Cèltas

Dins l'antiquitat los cèltas qu'arribèron, a partir del primièr millenari, vèrs 1200 en Euròpa e vèrs 900 dins la Peninsula Iberica, èran un ensems de pòbles liats entre eles qu'abitavan en Euròpa Centrala; totes aqueles pòbles parlavan de lengas indoeuropèas marca d'una origina comuna. Uèi, lo tèrme "Cèlta" s'utiliza sovent per descriure las gents, las culturas lengas de fòrça grops etnics de las illas Britanicas, de las regions de Bretanha (França), de Minho (Portugal) e de Galícia (Espanha). Tanben las tribús o nacions, coma los Atrebatas, Menapii, e Parisii, de las de regions cèltas de tèrra fèrma, coma Gàllia e Belgica, se sap que se moguèron cap a Grand Bretanha e Irlanda e contribuiguèron a la creissença d'aquelas populacions. L'usatge del terme cèlta per se referir als gents d'Irlanda e Grand Bretanha apareguèt al sègle XVIII. Vivián en poblacion dedins de barris nomenats castrum.

Los grècs antics, los nomenèron en primièr "iperboris"; e mai tard keltoi o gents ocultas, que ven del grèc ancian Hecateu en 517.

Se pòt pas parlar d'un Estat pròpriament cèlta, perque cada zona aviá son cap, e coma èran un pòble guerrièr, totjorn i aguèt de rivalitats entre eles.

Celts
En irange l'airal aproximatiu de l'influéncia cèlta en Euròpa vèrs 400.

Societat e cultura

Ccross
Crotz cèlta.

Lo ròtle de las femnas dins la societat, èra fòrça plan considerada, perque existissiá pas lo masclisme dels autres pòbles de l'epòca, coma los romans. Al contrari, las femnas cèltas fasián lo servici militar e anavan a la guèrra. Fins a èsser melhoras dins las batalhas que los òmes, coma o explica Juli Cesar, segon que la batalha èra perduda se se jonhèron las femnas cèltas. Se podián maridar amb qui desiravan, e podián refusar fins als a princes o grands guerrièrs. Un còp casats, capitava lo cople qu'aviá lo reng guerrièr pus elevat e lo mai de possessions. Coma las femnas cèltas podián anar a la guèrra e eretar de tèrras, i aviá de maridatges ont capitava la femna e d'autres l'òme.

I aguèt fòrça reinas cèltas importantas, coma de grandas guerrièras, druidesas.

Lo divorci existissiá dins la societat cèlta. Es a dire que, abans lo maridatge "per tota la vida" (perque èra pas de costuma de trencar) i aviá un autre que durava un an e un jorn, pendent que lo cople viviá ensemble dins lo meteis ostal e decidissiá se se volián maridar per totjorn o non e se volián renovelar lo matrimòni.

Èran totalament en favor de las relacions sexualas abans lo matrimòni, fach qu'estonava los romans e los autres pòbles amb qui venguèron en contacte.

Lenga

I a tres ipotèsis per explicar la naissença del protocèlta. La primièra afirma que se desvolopèt al periòde de la Cultura de La Tena a partir del continuum dialectal parlat sul continent europèu. Una segonda teoria prepausa que nasquèt amb la segonba onda de migracions indoeuropèa vèrs 2400. La tresena sosten que venguèt amb la revolucion neolitica, vèrs 5000.

Aquel protocèlta se fragmentèt en dos grands grops, lo continental e l'insular (parlat en Grand Bretanha e Irlanda), que donarián luòc a diferentas lengas cèltas posterioras.

Diarville

Diarville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.

Edat dau Fèrre

L'Edat dau Fèrre (var. Edat deu Hèr, Edat del Fèrre) es lo periòde dau desvolopament de la metallúrgia dau fèrre. Aquest metau es superior au bronze en duretat e abondància de jaç.

L'emplec corrècte d'aquest minerau comencèt au millenni II abC. Leis ititas foguèron lo premier reiaume organizat que controtlèt sa produccion.

L'expansion de la coneissença sus l'emplec dau fèrre se produtz probablament dempuei Iran a travèrs de Caucàs. A aquela epòca se produson de cambiaments importants: leis empèris orientaus s'afeblisson e lei centres de poder se desplaçan vèrs l'Occident. Antau, l'Edat dau Fèrre se caracteriza per l'utilizacion dau fèrre coma metau, utilizacion importada de l'Orient Mejan a travèrs de l'emigracion de tribús indoeuropèas (cèltas), qu'a partir de 1200 aC començan d'arribar en Euròpa Occidentala e son periòde va fins a l'epòca romana e en Escandinàvia fins a l'epòca vikinga (a l'entorn de 1000). L'expansion bantó, de 500 abans l'èra crestiana, arribèt rapidament gràcias a la tecnologia dau fèrre. Lei limits cronologics de l'Edat dau Fèrre varian considerablament segon l'airau culturau e l'airau geografic. Au delà, mai d'una civilizacion coneguèt jamai l'Edat dau Fèrre maugrat qu'aguèsse experimentat un desvolopament sociau e/o tecnic important (per exemple, lo cas dei civilizacions precolombinas).

