi

L'iridi es un element quimic de simbòl Ir e de numèro atomic 77 situat dins lo grop 9 de la taula periodica dels elements. Es un metal de transicion blanc argentat, de la familha del platin, dur, fragil e pesuc. Es pas gaire abondós e se tròba naturalament dins de barrejas fachas amb de platin e d'òsmi. Es l'element mai resistent a la corrosion, çò que fa qu'es emplegat per elaborar d'aliatges que presenten una resisténcia elevada e que pòscan suportar de temperaturas nautas. Es tanben utilizat dins los contactes electrics, los aparèls que devon foncionar amb de temperaturas elevadas, e mai coma agent enduridor del platin.

Jurassic

Lo Jurassic es un periòde geologic que s'esten entre aperaquí -201 e -145 million d'ans; es a dire, entre la fin del Triassic e lo començament del Cretacèu. Lo Jurassic constituís lo periòde mejan de l'èra mesozoïca, tanben dicha Edat dels Reptils. Lo començament d'aqueste periòde es marcat per l'estenhement del Triassic-Jurassic. Lo Jurassic foguèt nomenat en referéncia a las montanhas de Jura, que de jaciments calcaris d'aqueste periòde i foguèron d'en primièr identificats.

Al començament del Jurassic, lo supercontinent Pangèa comencèt de se separar en doas massas de tèrras, Laurasia al nòrd e Gondwana al sud. Aquò creèt mai de còstas e faguèt cambiar lo clima continental de sec a umid, e maites dels desèrts arids del Triassic foguèron remplaçats per d'espessas selvas pluvialas. Sus tèrra, la fauna evolucionèt de la fauna del Triassic, dominada pels dinosaures e crocodilians archosaurians, cap als sols dinosaurs. Los primièrs aucèls apareguèron tanben durant lo Jurassic, après aver evolucionat d'una branca dels dinosaures teropòdes.

Lo Puget Rostanh

Lo Puget Rostanh (oficialament en francés Puget-Rostang) o Lo Poget (de) Rostanh es una comuna occitana dau Comtat de Niça situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.

Mesozoïc

L'èra mesozoïca es un periòde de l'escala dels temps geologics que comencèt i a 251,0 ± 0,4 milion d'ans e s'acabèt i a 65,5 ± 0,3 milion d'ans.

Lo mesosoïc inclutz tres periòdes geologics que son del pus ancian al pus recent: triassic, jurassic, cretacèu.

Meteorit

Un meteorit es un còrs celèst relativament pichon qu'arriba a la superfícia terrèstra. Dins l'espaci, aqueles còrses se nomenan meteoroïdes que generalament son lo resultat de la collision de dos asteroïdes o mai). En dintrar en contacte amb l'atmosfèra, la friccion de l'aire fa que lo còrs s'escalfa, emetent de lutz e formant un meteòr, bola de fuòc o estela que tomba.

Lo mot meteorit significa « fenomèn del cèl » e descriu la lutz que se produsís quand un fragment de matèria dintra dins l'atmosfèra de la Tèrra e se desintègra.

Lo mot meteoroïde s'aplica a la particula pròpria, sens far referéncia al fenomèn que se produsís quand dintra dins l'atmosfèra. I a fòrça meteoroïdes qu'i dintraràn jamai.

Qualques meteorits que foguèron estudiats semblan de venir de la Luna e d'autres de Mart. La majoritat, çaquelà, son de fragments d'asteroïdes o de cometas.

I a tanben de corrents de meteoroïdes, que se formèron per la desintegracion de nuclèus de cometas. Quand coïncidisson amb la Tèrra se pòt veire una pluèja de meteorits (o, amb mai d'intensitat, una tempèsta) que pòt durar qualques jorns.

L'estudi dels meteorits revela de donadas interessantas. Son de bons exemples de la matèria primitiva del Sistèma Solar, encara que dins qualques cases lors proprietats foguèron alteradas.

