Andòrra

Andòrra, oficialament en catalan lo Principat d'Andorra, es un pichon Estat independent europenc, situat dins los Pirenèus entre Espanha e França, en limitant amb la comunitat autonòma de Catalonha al sud, e amb los departaments dels Pirenèus Orientals (Catalonha Nòrd) e d'Arièja (Occitània) al nòrd. Andòrra es un dels Estats mai pichons del monde, amb sonque 468 km2 e una populacion estimada de 80 000 personas. Amb 81 222 abitants, representa 0,59% de la populacion totala dels Païses Catalans. Sa capitala es Andòrra la Vièlha. Lo gentilici es andorran -a.

Pendent 715 ans, de 1278 fins a 1993, lo govèrn andorran foguèt dirigit per un coprincipat, governat per un cap d'Estat catalan, l'Evesque d'Urgèl e un occitan, lo comte de Fois que, après la Revolucion Francesa foguèt eretat pel President de la Republica. Pasmens que la constitucion andorrana a conservat aquel sistèma, lo govèrn s'es transformat en una democracia parlamentària e un coprincipat constitucional. Es lo sòl coprincipat parlamentari del monde. Pendent longtemps paura e isolada, la montanhosa Andòrra comencèt prosperar après la Segonda Guèrra Mondiala, mejançant l'indústria del torisme. La poderosa economia a atragut fòrça d'immigrants provenents tant d'Espanha (sustot catalans e galècs) coma de Portugal e de França. Un dels factors qu'atrai mai lo comèrci e los clients es l'inexisténcia de l'impòst sul revengut.

Las Valadas d'Andòrra (Valls d'Andorra en catalan) es lo nom istoric d'Andòrra e se conois sovent aquel estat per aquel tèrme. Aquel nom rau del relèu andorran, format de divèrsas valadas qu'apertenon principalament a la conca de la Valira, exceptant l'entèsta d'Arièja que desboca dins la Garona.

Principat d'Andorra (ca)

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Principat d'Andòrra (oc)
Flag of Andorra.svg
Coat of Arms of Andorra.svg

mapa

Lengas oficialas Catalan
Capitala Andòrra la Vièlha
42° 30′ N, 1° 31′ E
Forma de l'Estat

coprince episcopal

coprince de França

Cap del govèrn
Coprincipat parlamentari
Joan-Enric Vives i Sicília [1]
Emmanuel Macron [2]

Antoni Martí
Superfícia
 - Totala
 - Aiga (%)
Classat 189en
468 km²
negligible %
Populacion
 - Totala (2015)
 - Densitat
Classat 187en
85 580[3] ab.
183 ab./km²
Formacion
 Creacion
pariatge
Constitucion
 
780
8 de setembre de 1278
14 de març de 1993
Gentilici andoran -a
Deta publica bruta ([[{{{Deta publica_annada}}}]]) {{{2}}}
IDH (2005) 0,846 (fòrça elevat) 33en
Moneda
 - nom occitan
 - nom oficiau anglés
EUR ‎‎
Èuro
Euro
Fus orari UTC +1: (CET);
Ora d'estiu: UTC+2: (CEST) Central European Time
Imne nacional El Gran Carlemany
Domeni internet .ad
Indicatiu telefonic +376
Còde del país (ISO 3166) AD

