Califat de Còrdoa

Lo Califat de Còrdoa (arabi: ة قرطبة Khilāfat Qurṭuba) governèt la Peninsula Iberica (Al Andalús) e l'Africa del Nòrd a partir de la ciutat de Còrdoa, entre 929 e 1031. Aqueste periòde foguèt caracterizat per un succès remarcable dins lo comèrci e la cultura; fòrça cap d'òbra de l'Iberia islamica foguèron bastits durant aquel periòde, en particular la famosa Granda Mosqueta de Còrdoa. En genièr de 929, Abd-ar-Rahman III se proclamèt Califa (arabi: خليفة) de Còrdoa[1] a la plaça de son títol original d' Emir de Còrdoa (arabi: أمير قرطبة 'Amīr Qurṭuba). Abd-ar-Rahman III èra sòci de la dinastia omeia; la meteissa que teniá los títols d'Emir de Còrdoa dempuèi 756. Lo règne del califat es conegut per èsser l'apogèu de la preséncia musulmana dins la Peninsula Iberica. Lo califat s'esberlèt a causa de la guèrra civila (fitna) entre los descendants del darrièr califa legitim Hisham II e los successors del sieu primièr ministre (hayib) Al-Mansur. Lo califat existiguèt fins a 1031 quand, après d'annadas de luchas intèrnas, se fracturèt en mantun reialmes independents nomenats Taifas.[2]

Califato de Córdoba-1000
Lo Califat de Còrdoa cap a l'an 1000

Referéncias

  1. Simon Barton, A History of Spain (New York: Palgrave MacMillan, 2004), 38.
  2. Anwar G. Chejne, Muslim Spain: Its History and Culture (Minneapolis: The University of Minnesota Press, 1974), 43-49.
1031

Cronologia mensuala:Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec

Cronologias tematicas:Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt

Aquesta pagina concernís l'an 1031 del calendièr gregorian.

1086

Cronologia mensuala:Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec

Cronologias tematicas:Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt

Aquesta pagina concernís l'an 1086 del calendièr gregorian.

Abbàs Ibn Firnàs

Abbàs Ibn Firnàs (810–887, o Abbàs Qasim Ibn Firnàs (arabi: عباس بن فرناس) èra un musulman andalós polimat: inventaire, engenhaire, aviator, mètge, poèta, e musician. D'origina berbèra, nasquèt a Izn-Rand Onda, Al Andalús (uèi Ronda, Espanha), e demorèt dins lo Califat de Còrdoa. Es conegut coma un precursor de l'aviacion.

Al Andalós

Al Andalós (arabi: الأندلس ) èra lo nom arabi balhat a las parts de la Peninsula Iberica e de Septimània governadas pels arabis e musulmans nòrd-africans (jol nom generic de "moros"), mantun còp dins lo periòde entre 711 e 1492.A la seguida de la conquista,Al Andalós èra devesit en cinc regions administrativas correspondentas aperaquí a Andalosia, Galícia, Portugal, Castelha e Leon, Aragon, Catalonha, e Septimània. Coma entitat politica, Al Andalús constituiguèt successivament una província del Califat Omeia, governat pel califa Al Walid I (711–750); de l'Emirat de Còrdoa (750–929); del Califat de Còrdoa (929–1031); e de las taifas, pichons reialmes eissits de l'esberlament del Califat de Còrdoa.

Dins los sègles seguents, Al Andalós venguèt una província de las dinastias musulmanas berbèras dels Almoravids e Almoads, se fragmentèt puèi en fòrça estats minors, que lo mai conegut foguèt l'Emirat de Granada. Pendent una granda part de son istòria, mai que mai jol Califat de Còrdoa, Al Andalús èra un breç del saber, e la vila de Còrdoa venguèt un centre cultural e economic màger a l'encòp dins lo Bacin Mediterranèu e lo mond islamic.

Durant una granda part de son istòria, Al Andalós foguèt en conflicte amb los reialmes crestians del nòrd. En 1085, Anfós VI de Leon e Castelha prenguèt Toledo, en precipitar la decadéncia progressiva fins a 1236, amb la casuda de Còrdoa, l'Emirat de Granada demorèt lo sol territòri musulman dins çò qu'es uèi Espanha. La Reconquesta Portuguesa culminèt en 1249 amb la presa de l'Algarve per Anfós III. En 1238, l'Emirat de Granada venguèt oficialament un estat tributari de la corona de Castelha, alavetz dirigida per lo rei Ferrand III. Lo 2 de genièr de 1492, Boabdil capitulèt e daissèt l'Emirat de Granada a la reina Isabèl Ièra de Castelha, que amb son marit Ferrand II d'Aragon èran ambedós los Reis Catolics. La reddicion foguèt la fin d'Al Andalús coma entitat politica.

