Chipre

Chipre (en grèc Κύπρος = Kypros, en turc Kıbrıs) es un país insular de l'Euròpa de l'Èst o de l'Asia de l'Oèst, dins la Mediterranèa Orientala. Tota l'illa forma un estat dempuèi 1960, nomenat Republica de Chipre, ont las lengas oficialas son lo grèc e lo turc. Mas dempuèi 1974 la partida nòrd es ocupada per Turquia que i a creat un estat non reconegut per la comunitat internacionala, sonat Republica Turca de Chipre del Nòrd.

La capitala es Nicosia.

Lo gentilici es chipriòta.

Κυπριακή Δημοκρατία
Kypriakī́ Dīmokratía (el)

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Kıbrıs Cumhuriyeti (tr)
Republica chipriòta (oc)
Flag of Cyprus.svg
Coat of arms of Cyprus (old).svg

mapa

Capitala
e mai granda ciutat
Nicosia
35° 08′ N, 33° 28′ E
Forma de l'Estat
President
President del Parlament
Republica
Nikos Anastasiadis
Marios Karoyian
Superfícia
 - Totala
 - Aiga (%)
Classat 160en
9 251 km²
  % %
Populacion
 - Totala (2011)
 - Densitat
Classat 154en
1 120 489 ab.
84 38 ab./km²

Deta publica bruta ([[{{{Deta publica_annada}}}]]) {{{2}}}
Moneda
 - nom occitan
 - nom oficiau anglés
EUR ‎‎
Èuro
Euro
Fus orari UTC +2
Imne nacional Imnos is tin Eleftherian
Domeni internet .cy
Indicatiu telefonic +357
Còde del país (ISO 3166) CY

Istòria

L'Antiquitat

L'illa foguèt poblada per d'èssers umans entre lo millenari XI e lo millenari IX av. JC. A partir de 2 500 av. JC, foguèt integrada ai rets marchands de Mediterranèa Occidentala gràcias a seis exportacions de coire e de fusta. Au sègle XV av. JC, apareguèron una cultura e una escritura pròprias que foguèron rapidament influenciada per la civilizacion micenèa.

Durament tocada per lei Pòbles de la Mar a la fin dau sègle XIII av. JC, Chipre foguèt colonizada per de Micenèus que restaurèron rapidament la prosperitat de l'illa. Pasmens, après una tiera de catastròfas naturalas e un declin dau comèrci maritim, plusors vilas foguèron abandonadas dins lo corrent dau sègle XI. Aqueu periòde malaisat durèt fins au sègle IX av. JC. Entraïnèt la fragmentacion de l'illa entre un desenau de reiaumes rivaus e veguèt l'arribada de Fenicians.

Chipre demorèt devesida e sota l'influéncia dei dinastias dau continent (assiriana, egipcianas ò pèrsas) fins a sa conquista per la dinastia dei Ptolemèus a la fin dau sègle IV av. JC. Dirigida per un governador, l'illa venguèt mai d'un còp un reiaume distint d'Egipte ente 163 e 50 av. JC. Après la conquista d'Egipte per lei Romans, foguèt restacada a Cilícia avans de venir una província senatoriala.

De l'Edat Mejana a l'independéncia

Après la division de l'Empèri Roman, l'illa faguèt partida de l'Empèri Bizantin. En 688, leis Arabes i desbarquèron e un compromés arabobizantin establiguèt una gestion comuna de l'illa. Leis Arabes èran en carga deis afaires politics, fiscaus e militars e lei Bizantins dei questions religiosas e administrativas. Lei revenguts èran partejats d'un biais egau entre lei dos partits. Aquela mena de condominium durèt fins au declin dei Abbassidas e a la reconquista totala de l'illa per Nicèfor II Focas (963-969) en 965.

Aprofichant lei guèrras civilas que tocavan regularament l'Empèri Bizantin, l'illa venguèt pauc a pauc de facto independenta. En 1192, durant la Tresena Crosada, foguèt conquistada per lo rèi anglés Ricard Còr de Lion (1189-1199). La vendèt ai Templiers que la vendèron a son torn en 1192 a Gui de Lusinhan. Lo Reiaume crosat de Chipre venguèt alora lo successor dau reiaume de Jerusalèm. Existiguèt fins a la cession de l'illa per lei Lusinhan a la Republica de Venècia en 1489.

Leis Otomans ataquèron e conquistèron l'illa en 1570-1571. I establiguèron de colons turcs e l'administrèron fins a 1878. D'efèct, aquela annada, l'Empèri, en dificultat financiera, deguèt cedir lo contraròtle efectiu de l'illa ai Britanics. Lo Reiaume Unit l'utilizèt coma basa estrategica lòng de la rota vèrs leis Índias. L'annexèt en 1914 en aprofichant la declaracion de guèrra turca. En 1925, l'illa venguèt oficialament una colonia de la Corona e Londres reprimiguèt una revòuta, sostengud per la Glèisa Ortodoxa, en favor de l'union ambé Grècia en 1931.