Istòria

Pendent los sègles XII-XIII las vals d'Andorra s'amassèron jol poder del comtat d'Urgèl. Amb l'expansion d'aiceste comtat vers lo sud (Mur, Àger, Ponts, Balaguer, Guissona, Agramunt, Meià, Santa Linya, Cubelles, Camarasa, Linhòla e Barbens), ont i aviá de tèrras pus fertilas, las zonas de montanha aguèron pas mai d'interès pel comte. L'evesque donèt en fèu aqueste territòri al vescomtat de Castellbó. Pr'amor de maridatges, lors domenis passèron dins las mans del comtat de Fois e aqueste darrièr amassèt de poders (Bearn, Reiaume de Navarra e, d'aicí, lo Reiaume de França). Coma consequéncia dels conflictes entre lo comte de Fois e l'evesque d'Urgèl, en 1278 se sinhèt lo primièr "pariatge", pr'amor de fixar los limits del poder de cadun dels senhors feudals, e que representa la fondacion del Principat d'Andorra e definís las obligacions dels andorrans en matèria d'imposicions e afars militars. Dètz ans après, coma consequéncia de la construccion d'una glèisa fortificada a Sant Vincenç d'Enclar per lo Comte de Fois, ont podiá espiar las activitats de l'evesque d'Urgèl, se sinhèt lo segond "Pareatge" en 1288. Aiceste segond tractat atribuís, entre d'autres aspèctes, lo drech de nomenar per las doas parts de notaris que detenon sa representacion sul Principat. Tre alara, los caps d'Estat seràn l'evesque d'Urgèl e lo rei de França (uèi, lo president de la Republica Francesa).

Politica

Administracion

Andòrra es dividida en set parròquias.

Geografia

Andorra topographic map-ca
Mapa topografica

La superfícia d'Andòrra, dins la Peninsula Iberica, es de 468 km². Es un país de montanhas, amb 65 pics de mai de 2500 m d'altitud. La montanha pus nauta es Comapedrosa amb 2942 m d'altitud

Economia

De veire: Economia d'Andòrra.

Cultura

La lenga oficiala d'Andòrra es lo catalan.

Pas de la Casa
Lo Pas de la Casa, frontièra amb Occitània e Catalonha Nòrd (França)

Nòtas & referéncias

  1. coprince episcopal, evesque d'Urgèl
  2. coprince de França: successivament Coprinces de Fois, Bearn, Navarra e França
  3. Central Intelligence Agency, 'The World Factbook' 2015
  1. Lo Reialme Unit inicièt lo periòde necessari per la sortida de l'EU
.ad

.ad es lo nom de domeni d'Internet per AndòrraLo sosdomeni .nom.ad es previst per las usanças personalas.

Andòrra la Vièlha

Andòrra la Vièlha (var. Andòrra la Vielha) (Andorra la Vella en catalan) es la capitala del Principat d'Andòrra.

La fèsta patronala (en catalan: festa major) se fa lo 24 de junh, lo primièr dimenge d'agost.

Es una de las sèt parròquias d'Andòrra

Arièja (riu)

Arièja es un riu d'Occitània. Sa font se situa dins lo circ de Font negre a 2400 m d'altitud, a la termièra entre lo País de Fois (en Arièja) e Andòrra. Se geta dins Garona dins la banlèga sud de Tolosa a Portèth.

Ausat

Ausat,, (Auzat en francés) es una comuna occitana situada dins lo departament d'Arièja e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

Catalan

Lo catalan (nom autoctòn: català) es una lenga romanica pròcha de l'occitan parlada per 7,5 milions de personas dins los Païses Catalans, repartidas dins los estats seguents: Espanha, França, Andòrra, e Itàlia (L'Alguer en Sardenha).

En Espanha es lenga cooficiala dins la region de Catalonha, a las illas Balearas e dins lo País Valencian. Se parla tanben dins la comunautat d'Aragon (la Franja de Ponent) e mai dins la comarca de El Carxe, situada dins la region de Múrcia).

En França, se parla dins la Catalonha del Nòrd ont a pas cap d'estatut legal. Dins la vila sarda de L'Alguer, 30 000 personas la parlan. Ailà la lenga es protegida e se pòt utilizar publicament mas a pas cap l'estatut de lenga oficiala. En Andòrra es l'unica lenga oficiala.

95% de la populacion dins la region de Catalonha la compren, 80% la pòt parlar e es la lenga mairala de 55% dels catalans.

