Civilizacion

Lo tèrme de civilizacion a una varietat granda de significacions ligadas amb la societat umana. Se'n fa emplec majoritàriament per designar las societats complèxas o avançadas: aquelas que practican l'agricultura e qu'an una division del trabalh significativa e una densitat de populacion pro granda per formar de ciutats. Alternativament, "civilizacion" se pòt tanben usar per designar la soma, l'extension o l'avanç de l'umanitat e dels assolidatges dels umans en totes los òrdres, o la cultura d'una comunautat determinada. Fin finala, en un sens pus larg, "civilizacion" pòt designar la societat umana mondiala.

Lo tèrme de civilizacion ven del latin civis 'ciutadan' o 'abitant d'una ciutat', e del sieu adjectiu civilis. En aqueste sens, "civilizat" significava d'èsser un ciutadan, una persona governada per las leis del sieu pòble, ciutat o comunautat.

Manhattan panorama under clouds
la formacion de ciutats es la caracteristica principala de las civilizacions
Machu-Picchu
Las roïnas de Machu Picchu, de la civilizacion inca

Caracteristicas d'una civilizacion

La civilizacion, coma societat complèxa, possedís de caracteristicas especificas que la distinguisson d'una societat o cultura simpla. Istoricament, las civilizacions an partejat mantuna o totas las caracteristicas seguentas:

  • Tecnicas agricòlas per la cultura intensiva, coma l'emplec de la man d'òbra, lo virament de culturas, e l'irrigacion. Aquò a permés que los agricultors produsiscan mai de noiriduras que pas los de besonh per a lor subsisténcia immediata.
  • Division del trabalh; una porcion significativa de la populacion que dedica pas la màger part del sieu temps a la produccion de noiriduras mas se dedican a l'indústria, la guèrra, la sciéncia o la religion; aquò es possible mercé a l'excedent alimentari;
  • Una forma d'organizacion sociala, que pòt èsser un cacicat, ont lo cap d'una familha o d'un clan nòble govèrna lo pòble; o una societat-estat ont la classa governanta se sosten sus una burocràcia o forma de govèrn, ont lo poder se concentra dins las ciutats;
  • lo contraròtle institucionalizat de las noiriduras de la classa governanta, un còs governamental o una burocràcia;
  • l'establiment d'institucions socialas complèxas e formalas, coma una religion organizada e l'educacion, en posicion a las tradicions mai formalas de las societats simplas;
  • lo desvolopament de las formas complèxas de l'escambi economic, causa que inclutz l'expansion del comèrci mejançant lo bescanvi o la creacion de la moneda e del mercat.
  • l'acumulacion de possessions materialas;
  • lo desvolopament de las arts, sustot de l'escritura.

Segon las definicions anterioras, las culturas de la Grècia Antica son de civilizacions mentre que fòrça culturas dels amerindians nòrd-americans o son pas. Ça que la, aquesta distincion es pas sempre pro clara. Al nòrd-oèst dels Estats Units, per exemple, l'abondància de peisses garantissiá l'excedent alimentari sens lo desvolopament de l'agricultura; los pòbles s'installèron permanentament, e s'i formèt una ierarquia sociala aital coma l'acumulacion de riquesa e lo desvolopament de las arts. Per contra, la cultura Pueblo del sud-oèst nòrd-american desvolopèt l'agricultura avançada, l'irrigacion e las implantacions permanentas comunalas, coma la de Taos. Malgrat aquò, la cultura Pueblo desvolopèt pas jamai las institucions complèxas que s'assòcian a las civilizacions.

Totas las civilizacions, coma de culturas sedentàrias, s'afrontan al problèma de l'esgotament de las ressorsas localas pròplèus als primièrs implantaments. Las civilizacions son inerentament expansivas, e per subreviure, an de besonh aténher las ressorsas essencialas per lor subrevivença cada viatge mai luènh de lor centre. Aital, los teoricians dels sistèmas mondials, coma Immanuel Wallerstein,[1] An prepausat que las civilizacions se pòdon dividir geograficament entre lo "centre" o "còr", la "semiperiferia" o "interiora", e la "periferia", e en qué lo centre obten las ressorsas basa dels dos autres airals.