De trèbols apareguèron tornarmai après la Segonda Guèrra Mondiala. A partir de 1955, una organizacion terrorista dirigida per lo coronèu Gheórghios Ghrivas comencèt d'atacar lei Britanics (sostenguts per leis abitants turcofòns). L'annada seguenta, l'arquevesque de Nicosia Makarios III foguèt desportat en 1956 en causa de son sostèn a la causa grèga. Pasmens, leis Estats Units comencèron de far pression per trobar un acòrd susceptible d'amaisar lei tensions entre tres membres de l'OTAN. Ansin, en 1959, un acòrd organizèt la creacion d'un estat independent assegurant la defensa deis interès dei doas comunautats amb un president grèc, un vice-president turc, sèt ministres grècs e tres ministres turcs. De son caire, lei Britanics gardèron lo contraròtle de doas basas au sud-èst de l'illa.

L'independéncia

Après l'independéncia, Makarios III foguèt elegit a la presidéncia de la Republica de Chipre en 1960. Rapidament, de tensions opausèron lei comunautats grèga, fòrça favorabla a l'union ambé Grècia, e turca. Pasmens, après lo còp militar de 1967 en Grècia, Makarios s'alunchèt d'Atenas. Puei, en julhet de 1974, reclamèt la partença deis oficiers grècs qu'enquadravan la garda nacionala chipriòta. Aquò entraïnèt un còp d'estat lo 15 de julhet. Cinc jorns pus tard, de tropas turcas desbarcavan dins lo nòrd de l'illa. N'ocupèron lo tèrç nòrd fins a la conclusion d'una alta-au-fuòc lo 18 d'aost. Aqueu partiment de Chipre entraïnèt un desplaçament important deis abitants. Lei turcofòns migrèron vèrs lo nòrd onte una Republica Turca de Chipre dau Nòrd (RTCN) foguèt proclamada en 1983 e leis abitants d'origina grèga se refugièron vèrs lo sud.

Après aquela guèrra, lo sud de l'illa se raprochèt deis Occidentaus. Per desvolopar son economia, venguèt un paradís fiscau e negocièt son intrada au sen de l'Union Europèa. En revènge, la RTCN, unicament reconeguda per Turquia, foguèt victima de son isolament e demorèt una region paura e pauc desvolopada. Ankara i encoratjèt una politica de colonizacion turca ambé l'installacion de Turcs originaris d'Anatolia. En 2003, dins l'encastre de l'adesion de la partida sud a l'Union Europèa, un plan de reïunificacion foguèt prepausada. Acceptat au nòrd, foguèt largament refusat per leis abitants dau sud.

La Republica de Chipre intrèt au sen de l'UE en 2004 e adoptèt l'èuro en 2008. Pasmens, la meteissa annada, lo país foguèt durament tocat per la crisi economica de 2008. Entraïnèt l'afondrament dau sector financier. Per resòuvre la situacion, leis autoritats de l'UE impausèron un plan d'austeritat drastic ambé de reformas prefondas dau sistèma bancari e un prelèvament de sòus sus lei depaus de mai de 100 000 èuros. De mai, lo govèrn chipriòt foguèt tanben obligat d'adoptar una legislacion per luchar còntra la frauda fiscala. Dins aquò, en 2015, la situacion economica de l'illa èra totjorn fòrça marrida.

Nòtas e referéncias

  1. Lo Reialme Unit inicièt lo periòde necessari per la sortida de l'EU
.cy

.cy es lo nom de domeni d'Internet per Chipre.

1931

Aquesta pagina concernís l'an 1931 del calendièr gregorian.

1946

Aquesta pagina concernís l'an 1946 del calendièr gregorian.

1974

Aquesta pagina concernís l'an 1974 del calendièr gregorian.

1977

Aquesta pagina concernís l'an 1977 del calendièr gregorian.

2004

Aquesta pagina concernís l'an 2004 del calendièr gregorian.

Asia Occidentala

L'Asia Occidentala es una region del continent asiatic qu'abitualament inclutz los estats e territòris seguents:

Arabia Saudita

Armenia

Azerbaitjan

Bahrayn

Chipre

Egipte

Emirats Arabis Units

Georgia

Iemèn

Iran

Iraq

Israèl

Jordania

Kowait

Liban

Oman

Palestina

Qatar

Siria

Turquia

Chipre del Nòrd

La Republica Turca de Chipre del Nòrd es un estat de facto non reconegut per la comunitat internacionala (solament reconegut per Turquia), situat dins lo nòrd-èst de l'illa de Chipre.

Economia de Chipre

L'economia del sector grèc de Chipre es prospèra e dominada pel sector de servicis, que respond per 78% del produch interior brut. En 2008 foguèt classificada pel Fons Monetari Internacional entre las 32 pus prospèras del mond.

Euròpa

Euròpa es un continent o una partida d'Eurasia (peninsula occidentala), o quitament d'Eurafrasia, segon lo ponch de vista. Es de còps qualificada de « Continent vièlh », per oposicion al « Monde novèl » (America).

Lo gentilici es europèu -èa.