Almens ja dempuèi lo sègle XIV, la lenga recep tanben, entre d'autres, lo nom de valencian, denominacion emplegada sustot al País Valencian. A l'ora d'ara e per evitar los conflictes qu'aiçò pòt crear coma arma politica per afeblir la lenga, l'AVL es arribat a la conclusion, lo 9 de febrièr de 2005 que: "Es un fach qu'en Espanha i a doas denominacions egalament legalas per designar aquela lenga: la de valencian, establida dins l'Estatut d'Autonomia de la Comunitat Valenciana, e la de catalan, reconeguda dins los Estatuts d'Autonomia de Catalonha e las Illas Balearas".

En Catalonha del Nòrd, lo catalan es estat reconegut coma lenga del departament, amassa amb lo francés, lo 10 de decembre de 2007 pel Conselh General dels Pirenèus Orientals mejançant la Carta en favor del catalan. Val a dire qu'aquesta decision compòrta pas cap de consequéncia ni mai cap de valor legala dins l'encastre de l'estat francés.

Coprince d'Andòrra

La cosobeiranetat d'Andòrra foguèt establida en 1278 pel tractat de pareatge entre l'evesque d'Urgèl (jos la sobeiranetat del comte de Barcelona, rei d'Aragon) e lo comte de Fois (jos la sobeiranetat del rei de França). Las valadas andorranas, situadas dins lo comtat d'Urgèl èran l'objècte d'un debat entre los dos vassals principals del comte, l'evesque d'Urgèl e lo vescomte de Castelbon. Lo vescomtat de Castelbon passèt al comte de Fois, qu'eretèt doncas de pretencions sus Andòrra. Lo comtat de Fois, amb lo vescomtat de Castelbon e la cosenhoriá d'Andòrra foguèron acampats al reialme de Navarra en 1479, puèi al reialme de França en 1589. Es sens dobte a l'ocasion de l'accession al tròn de Navarra que lo títol d'Andòrra evoluèt de senhoriá en principautat.

En 1607, lo rei Enric IV uniguèt la Corona de Navarra e la part foissenca de la Corona d'Andòrra a la Corona de França.

L'abolicion de la reialtat es proclamada lo 21 de setembre de 1792, lo coprince e rei Loís XVI es destronat.

En 1793 la Republica Francesa refusa d'exercir una sobeiranetat sus Andòrra. Los coprinces evesques règnan doncas d'ara enlà sols.

En 1806 Napoleon Ièr restabliguèt a son profièch la sobeiranetat francesa sus Andòrra, considerant que dempuèi 1607 la part de sobeiranetat andorrana es unida a la sobeiranetat francesa, e que lo sobeiran francés, qual que siá, deten la sobeiranetat andorrana de drech.

De 1814 a 1830 (levat pendent los Cent Jorns) lo rei de França exercís tornarmai la sobeiranetat coma coprince d'Andòrra.

En 1830 lo coprince rei Carles X es destronat. Los caps successius de l'Estat francés, seguissent la logica establida per Napoleon, exercisson la sobeiranetat andorrana e pòrtan lo títol de coprince d'Andòrra ex officio.

L'autoritat es indivisibla dels dos coprinces: l'evesque d'Urgèl e lo president de la Republica Francesa.

Delegan lors poders a dos viguièrs : lo Viguièr episcopal e lo Viguièr francés.

Dempuèi 1993, data de la primièra Constitucion de la Principautat, los Coprinces venon Caps d'Estat indistinctes, e lo pòst de viguièr existís pas pus.

Lo cap del Govèrn es eissit del Conselh de las Valadas compausat de 28 membres elegits per las 7 parròquias a rason de 4 conselhièrs per parròquia.