Evolucion de las civilizacions

L'evolucion de la majoritat de las civilizacions se pòt esquematizar:

  • Totas las civilizacions començan amb l'establiment de sistèmas de govèrn per la mantenença dels elèits.
  • Las civilizacions reüssidas florisson e creisson de manièira accelerada.
  • Atenhon un nivèl maximal o limit que mantenon per un periòde de temps.
  • La concurréncia entre los estats en una civilizacion pòt produsir un escambi de poder o qu'un grop predomina sus l'autre.
  • Lo domeni d'un grop sus d'autras pòt èsser indirecte o se pòt formalizar en la creacion d'empèris multietnics.
  • Amb lo passatge del temps las civilizacions se collapsan o son remplaçadas per d'autras civilizacions mai grandas o mai dinamicas.

Referéncias

  1. Wallerstein, Immanuel, The Modern World-System, vol. I: Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century (Academic Press, 1974); The Modern World-System, vòl. II: Mercantilism and the Consolidation of the European World-Economy, 1600-1750 (Academic Press, 1980), and The Modern World-System, vòl. III: The Second Great Expansion of the Capitalist World-Economy, 1730-1840s ', (Academic Press, 1989).
1502

Aquesta pagina concernís l'an 1502 del calendièr gregorian.

1519

Aquesta pagina concernís l'an 1519 del calendièr gregorian.

1520

Cronologia mensuala:Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec

Cronologias tematicas:Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt

Aquesta pagina concernís l'an 1520 del calendièr gregorian.

1527

Cronologia mensuala:Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec

Cronologias tematicas:Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt

Aquesta pagina concernís l'an 1527 del calendièr gregorian.

1540

Aquesta pagina concernís l'an 1540 del calendièr gregorian.

1544

Aquesta pagina concernís l'an 1544 del calendièr gregorian.

Antiquitat

L'Antiquitat o l'Edat Antica es lo primièr periòde de l'Istòria ; comença amb l'invencion de l'escritura. Pasmens, dins lo cas d'Egipte per exemple, las darrièras descobèrtas mòstran qu'aquela invencion correspond pas totjorn a una rompedura dins los autres domenis de la civilizacion. L'emplec de l'escritura favoriza l'aparicion de l'estat; çaquelà se coneisson d'estats sens escritura coma l'Empèri inca, e dins lo cas d'Egipte, l'invencion de l'escritura es un procèssus que se pòt seguir a travers l'estilizacion progressiva dels pictogramas dels vases del millenni IV. Las primièras civilizacions de l'Antiquitat espeliguèron vers 3000 abans N.S. gràcias a de condicions favorablas coma lo cambiament climatic consecutiu a la fin del darrièr periòde glaciari, que permetèt l'invencion de l'agricultura ; pus precisament las anam trobar dins de regions coma Mesopotamia e Egipte, ont los flumes permeton d'asagar. Aquò fai del Pròche Orient e del Bacin Mediterranèu un grand fogal de civilizacions, amb en mai de la civilizacion egipciana que floriguèt tres mila ans, Sumèr, Babilònia, los empèris assirian e itita, los fenicians e los ebrieus, Grècia e Roma.

D'autres fogals de civilizacion foguèron lo d'Indus, que se coneis plan mal, e de sègles daprès las civilizacions d'Índia e de China.

Se remèrca qu'en Mesopotamia coma en Egipte, en China e en Índia, la naissença de l'Estat es ligada a la necessitat d'una autoritat fòrta per l'organizacion de l'asagatge. D'unes pensan quitament que l'Estat nasquèt d'aquela necessitat : aquela ipotèsi se sona ipotèsi idraulica de la naissença de l'Estat; mas es rebutada pels istorians serioses.