Grèc (lenga)

Lo grèc o pus rarament grègo, ellenic (en grèc ancian ἡ Ἑλληνικὴ γλῶττα = hê hêllênikế glỗtta, en grèc modèrne τα ελληνικά / η ελληνική γλώσσα = ta ellinika / i elliniki glossa) es una dei lengas indoeuropèas, apareguda en Grècia vèrs 2000 avans lo Crist, que uei la parlan 12 milions de personas en Grècia, a Chipre e dins de comunitats grègas nombrosas dins totei lei parts dau Mond.

Grècia

Grècia o pus rarament Ellada (en grèc modèrne η Ελλάδα / η Ελλάς = i Ellada / i Ellas, en grèc ancian ἡ Ἑλλάς = hē Hellás ; Gârția en aromanés) es un país dau sud d'Euròpa, formant un estat ont lo pòble grèc e la lenga grèga son preeminents. A 131 940 km² e 11 244 118 estatjants (2005). Sa capitala es Atenas.

Lo gentilici es grèc, grèga (pus rarament grègo, grèga o gregau, gregala; tanben se pòt dire rarament: ellèn, ellèna coma nom que designa las personas, ellenic per designar la lenga, e ellenic, ellenica coma adjectiu).

Grècia es membre de l’OTAN, de l’Union Europèa dempuèi 1981 e de la zòna èuro dempuèi 2001.

Grècia a de nombrosei minoritats que son pas reconoissudas e que soventei fes sa lenga es menaçada: aromans, arvanitas (albanés), macedonians e turcs son lei mai nombrós.

Ortodoxia

L'ortodoxia (dau grèc ὀρθοδοξία = orthodoxía "opinion drecha") es una dei brancas majoralas dau cristianisme e s'organiza dins la Glèisa Ortodòxa. Se presenta coma lo « cristianisme dins sa plenitud »: se considèra coma la branca dau cristianisme mai fidèla ais originas de la religion crestiana e mai que mai ai Sèt Concilis Ecumenics que se tenguèron de 324 apC a 787 apC, au començament de l'istòria dau cristianisme. Son implantacion es universala, a de seccions importantas dins totei lei partidas dau Mond, pasmens es preponderanta subretot en Euròpa Orientala e au nòrd d'Asia (mai que mai en Grècia, a Chipre, en Macedònia, Bulgaria, Serbia, Montenegro, Romania, Moldàvia, Ucraïna, Bielorussia, Russia e Georgia). Son sèti es lo Patriarcat Ecumenic de Constantinòble, a Istambol.

Un fidèu de la Glèisa Ortodòxa se sòna un ortodòxe o una ortodòxa.

Turc

Lo turc (turc: Türkçe) es la lenga principala del grop turqués, parlada per mai de 50 milions de personas en Turquia e dins de païses que foguèron part de l'Empèri Otoman, coma Bulgaria, Siria e Grècia, e comunautats d'immigrants en Alemanha, França, Estats Units e altres.

Union Europèa

L’Union Europèa es una organizacion internacionala que recampa la majoritat dels estats del continent europèu. Aquela organizacion al còp supranacionala e intergovernamentala es estada establida amb aquela denominacion per 12 estats amb lo Tractat de Maastricht en 1993. L’Union Europèa completa compren la Comunautat Europèa, precedentament nomenada Comunautat Economica Europèa, dicha tanben Mercat Comun, tant coma doas formas de cooperacions institucionalizadas, la Politica Estrangièra e de Seguretat Comuna (PESC) e la cooperacion en matèria de justícia e d'afars interiors.

L’Union recampa vint e uèch estats europèus dempuèi lo 1èr de julhet de 2013 : Alemanha, Àustria, Belgica, Bulgaria, Chequia, Chipre, Croàcia, Danemarc, Eslovaquia, Eslovènia, Espanha, Estònia, Finlàndia, França, Grècia, Irlanda, Itàlia, Letònia, Lituània, Luxemborg, Malta, Ongria, los Païses Basses, Polonha, Portugal, lo Reialme Unit, Romania e Suècia.

Èuro

L’èuro es la moneda comuna dels 28 estats de l’Union Europèa (UE) — e la moneda unica de 19 estats membres pel moment — que succedís a l’ECU (European Currency Unit, o « unitat de compte europèa ») que n'èra la moneda comuna. Es la moneda comuna de facto de certans estats e territòris, coma Kosovo.

L’èuro es administrat per la Banca Centrala Europèa que ne contraròtla l'emission.

Lo simbòl ISO 4217 de l'èuro es EUR, lo simbòl usual es €. Es devesit en 100 cents o centims.

Maitas lengas flexionalas li aplican lors règlas gramaticalas abitualas (plural, partitiu), d’autras se conforman a la règla edictada d’invariabilitat. Vejatz tanben l'article detalhat :

Noms e divisions nacionalas de l'èuro.

Bandièra: Euròpa Païses d’Euròpa
Union Europèa
(28 membres)
Associacion Europèa de Liure Escambi
(4 membres)
Acòrdi de Liure Escambi Centreuropèu
(6 membres)
Los autres Estats europèus
(o Estats qu'una partida n'es en Euròpa)
Los autres territòris europèus
(dependéncias o estat de la reconeissença parciala)

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.