Diocèsi d'Urgèl

Era diocèsi d’Urgèl (bisbat, evescat) es ua division eclesiastica en Catalonha, Aran e Andòrra qui depend dera seu metropolitana de Tarragona. Era sua origina ei, aumens, deth sègle V damb caplòc en la Seu d'Urgèl e eth nòm der avescat ei restacat damb eth territòri istoric der Urgellet a on se tròbe eth caplòc. Ath madeish temps eth caplòc deu eth sòn nòm ar avescat d'Urgèl donques qu'eth latin vicus Sedes Urgelli signifique quartièr de la Seu d'Urgèl o caplòc deth bisbat d'Urgèl.

Dempuish 1806 cobreish tanben eth territòri dera vath d’Aran qui ère abantes dependent dera diocèsi de Comenges.

Tanben es important lo pariatge que portèt Andòrra a èsser un coprincipat e poder se manténer aital coma dins unic estat catalan independent, en essent los evesques d'Urgèl Coprince d'Andòrra, amassa, a l'ora d'ara, amb lo president de la Republica Francesa coma successor des drets de l'ostal comtal de Fois.

Lo temple principal de la diocèsi es era Catedrala de Santa Maria d'Urgèl de la Seu d'Urgèl. Los santuaris de mai renom a l'avescat son çò del Sant Crist de Balaguer, eth dera Maire de Dieu de Núria e, en eth Principat d'Andòrra, lo de Nòstra Madama de Meritxell. An recebut la coronacion canonica las Marededéus de Meritxell, a Andòrra (1921), Valldeflors de Tremp (1922), Miracle de Balaguer (1955), Núria (1967) e Canòlich de Sant Julià de Lòria (1999). Era Maire de Dieu de Núria, amassa damb Sant Ermengol, es patrona principala der avescat (1956), deth temps que Sant Ot d'Urgell o es dera ciutat d'Urgèl (1133).

Euròpa Occidentala

L'Euròpa Occidentala o l'Euròpa de l'Oèst es una region politica o geografica que correspond a la part occidentala d'Euròpa.

Pasmens rèsta mal definida. Se situa entre l'ocean Atlantic e lo centre o l'èst d'Euròpa. Pòt englobar una granda part de l'Euròpa del Nòrd, de l'Euròpa del Sud, e de l'Euròpa Centrala.

La Seu d'Urgèl

La Seu d'Urgèl (en catalan la Seu d'Urgell, abans Urgell o Ciutat d'Urgell), nomentada popularaments la Seu, ei ua ciutat plaçada enes Pirenèus catalans, caplòc dera comarca deth Aut Urgèl, cap deth partit judiciau de la Seu d'Urgèl e sedença der Bisbat d'Urgèl. Se tròbe laguens der encastre foncionau deth Alt Pirineu i Aran, n'ei era poblacion damb mès abitantes, en tot concentrar-ne eth 17'4%. Amassa damb Puigcerdà, amasse enquiath trenta per cent dera poblacion der encastre.Ei plaçada ara interfluvi deth Segre e era Valira, pòc abans dera sua confluéncia sus ua petita terrassa fluviau qu'ei continuament deth plan des Forques. Era ciutat hè part dera Urgellet, comarca naturau pirenenca formada per 16 municipis deth Aut Urgèl e qu'amassa damb Andòrra corresponie ath territòri originari deth Comtat d'Urgèl damb caplòc en la Seu d'Urgèl enquiara expansion ath sud.Eth Aut Urgèl ei era pòrta en estat d'Andòrra e era proximitat ad aguest important pol demografic e d'activitat economica ei, era bona part, ua des arrasons dera puixança actuau dera ciutat de la Seu d'Urgèl laguens er encastre deth Alt Pirineu i Aran.Es patrons dera ciutat son Sant Ot d'Urgèl, Sant Sebastià e era Mair de Dieu d'Urgèl. Deth temps qu'era Mair de Dieu de Núria e Sant Ermengol son es principaus patrons dera diocèsi d'Urgèl, mès er eth cas de Sant Ermengol a ua preséncia mès destacada ena ciutat qu'era rèsta de patrons. Probablaments per açò i a diuèrsi eveniments ath long der an dedicat a Sant Ermengol coma era Hèira de Sant Ermengol, ua des mès ancianes de Catalonha, e eth Retaule de Sant Ermengol.