Civilizacion astèca

Leis Astècas èran un pòple autoctòn d'America Centrala que formèt un empèri e una civilizacion importants en Mexic au sègle XV. L'estat astèca foguèt creat dins lo corrent dau sègle XIII. Inicialament febles e vassaus d'estats mai poderós, leis Astècas capitèron de formar una aliança solida amb doas autrei vilas durant leis annadas 1420 que venguèt la premiera poissança de la region e formèt finalament un empèri. La superficia d'aquel empèri foguèt aumentada per lei sobeirans successius fins a 1519 e l'arribada dei conquistadors espanhòus d'Hernan Cortés. Après una guèrra de dos ans entre 1520 e 1521, leis Astècas foguèron vencuts e lor capitala, Tenochtitlan, destrucha e annexada au Reiaume d'Espanha.

Civilizacion maia

La civilizacion maia foguèt una civilizacion anciana de Mesoamerica que se formèt au milleni I avC e dispareguèt a la fin dau sègle XVII. En causa de sei conoissenças avançadas en escritura, en art, en arquitectura, en agricultura, en matematicas e en astronomia, fa partida dei civilizacions mesoamericanas pus estudiadas.

Èra situada sus lei territòris dau sud de Mexic, especialament la peninsula de Yucatan, de Belize, de Guatemala, de Honduras e dau Salvador. Seis originas preïstòricas se situan entre lo milleni VII avC e lo milleni III avC ambé la sedentarizacion de populacions de caçaires culheires. A partir dau milleni II avC, la societat maia venguèt pus complèxa ambé l'aparicion de classas socialas diferenciadas. Entre 1000 e 400 avC, la division sociala se desvolopèt e de ciutats-estats comencèron de s'organizar. Lei principalas foguèron Copan, Tikal e Palenque. Conoguèron son apogèu entre lei sègles VI e IX apC mai deguèron faciar una crisi que sei causas son desconegudas. A la fin d'aqueu periòde, aquò entraïnèt l'abandon de la màger part dei centres urbans.

Après lo sègle IX, certanei ciutats-estats contunièron de se desvolopar mai lo declin de la civilizacion maia contunièt. Ansin, la màger part dei sites importants èra abandonada quand lei conquistadors espanhòus arribèron dins la region au sègle XVI. Espanha ne comencèt la conquista après la casuda de l'Empèri Astèc en 1521. Pasmens, maugrat una superiotat tecnologica importanta, se turtèron a una resisténcia acarnada après una premiera campanha aisada còntra lei Maias de Guatemala. Quatre guèrras fogèron necessàrias per rompre aquela resisténcia e lo darrier estat independent capitulèt solament en 1697 après doas guèrras suplementàrias.

Creta

Creta (Κρήτη, Kriti en grèc modèrne, Krētē en grèc ancian) es una illa de la Mar Mediterranèa sus lei confinhs meridionaus de la mar Egèa. Èra ancianament nomenada Càndia, qu'es tanben l'autre nom d'Irakleio, la capitala de l'illa.

Restacada a Grècia en 1913, Creta n'es una dei tretze regions administrativas (periferias). Foguèt lo brèç de la brilhanta civilizacion minoïca —qu'aviá per centre Cnòssos—, la pus anciana civilizacion de Grècia, e una dei premieras d'Euròpa.

D'activitat tradicionalament mai que mai agricòla, es venguda una destinacion toristica importanta, particularament per sei sites naturaus (mar e montanha), istorics e arqueologics.

Leis abitants de Creta son lei cretés e lei cretesas.

Egipte antica

E mai que se pòsca definir dins lo temps l'Egipte antica coma lo periòde de l'istòria egipciana entre l'invencion de l'escritura e la fin de l'Antiquitat, aquesta nocion s'aplica mai que mai a la civilizacion que visquèt a la broa de Nil durant aqueste periòde d'aperaquí quatre mila ans d'istòria. De l'acamp de las tribús egipcianas que fondèron lo primièr empèri faraonic fins a la sieuna casuda al començament de l'èra crestiana, l'Egipte antica foguèt lo teatre d'eveniments màgers qu'an influenciat prigondament la cultura d'una part importanta dels pòbles d'Africa, de Mediterranèa e de l'Orient Mejan.