Albucassis

Albucassis qu'ei la version occitanizada de Abu'l Qasim Khalaf ibn Abbas, (en arabi: أبو القاسم بن خلف بن العباس الزهراوي), que ho un mètge arabi qui viscó aus sègles X e XI de l'era crestiana a Còrdoa. Albucassis que ho l'autor d'una sòrta d'enciclopèdia medicau en trenta libes titolada Kitab Al-Tasrif: (Lo Metòde de medecina), e qu'ei considerat com lo pair de la çurgeria modèrna. Lo trentau volum d'aquera òbra qu'ei un tractat çurgicau (La çurgeria d'Albucassis) que ho arrevirat en occitan per iniciativa de Gaston III de Foish-Bearn (Gaston Fèbus) e qui demora, uei lo dia, un manescrit en la bibliotèca de l'Universitat de Montpelhièr.

Albucassis que vadó a Madinat az Zahara, près Còrdoa en lo Califat de Còrdoa, a sègle IV de l'Egira e X de l'era crestiana. La soa òbra que ho en purmèr arrevirada a Toledo en latin per Girard de Cremona. L'escrivan e erudit occitan Robèrt Lafont que soslinha qu'aqueth tractat qu'ei mentavut dens las edicions venecianas de la Cyrurgia Parva (fin deu XVau sègle) deu mètge clapassièr Gui de Chaulhac e dens la Chirurgia de Pietro d'Argellata.

Lafont que tornè editar lo texte occitan febusian (en lo qualicar de "pirenenc") dab las soa rica iconografia. L'origina dialectala e febusenca (lo manuscrit de Montpelhièr que porta las armas e la devisa de Fèbus) que he pensar a Lafont qu'aqueth texte non pòt pas estar d'origina clapassièra a maugrat qui lo son tèma qu'èra de grana actualitat per l'Universitat de Montpelhièr en ua tempora de desenvolopament de la çurgeria, mei que mei dens lo lo tribalh de Gui de Chaulhac e deu mètge reiau d'origina normanda Henri de Mondeville.

Algarve

Algarve (prononciat en portugués [aɫˈɡaɾv(ɨ)]) es una region administrativa situada al sud del Portugal continental. La vila de Faro n'es la capitala administrativa. S'agís d'una de las regions toristicas estivalas mai importantas de Portugal e d'Euròpa, mercé a las plajas e son patrimòni istoric.

Situada al tèrme sud oèst d'Euròpa, bordada al sud e a l'oèst per l'ocean Atlantic, l'Algarve parteja sa frontièra a l'èst amb Andalosia qu'es separada pel flum Guadiana; au nòrd, avesina la region d'Alentejo. La region regropa setze municipalitats e compren lo districte de Faro. Amb sa superfícia de 4 988,56 km2, l'Algarve es la mai pichona de las regions creadas per la Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional (Comission de Coordinacion e del Desvolopament Regional, CCDR) de Portugal.

Lo Produch interior brut (PIB) es de 6 951 milions d'èuros, o un PIB per capita de 16 231 €. Lo sector economic màger es lo sector terciari gràcias als revenguts del torisme; lo sector primari representa 4,6 %, lo sector segondari 11,9 % e lo terciari 83,5 % de l'economia de la region.

Califat

Un califat (arab: خِلافة) es lo territòri reconeissent l'autoritat d'un califa (arab: خليفة), successor de Maomet, lo profèta de l'islam, dins l'exercici politic del poder.

Aquel mot servís tanben a designar lo quita regim politic e lo periòde pendent que s'exercís.

Mai d'un califats existiguèron dempuèi la fondacion de l'islam, a la seguida des lutas entre los diferents pretendents amb títol de successor del profèta Maomet, après los quatre primiers califas, dichs « paln guidats ». Los mai importants son los seguents:

lo califat omeia de Damasc (exilat a Còrdoa) ;

lo califat abbassida de Bagdad;

lo califat Fatimida del Caire;

lo califat otoman.

Califat Fatimida

Lo Califat Fatimida èran un estat african qu'existiguèt de 909 a 1171. Fondat en Tunisia per de chiitas ismaïlistas, venguèt una poissança majora dau bacin mediterranèu dins lo corrent dau sègle X. En 969, conquistèt Egipte onte transferiguèt sa capitala en 973. Lo centre de gravitat dau Califat se desplacèt alora a l'entorn dau Caire que conoguèt una creissença fòrça importanta. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XI, lo poder fatimida acomencèt de declinar ambé lo passatge de la realitat dau govèrn ai vizirs e l'aparicion d'inegalitats importantas. Aquò entraïnèron de revòutas qu'afebliguèron lo Califat que deguèt demandar l'ajuda dei Turcs Seldjokides per se protegir còntra lei Crosats. Aquelei darriers capitèron de rebutar leis assauts francs mai annexèron finalament lo Califat en 1171.