Lista de las capitalas del mond

Aquesta lista se basa sus la meteissa referéncia que la lista dels païses del mond.

Montrejau (Comenge)

Montrejau o Mont-rejau (Montréjeau en francés) qu'ei ua comuna gascoa de Comenge situada en eth departament francés dera Nauta Garona e era region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

Parròquia d'Andòrra

Andòrra es dividida administrativament en set parròquias.

L'equivalent dins los autres païses es lo municipi, Ajuntament o Comuna. La parròquia es una agropament de nuclèus de populacion, amb una capitala administrativa que li balha lo nom.

Qualques parròquias son divididas en circonscripcions territorialas, per exemple Ordino, la Massana e Sant Julian de Lòria son divididas en quarts e la parròquia de Canillo en veïnats.

La foncion de las parròquias es eclesiastica e civila. Coma foncion civila, la juridiccion civila se nomena comú e lo Consell del comú s'elegís pel sufragi universal cada quatre ans.

Païses Catalans

Los Païses Catalans (var. País Catalans) (en catalan: Països Catalans, abreviacion escricha: PPCC) son una sola entitat (per cèrtas personas, una sola nacion) qu'inclutz totes los territòris ont s'espandís istoricament la lenga catalana. Dins aquel sens dins d'unas sensibilitats independentistas se sòl emplegar tanben Catalonha (Catalunya en catalan) per designar aquesta entitat (cal dire pasmens que lo nom Catalonha comprenguèt pas jamai oficialament las Illas Balearas nimai lo País Valencian).

Lor populacion es de 14 403 849 abitants.Lo 27 de setembre de 2013, lo Parlament de Catalonha reconeguèt oficialament, amb una granda majoritat, aqueste nom en far a l'encòp una declaracion en favor de l'unitat de la lenga catalana aprèp l'aprovacion de la designacion LAPAO dins la nòva lei lingüistica d'Aragon.

Aqueste nom, dificilament tolerat pels corrents espanholistas e sovent criticat, faguèt l'objècte d'una proposicion pas de lei del govèrn balear, governat pel Partit Popular, per declarar que los "Païses Catalans existisson pas".

Peninsula Iberica

La Peninsula Iberica es una peninsula de dimension importanta del sud-oèst d'Euròpa, entre los Pirenèus e lo nòrd d'Africa, entre la mar Mediterranèa e l'ocean Atlantic. Es separada d'Africa per l'estreit de Gibartar.

Geograficament, la Peninsula Iberica se compausa dels Estats d'Espanha, de Portugal, de França (Nauta Cerdanha), d'Andòrra e de l'enclava de Gibartar. Sa superfícia es de 582 925 km².

Sobeiranetat

La sobeiranetat, senhoratge o senhoriá es un tèrme que designa lo drech exclusiu d'exercir l'autoritat politica (executiva, legislativa e judiciària) sus una zòna geografica. Aqueu concèpte faguèt son aparicion dins lo corrent de l'Edat Mejana ambe l'emergéncia parallèla dau concèpte d'estat. Lo sobeiran èra alora generalament un individú clarament identificat (l'emperaire, lo rèi ò lo senhor superior d'un territòri). Per la seguida, ambe la fin de l'Ancian Regime, la sobeiranetat se'n destaquèt pauc a pauc per venir a l'ora d'ara un concèpte liat ai nocions de nacion (sobeiranetat nacionala) e de pòble (sobeiranetat populara).

Dins una situacion de sobeiranetat, una region o una nacion es tributària d'una entitat mai poderosa, apelada lo suseiran o sobeiran, que li permet d'autonomias localas limitadas mentre que contraròtla sos afars estrangièrs. Dins lo sistèma feudal, lo suseiran èra un senhor qu'autrejava un fèu a son vassal durant la ceremonia de l'omenatge.