Grècia antica

Grècia antica es l'ensems dei civilizacions que visquèron sus lo territòri grèc fins a la fin de l'Antiquitat. Acomencèt son desvolopament tre lo sègle XVI avC amb la civilizacion micenèa qu'existiguèt fins vèrs la mitat dau sègle XII avC. Aquela disparicion foguèt marcada per de migracions dau pòple dorian que marquèron lo començament d'una èra novèla en Grècia. L'apogèu d'aquela civilizacion aguèt luòc durant lo sègle V avC amb la resisténcia a l'invasion de l'Empèri Pèrsa puei lo raionament culturau dau periòde classic. Pasmens, lei ciutats-estats principalas de Grècia s'encalèron dins de conflictes intèrnes per l'egemonia. Tre la mitat dau sègle IV avC, lo país passèt sota la dominacion de Macedònia puei de l'Empèri Roman.

La produccion scientifica e cultura de la Grècia antica aguèt un ròtle primordiau dins l'aparicion e la formacion de la cultura occidentala modèrna. Ansin, lei Grècs ancians son generalament considerats coma leis inventors de la filosofia o de la recèrca scientifica en astronomia, en matematicas o en medecina. La literatura grèga joguèt tanben un ròtle major especialament au nivèu dau teatre o de la poesia (epopèias d'Omèr).

Heraudica

La heraudica (tanben aperada eraudica o eraldica) qu’ei la disciplina qui estúdia l'istòria, la codificacion e l'emplec deus escuts armoriats (tanben aperats blasons), qu'ei a díser illustrats dab lo prètzhèit d'identificar ua persona, ua familha, ua institucion o un país.

La heraudica qu'ei tanhenta de l’estudi deus sagèths (la sigillografia) e deu de las banèras (la vexillologia) e que pòt estudiar escuts de mantua civilizacion com las ancianas civilizacions egipcianas (de qui los ieroglifs an dilhèu ua origina heraudica), grègas, andinas, japonesas, nordicas, africanas e mei generaument de tota civilizacion qui a produsit escuts o targas ondrats.

En Occident, totun, la heraudica que hè ua diferéncia enter lo hèit de possedir un escut ondrat e lo d'estar identificat per aquesta ondradura e de l'emplegar com ua mena de signatura o de sagèth exclusiu.

Istòria de l'Egipte antica

Per sègles l'istòria de l'Egipte antica qu'èra coneguda mei que mei per çò que'n contavan las honts latinas e grègas puish que l'escritura ieroglifica b'èra desbrembada. Lo prèste egipcian ellenizat Manetòn e l'istorian grèc Erodòt qu'apòrtan hèra d'informacions suus eveniments istorics e la vita vitanta, e lo purmèr que balha quitament informacion sus la succession de las dinastias. Mercès ad eths, lo monde occidentau qu'avèva ua certa coneishença de la realitat, de l'istòria e deus mites deus ancians Egipcians. Totun, que calèva hidà's ad aqueras honts sens las poder comparar dab las honts pumèras egipcianas e contemporanèas deus hèits. Lo dechifrage deus ieroglifs per l'egiptològ occitan Joan Francés Champolion que de, fin finala, lo parat d'ac har. Atau be comencè l'èra de l'egiptologia moderna.