França

França (en francés France [fʀɑ̃s]) es un país que la màger part de son territòri se situa en Euròpa Occidentala. Sa capitala es París, sa lenga oficiala lo francés e sa moneda l'èuro. França se formèt durant lei primièrs sègles de l'Edat Mejana a partir dei territòris romans ocupats per lei Francs qu'èran un pòble germanic. Venguda una dei poissanças mondialas majoras vèrs lo sègle XVII, tenguèt un empèri coloniau vast entre lei sègles XIX e XX. Dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, es un membre permanent dau Conseu de Seguretat de l'ONU, es dotat de l'arma nucleara e a un ròtle primordiau dins la construccion de l'Union Europèa. Fa tanben partida dei poissanças economicas principalas amb una populacion d'aperaquí 65 milions d'abitants e una economia fòrça desvolopada de tipe capitalista. Enfin, lo país aguèt una influéncia majora dins lo domeni culturau.

Una granda part de l’Occitània caup dins l'estat francés.

Frénouville

Frénouville es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.

Gal (lenga)

Lo gal (var. gau) o gallés (de confondre pas amb lo galés) es una lenga celtica anciana que se parlava en Euròpa entrò la fin de l'Empèri Roman. Dins un sens estrech, lo gal èra la lenga parlada pels abitants cèltas de Gàllia (França e Belgica modèrnas). Dins un sens larg, designa tanben las varietats parladas en Euròpa centrala (lo "noric"), e dins una part dels Balcans, e en Asia Minora ("lo galacian"). E de còps que i a, inclutz tanben lo lepondic, lenga celtica del nòrd d'Itàlia.

Amb lo lepondic e lo cèltiber parlat dins la peninsula Iberica, lo gal forma lo grop geografic de las Lengas celticas continentalas. Las relacions lingüisticas precisas entre elas, coma entre elas e las lengas celticas insularas modèrnas, son incertanas e debatudas pr'amor de sas escassas atestacions.

Lo gal apareis cap a l'an 800, sovent d'un biais fragmentari, per d'inscriptions sus de calendièrs, troces de terralha, monuments funeraris, short dedications to gods, peças de moneda, statements of ownership, and other texts, possibly curse tablets. Los tèxtes en gal foguèron d'en primièr escrits en alfabet grèc en Occitània e dins una varietat d'ancian alfabet italic dinl lo nòrd d'Itàlia. Après la conquista romana d'aquelas regions, l'escritura passèt a l'alfabet latin.

Lo gal foguèt descaçat per lo latin vulgar e diferentas lengas germanicas cap al sègle V.

Givonne

Givonne es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.

Henneveux

Henneveux es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.

Moutiers-les-Mauxfaits

Moutiers-les-Mauxfaits es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendèa e la region dels Païses de Léger.

Ostwald

Ostwald en alemannisch (Ostwald en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.

Pauvres

Pauvres es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.

Provença

Provença (Prouvènço en nòrma mistralenca) es una region istorica e culturala d'Occitània, a l'èst. Es tanben lo nom d'un ancian reiaume puei d'un ancian comtat (annexat juridicament en 1481 a l'estat francés) e d'un ancian marquesat. Correspònd uei, au sens larg, a una granda partida de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur, au sud-èst de l'estat francés. S'espandís de la region de Nimes fins a la riba drecha de Var ont bòrda l'ancian Comtat de Niça situat a la riba senèstra. Mai lo País Niçard èra dins lo comtat de Provença fins en 1388 e d'unei niçards se dison provençaus.

Mai largament, dins un sens culturau e toristic, Provença s'espandís fins a l'èst de Gard (delà Ròse fins a Nimes e Vidorle) e fins au sud d'Ardecha e de Droma. Tanben lo Comtat Venaicin fa partida de la Provença culturala e istorica.

La capitala istorica de Provença foguèt Arle de 911 a 1180, puei Ais de Provença de 1180 a 1789. Mai aquela de la region administrativa Provença-Aups-Còsta d'Azur es Marselha.

Lo gentilici es provençau -ala (var. provençal -ala).

Précigné

Précigné es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.

Reialme Unit

Lo Reialme Unit (var. Reiaume Unit), oficialament Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd (en anglés United Kingdom, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, UK) es un estat insular del nòrd-oèst d'Euròpa, compausat essencialament de l'illa de Grand Bretanha, del nòrd de l'illa d'Irlanda e de qualques illas pichonas adjacentas. L'estat se compausa de quatre païses o "nacions" oficialament reconegudas :

Anglatèrra

Escòcia

lo País de Galas

l'Irlanda del NòrdCal notar que Cornoalha es pas reconeguda coma nacion: es oficialament una part d'Anglatèrra.

En mai de las nacions çai subre, tanben lo Reialme Unit se compausa de possessions divèrsas coma Gibartar e divèrses territòris fòra Euròpa. L'illa de Man e las illas Normandas (dins las illas Britanicas) son de dependéncias de la corona e fan pas part del Reialme Unit.

De sinonims inexactes de Reialme Unit son Grand Bretanha e Anglatèrra.

La capitala es Londres.

Lo gentilici es britanic -a.

Renage

Renage en arpitan (Renage en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.

Sand

Sand en alemannisch (Sand en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.

Saxon-Sion

Saxon-Sion es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region del Grand Èst.

Saône

Saône es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.

Smarves

Smarves es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vinhana e la region de Peitau-Charantas.

Urmatt

Urmatt en alemannisch (Urmatt en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.