Lo fèrre que coneissián los umans abans l'invencion de la farga veniá dels meteorits. Los minerals terrèstres que contenon de fèrre an pas de resisténcia. Lo fèrre extraterrèstre foguèt a l'origina de la metallurgia.

Qualques catastròfas del passat pòdon èsser estadas causadas pels meteorits, coma l'extincion dels dinosaures del Cretacèu, fa 65 milions d'annadas, provocada per la casuda d'un asteroïde de gaireben 10 km de diamètre, coma o pensan d'unes astronòms.

Montanha

Una montanha es una estructura topografica en relèu positiu, fasent generalament partida d'una cadena de montanhas. Lo mot pòt tanben designar un pastural en nauta altitud.

Paleocèn

Lo Paleocèn es lo periòde geologic immediatament posterior a l'escantiment massís de la fin del Cretacèu, sonat limit KT, que marca la desaparicion dels dinosaures (l'Extincion del Cretacèu-Terciari). La desaparicion dels dinosaures daissèt voides la majoritat dels ròdes ecologics dins lo mond entièr, e lo nom de "Paleocèn" ven del grèc παλαιός (palaios), que significa "vièlh", e καινός (kainos), "nòu" en fasent referéncia a la fauna qu'apareguèt a aquesta epòca, abans de que los modèrns òrdres dels mamifères sorgiguèsson a l'Eocèn.

Paleogèn

Lo Paleogèn o terciari primairenc es lo pus ancian periòde geologic del Cenozoïc; comencèt fa 65,5 ± 0,3 milions d'ans e acabèt fa 23,03 milions d'ans. Seguís l'escantiment del Cretacèu-Terciari e precedís lo neogèn.

Amb una durada d'unes 43 de milions d'ans, lo Paleogèn es l'epòca que i se faguèt l'evolucion dels mamifèrs d'espècias pichonas e relativament pauc importantas cap a una larga paleta d'espècias desparièras après l'extincion del Cretacèu-Terciari que marquèt la fin del Cretacèu. Se devesís en Paleocèn, Eocèn e Oligocèn.

Lo periòde Paleogèn marquèt un temps de transicion dins l'istòria de la Tèrra. Lo cambiament climatic mai prigond foguèt la reglaciacion de las regions polaras. Se formèron las cadenas montanhosas actualas en America del Nòrd (Sièrra Nevada e Montanhas Rocosas) e en Euròpa (Alps, cadenas Ibericas). Los sediments qu'enregistran aquestes eveniments cenozoics son, dins la siá majoritat, pas consolidats, levat de carbonats e qualques siliciclastics litificats.

Los organismes que demorèron dins los oceans son los taxons que persistisson uèi lo jorn. Sus la tèrra, los angiospèrmes del Paleogèn èran semblants a los del Cretacèu superior. La vida animala cambièt drasticament; los mamifèrs, en general pichons al començament del Paleogèn, èran ja fòrça semblans als actuals a la fin del periòde. Los mai importants del periòde foguèron: los cavals, foraminifèrs, monards, las plantas amb flor, la diversificacion dels mamifèrs; cal notar tanben la formacion del carbon, dels Alps e en Chile la subduccion de tipe Andin.

Placa adriatica

La placa adriatica es una placa tectonica de la litosfèra de la planeta Tèrra. Mai sovent es associada a la placa eurasiatica.

Cobrís l'èst e lo nòrd d'Itàlia, l'èst e lo sud dels Alps, la mar Adriatica e lo nòrd de la mar Ioniana.

La placa adriatica es en contacte amb las placas eurasiatica, africaina e de la mar Egèa.

Sas frontièras amb las autras placas son formadas de subduccion (nòrd de la mar Ioniana) e de zonas de tust continental e de falhas (Apenins, Alps, Alps dinarics).

Geologicament, la placa adriatica es un trencadís de la placa africana que se ne separèt al Cretacèu e faguèt tust amb la placa eurasiana realizant los Alps e lo volcanisme de las illas Eolianas e dels Apenins. Son de ròcas sedimentàrias formadas pendent lo Mesozoïc que constituisson lo massís calcari del Sud dels Alps (Dolomitas, eca).