La civilizacion egipciana s'ei bastida enter la termièra dab lo Sodan (de cap a Assoan e a la dusau cataracta deu Nil) e la region deu Dèlta deu Nil. A despart deu Faiom, Kemet ("La Negre", paraula emplegada peus ancians egipcians entà designar lo lor país) que's presenta com ua estreta benda fertila sus ambs arribèras deu Nil. Dehens aqueth quadre geografic, la civilizacion egipciana que sembla establida dab un haut nivèu de desvolopament a partir de la meitat deu millenni -IV, dab, notament, la soa escritura. La lenga e l'escritura que seràn emplegat dinc au sègle IV quan las persecucions crestianas auràn acabat dab l'anciana religion egipciana.

Peus egitològs de uei lo dia l'istòria egipciana que comença au cap de l'an -3000 dab los periòdes predinastic e Tinita (aqueth darrèr, tanben conegut com periòde protodinastic). Puish los temps d'unitat e de poder deus faraons que son partatjats en tres empèris desseparats per temps de destabilizacion e de division. Arron Egipte que ho envadida peus Pèrsas, peus Grècs e peus Romans. Aqueths dus darrèrs envadidors que portèn ua navèra lenga qui, chic a chic e s'impausè. Los Romans, vaduts crestians, qu'anèn dinc a avalir l'usatge deus ieroglifs e a vedar la religion e la cultura egipciana. La lenga egipciana, vaduda còpta, qu'empleguè l'alfabet grèc e las cronicas d'autes còps que cadèn dens lo desbromb per quauques sègles.

Millenni III abC

../.. |

Millenni IV abC |

millenni III abC |

Millenni II abC |

../..

Sègle XXX abC

| Sègle XXIX abC

| Sègle XXVIII abC

| Sègle XXVII abC

| Sègle XXVI abC

Sègle XXV abC

| Sègle XXIV abC

| Sègle XXIII abC

| Sègle XXII abC

| Sègle XXI abC

Lista dels millennis |

Lista dels sègles

Avertiment: totas las datas d'aquesta pagina que son aproximativas. Entà epòcas tant aluenhadas, nat mejan scientific ne permet d'establir datas precisas e que i a controvèrsias cronologicas enter istorians.

2800: prumèrs pas de la civilizacion sumeriana,

enter 2800 e 2700 : vita d'Imhotep, vizir, arquitècte e mètge, creator deu complèxe funerari de Saqqarah,

2600: construccion de las grans piramidas de Queòps, Quefren e Miquerin,

circa 2400 : vita de Ptahhotep, vizir deu faraon Djedkaré Isesi e autor de Saviesas o Ensenhament,

2350: prumèra temptativa coneishuda d'unificacion de Mesopotamia, dab lo capdau Lugalzagesi,

2340: fondacion de l'empèri d'Akkad per Sargon,

2284: mort de Sargon,

2205: començament de la dinastia Xia en China.

Occident

L'Occident es una zòna geografica que compren inicialament l'Euròpa de l'Oèst. L'extension de la zòna atal designada a variat al cors de l'Istòria; a un periòde donat, tanben pòt variar en foncion del locutor e del contèxt. Al començament del sègle XXI, s'admet generalament que l'Occident recampa Euròpa, los Estats d'America, Austràlia e Nòva Zelanda . L'emplec del mot e del concèpte d'Occident repausa sovent sus l'idèa sosjacenta d'una civilizacion comuna a aquesta zòna, e sus una oposicion semantica entre l'Occident e, siá la resta del mond, siá un o maitas autras zònas geograficas (Occident / Orient, Occident / Blòt comunista, en particular).

Republica Romana

La Republica Romana fuguèt lo periòde de la civilizacion romana que comencèt en 509 avC e après la casuda de la Monarquia Romana e que s'acabèt en 31 après la formacion de l'Empèri Roman per August.

Sègle IV

Millenni I abC | Millenni I | Millenni II

../.. |

Sègle II |

Sègle III |

Sègle IV |

Sègle V |

Sègle VI |

../..

Vejatz tanben : Lista dels sègles, Chifras romanas

Lo sègle IV comença lo 1èr de genièr de 301 e s'acaba lo 31 de decembre de 400.

Villers-Bretonneux

Villers-Bretonneux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.