Califat Omeia

Lo Califat Omeia (arabi الخلافة الأموية, o tanben بنو أمية, transliterat Banu Umayyah; "filh d'Omeia"), foguèt lo segond dels quatre califats arabis majors establits après la mòrt de Maomet. Èra dirigit per la dinastia omeia, que son nom deriva de Umayya ibn Abd Shams, l'avi del primièr califa omeia. E mai que la familha omeia venga a l'origina de la vila de La Mèca, sa capitala èra Damasc. A son extension maximala, cobrissiá mai de 13 000 000 km2, çò que ne fasiá un dels pus grands empèris de l'epòca. Après los omeias regnèt lo Califat abbassida; los abbassidas venguèron d'Africa del Nòrd en Al Andalús, que i establiguèron lo califat de Còrdoa, entrò 1031.

Carlesmanhe

Carlesmanhe (entre 742 e 748 - 28 de genier de 814, Ais d'Alemanha), tanben dich Carles Ièr lo Grand o Charlesmanhe, foguèt un rèi dei Francs de 768 a sa mòrt, un rèi dei Lombards de 774 a sa mòrt e un emperaire carolingian de 800 a sa mòrt. Fiu dau rèi franc Pepin lo Brèu, foguèt lo sobeiran pus influent de la dinastia, dicha carolingiana en son onor, formada au sègle VIII per la familha de Carles Martèl. Son fiu Loís lo Piós li succediguèt a sa mòrt.

Rèi guerrier, èra a son coronament lo senhor d'un empèri ja important après lei conquistas de son paire. Pasmens, a partir deis annadas 770, Carlesmanhe va organizar una politica d'expansion territòriala sistematica e conquistar lo Reiaume Lombard, Saxònia, una partida dei regions dau pòble deis Avars, Bavièra e una partida dau nòrd de la Peninsula Iberica. Foguèt tanben lo protector militar dau papa e aqueu ròtle li permetèt de venir emperaire en 800.

En fòra de son activitat miitara, Carlesmanhe assaièt tanben d'organizar e d'unificar son Empèri. Leis aspècts principaus d'aquel objectiu foguèron una tièra de reformas monetàrias, la creacion d'una administracion basada sus lo grop de sei fidèus, lo desvolopament de l'educacion per formar una elèit capabla d'ocupar lei pòstes d'aquela administracion e una òbra importanta au nivèu teologic per la Glèisa Occidentala (questions de l'adopcionisme e dau Credo).

Pasmens, la dinastia carolingiana demorèt una dinastia franca. Ansin, a la mòrt de son fiu Loís lo Piós en 840, l'Empèri Carolingian format per Carlesmanhe dispareguèt après son partiment en 843 entre sei tres felens. Per son òbra en favor de l'expansion dau crestianisme, Carlesmanhe foguèt canonizat per la Glèisa Catolica en 1165.

Eivissa

Eivissa es la mai granda de las Illas Pitiüses e la pus occidentala de las illas de l'archipèla Balear, al centre oèst de la Mediterranèa occidentala.

Lo gentilici es eivissenc -a.

Amb una longor de còsta de 210 km, ont altèrnan pichonas rancaredas e calancas de sable, las dimensions maximalas de l'illa son de 41 quilomètres del nòrd al sud e de 15 quilomètres de l'èst a l'oèst, i a una morfologia fòrça irregulara, formada per una multitud de pichons puèges, que lo pus naut es sa Talaia (Sant Josep de sa Talaia) amb 475 mètres d'altitud. Amb un naut gra d'urbanizacion (sovent incontraròtlada), consèrva qualques zònas de nauta valor naturala coma son lo Pargue Natural de ses Salines, Cala d'Hort o los paluns de ses Feixes. Son economia depend majoritàriament del sector toristic, l'activitat que se concentra en la sason d'estiu.

En 1999 foguèt inscricha al Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.

Espanha

Espanha es un país dau sud-oèst d'Euròpa qu'ocupa la màger part de la Peninsula. Sa capitala es Madrid. Es frontalier de França, d'Andòrra e de Portugal. Au nòrd e au sud, es limitat per l'Ocean Atlantic e a l'èst per la Mar Mediterranèa. Leis illas Canàrias, situadas dins l'Ocean Atlantic, ne'n fan partida. A una geografia montanhosa marcada per un clima generalament mediterranèu ò semi-arid. Resultat d'un procès lòng de fusions d'unei reiaumes iberics formats dins lo corrent de la Reconquista, presenta d'identitats regionalas fòrtas e una organizacion politica fòrça descentralizada.