Union personala

Una union personala es una relacion entre doas (ò mai) entitats que son consideradas coma separadas, coma per exemple dos estats sobeirans, mai qu'an una mema persona coma cap d'estat. Aquela situacion a luòc generalament dins d'estats monarchics (Àustria-Ongria, Commonwealth...) onte lei reglas de succession e lei maridatges entre ostaus aristocratics pòdon entraïnar lo gropament d'unei coronas e títols sota la direccion d'un meme senhor. Es fòrça rara dins d'autrei tipes de regimes (cas de l'union parciala entre França e Andòrra).

Valira

La Valira (sovent nomenada amb article masculin: lo Valira) es un riu pirenenc, afluent del Segre per la drecha e que vertèbra l'idrologia d'Andòrra. La granda part del país i drena, a l'excepcion de la solana d'Andòrra que se tròba al vessant d'Arièja. La Valira nais al circ dels Pessons, dins la parròquia d'Encamp (Andòrra), e desboca al Segre mai aval de la Seu d'Urgèl (Aut Urgèl).

La Valira a una forma de Y. Los braces superiors son la Valira d'Ordino (dicha tanben de la Massana, del Nòrd o ribièra d'Ordino) e la Valira d'Encamp (dicha tanben d'Orient, de Canillo o de Soldeu). Se jonhon a Escaldes-Engordany.

Un dels afluents del Valira es lo riu Runer que fa de limit natural entre Andòrra e l'Aut Urgèl.

Vielha (omonimia)

Vielha (var.Vièlha) pòt èster :

Un toponim en Occitània

En LengadòcVièlha Tolosa es una comuna occitana de Lengadòc (parçan Tolosan)En ProvençaFòntvièlhaA MónegueFòntvièlhaEn Araneth municipi actuau de Vielha e Mijaran

er ancian municipi de Vielha

eth vilatge de Vielha

er ancian terçon de VielhaUn toponim fòra d'Occitània

Andòrra la Vièlha (var. Andòrra la Vielha) (Andorra la Vella en catalan) es la capitala del Principat d'Andòrra.

Zona Èuro

Era Zona Èuro o era Zòna Èuro o Eurolàndia ei er ensems d'estadi membres dera Union Europèa (UE) qu'an adoptat er èuro e an creat, atau, ua union monetària.

I a 19 membres que formen era zòna èuro: Alemanha, Àustria, Belgica, Chipre, Eslovaquia, Eslovènia, Espanha, Estònia, Finlàndia, França (exceptadi es territòris deth Pacific, qu'utilizen eth franc CFP), Grècia, Irlanda, Itàlia, Letònia, Lituània, Luxemborg, Malta, es Païsi Baishi e Portugau. La Banca Centrau Europèa ei era entitat responsabla dera politica monetària des 19 estats.

Ath delà d'aguesti 12 païsi existissen uns auti dehòra dera Union Europèa que tanben an er èuro coma moneda unica. Enter eri estàn Mónegue, Sant Marin, Ciutat deth Vatican (qu'emeten es sòns pròpris èuros gràcies a qu'an acòrds legaus damb era Union Europèa), Andòrra (a acòrds legaus damb era Union Europèa mès non emet èuros pròpris), Kosovo e Montenegro (non an acòrds legaus damb era Union Europèa).

Flag of Andorra.svg Parròquias e vilas d'Andòrra
Canillo Andora
Encamp
Ordino
La Massana
Andòrra la Vièlha
Sant Julià de Lòria
Escaldes-Engordany
Bandièra: Euròpa Païses d’Euròpa
Union Europèa
(28 membres)
Associacion Europèa de Liure Escambi
(4 membres)
Acòrdi de Liure Escambi Centreuropèu
(6 membres)
Los autres Estats europèus
(o Estats qu'una partida n'es en Euròpa)
Los autres territòris europèus
(dependéncias o estat de la reconeissença parciala)

Dins d'autras lengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.