Plesiosaure

Los plesiosaures (Plesiosauria) son un òrdre de sauropsids (reptils) sauropterigis qu'apareguèron a de fins del periòde Triassic e durèron fins a l'Escantiment massiu del Cretacèu-Terciari a la fin del Cretacèu, en abitant en totas las mars. Sovent son identificats erròneament coma "dinosaures marins".

S'argumenta de còp que i a que los plesiosaures son pas atudats, e mai que aja pas cap d'evidéncia scientifica per aquesta cresença; mas sovent las observacions de plesiosaures vius foguèron en realitat de cadavres descompausats de làmia pelegrin o de simplas enganas.

Pliosaure

Es Pliosaures èren un sosorden des sauropodes plesiosaures que demoraren en eth Trias superior enquiath cretacèu superior. Es sues caracteristiques èren auer cossi robusti e ampli, caps grani e dents tanben plan granes que despassauen es estrems des sues maisheres e quate aletas granes coma ramas damb es quals gahaven plan de velocitat damb ua grana impulsion. Arribaven enquias 4 a 18 m e pr'açò podien caçar animals grani coma peishi, calmars, amonites, làmias e d'autes reptils marins coma ictiosaures e plesiosaures.

Pendent era fin deth cretacèu sigueren remplaçats per predators qu'es movien plan mès viste e melhor adaptadi ar aigua, coma es mosasaures.

Aguesti reptils marins èren pas dera familha des dinosaures, tot e que era gent soent ac pensa. Èren familha mès plan luenhtana des Pliosauridae, deth orden des Plesiosauria e diuersi autes genres e familhes aué i son includits. Totun, qu'eth sòn nombre e detalhs son disparièrs segontes eth classament utilizat.

Es genres de mès grandor que son Liopleurodon, Pliosaurus e Kronosaurus. D'autes genres tanben plan conegudi son Rhomaleosaurus, Peloneustes e Macroplata. Especiméns fossils an sigut trapats en Anglatèrra, Mexic, Estats Units, Africa, America del Sud, Austràlia e er Artic prèp de Noruega.

Plan des pliosaures mès primitivi (final deth trias enquiath jurassic inferior ) qu'èren plan semblants as plesiosaures pera sua aparençia e pr'açò que sigueren classats, de prumèr, ena familha des Plesiosauridae.

Puòggoson

Puòggoson,, (oficialament en francés Puygouzon) es una comuna novèla d’Albigés. L’estat francés l’administra dins lo departament de Tarn e la region administrativa d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus. En 2016, lo prefècte de Tarn decidís l’integracion de La Bastida de Denat coma comuna delegada dins la comuna novèla de Puòggoson. Ven efectiva lo 1èr de genièr de 2017.

Repenomanus

Repenomanus ei eth mamifèr mès gran conegut deth Cretacèu en China.

Ei eth mamifèr qu'a confermat que bèri uns mamifèrs tanben minjaven dinosaures, coma Repenomanus. Maugrat açò, qu'es pòt pas confermar se Repenomanus caçava dinosaures vius o mòrts.

Sauropòde

Los sauropòdes (Sauropoda) son un infraòrdre de dinosaures sauropodomorfes que visquèron entre lo Triassic superior e lo Cretacèu superior (fa aperaquí 210 e 65 milions d'ans, del Norian fins al Maastrichtian), en çò qu'es uèi America, Asia, Euròpa, Africa e Oceania. Èran erbivòrs e caminavan de quatre patas.

Teropòde

Los teropòdes (del grèc theropoda: "pè de bèstia"), son un sosòrdre de dinosaures saurisquis que visquèron entre lo Triassic superior e lo Cretacèu superior (fa aperaquí 228 e 65 milions d'ans, entre Carnian e Maastrichtian), en çò qu'es uèi America, Euròpa, Africa, Asia, Oceania e l'Antartida. Pendent la màger part del Jurassic e del Cretacèu.

Étretat

Étretat es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.