Poissança mondiala majora pendent lo sègle XVI après la descubèrta e la colonizacion d'America, lo país conoguèt un declin lòng fins au sègle XX marcat per la pèrda progressiva de son empèri. De 1936 a 1939, una guèrra civila saunosa entraïnèt la formacion d'un regima faissista dirigit per lo generau Francisco Franco. Après sa mòrt en 1975, una transicion permetèt de formar un regime democratic que permetèt d'integrar Espanha a l'Union Europèa. Aquò favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union.

Lo gentilici es espanhòl -òla (var. espanhòu -òla).

Istòria d'Espanha

L'Istòria d'Espanha designa l'istòria de la màger part de la Peninsula Iberica onte se situa l'estat actuau d'Espanha.

Istòria del mond islamic

L'istòria de la civilizacion islamica o del mond islamic explica l'influéncia de l'islam dins la creacion e espandiemnt d'un movement non solament religiós, mas tanben politic e social. Anant de la mitologia arabia preislamica fins ara.

Madinat al-Zahra

La Madinat al-Zahra (« مدينة الزهراء » en arab) èra una ciutat palatina fondada en 936 per leis Omeias d'Espanha durant lo rèine dau califa Abd al-Rahman III (912-961). Situada a uech quilomètres de Còrdoa, èra destinada a protegir la cort de l'agitacion de la capitala. Foguèt pilhada e destrucha per una invasion berbèra en 1010, çò qu'entraïnèt son abandon.

A l'ora d'ara, es un site toristic e arqueologic qu'es l'objècte d'un programa important de restauracion.

Mar Mediterranèa

La Mar Mediterranèa es una mar interiora situada entre Euròpa, Africa e Asia. Comunica a l'oèst amb l'Ocean Atlantic per l'Estrech de Gibartar, au nòrd-èst amb la Mar Negra per leis Estrechs dei Dardanèls e de Bosfòr e amb la Mar Roja per lo canau de Suèz. S'estend sus una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats.

Formada per lo raprochament dei placas tectonicas eurasiatica e africana, es una region geologicament activa. Pasmens, sa caracteristica geografica principala es son clima qu'entraïnèt lo desvolopament d'una agricultura especifica centrada sus lo tritic blat, olivier e vinha.

En causa de sa proximitat amb Mesopotamia, lo Bacin Mediterranèu conoguèt un desvolopament precòç marcat per l'emergéncia de civilizacions brilhantas coma aquelei de l'Egipte Anciana, de la Grècia Antica ò de l'Empèri Roman. Ansin, la region venguèt un centre politic, economic e culturau major que dominèt lo mond europèu fins au sègle XVII. Puei, en despiech d'un declin relatiu a respèct dau nòrd de l'Ocean Atlantic, demorèt un teatre estrategic de premiera importància onte transita encara 30% dau comèrci mondiau.

Septimània

Septimània èra la part oèst de la província romana de Gàllia Narbonesa que passèt jos contraròtle dels visigòts en 462, quand foguèt cedida a son rei, Teodoric II. Los visigòts la nomenava simplament Gàllia o Narbonensis. Correspond aperaquí a l'anciana region de Lengadòc-Rosselhon. Passèt brevament jol poder del Califat de Còrdoa al sègle XVIII abans sa reconquista pels Francs, que a la fin del sègle IX la nomenava Gotia o Marca Gotica.

Septimània èra una marca de l'Empèri Carolingian e alara que la Francia Occidentalis caiguèt al sègle XVIII, encara qu'èra culturalament e politicament separada de França e del govèrn reial central

La region èra jos l'influéncia del Tolosenc, de Provença, e de Catalonha. Èra una part d'Occitània que deuriá finalament caire jol poder dels reis franceses al sègle XIII après la Crosada dels Albigeses. A partir de la fin del sègle XIII foguèt apelada Lengadòc e son istòria se confondèt amb la de França.

Lo nom "Septimània" pòt derivar per partida del nom roman de la vila de Besièrs, Colonia Julia Septimanorum Beaterrae, que a son torn fa referéncia al poblament dels veterans de la setena legion romana dins la vila. Una autra origina possibla ne's una allusion a las set ciutats (civitates) del territòri: Besièrs, Elna, Agde, Narbona, Lodeva, Magalona, e Nimes. Septimània s'espandiá fins a una linha a mièg camin entre Mediterranèa e Garona a l'oèst; a l'èst fins a Ròse que la separava de Provença; e al sud sa termièra èra los Pirenèus.

Valéncia

Valéncia (en catalan València) es la capitala del País Valencian. Es tanben la capitala de la comarca de l'Horta e de la província de Valéncia. Es en riba de la mar Mediterranèa e ten un dei pòrts pus importants de la Peninsula Iberica. Còmpta 807 000 abitants, segon leis estimacions de 2006. L'airau metropolitan de Valéncia es mai conegut coma l'Horta de Valéncia e ten mai d'1 750 000 abitants: es la tresena aglomeracion de l'estat espanhòu.

Lo gentilici es valencian -a.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.