Karbonat

Karbonat er eit salt av karbonsyre, H2CO3, som inneheld eit karbonation, CO32–.

Carbonate-3D-balls
Kule-pinnemodell av eit karbonatanion.
Ammoniumkarbonat

Ammoniumkarbonat er eit ammoniumsalt med kjemisk formel (NH4)2CO3. Det har E-nummer E 503.

Ved oppvarming vil ammoniumkarbonat produsera gassane ammoniakk, karbondioksid og vassdamp:

På grunn av dette er ammoniumkarbonat ein del av hjortetakksalt, som er eit særskild bakepulver. Hjortetakksalt som er i handel er laga som ei blanding av surt ammoniumkarbonat og ammoniumkarbamat. Opphavleg blei det framstilt gjennom tørrdestillering av horn, hjortehorn og bein, noko som gav opphav til namnet.

Særleg gassen ammoniakk har ei skarp lukt, som gjer at hjortetakksalt kan lukta vondt allereie ved romtemperatur.

Ammoniumkarbonat oppstår naturleg ved rotning eller oppvarming av nitrogenhaldige organiske stoff, som gjødninga guano.

Apatitt

Apatitt er ei mineralgruppe som omfattar dei mest alminnelege fosfatminerala som finst i små mengder i nesten alle magmatiske bergartar, i dei fleste metamorfe bergartar, og utgjer hovudbestanddelen av einskilde sedimentære bergartar, som fosforitt. Apatitt opptrer som heksagonale krystall eller i massiv form og kan ha mange ulike fargar. Hardleiken er 5. Vanleg apatitt eller fluorapatitt har samansetnaden Ca5(PO4)3F, men apatittgruppa omfattar òg ei rekkje andre mineral med til dels komplisert kjemisk samansetnad. Dei viktigaste apatittane forutan fluorapatitt er hydroksylapatitt og klorapatitt (monoklin symmetri). Britholitt inneheld større mengder lantanoidar og silisium. Karbonat-fluorapatitt (tidlegare francolitt) og karbonat-hydroksylapatitt (tidlegare dahllitt) er ikkje lengre godkjende som eigne mineral, men er variantar av fluorapatitt og hydroksylapatitt. Apatitt spelar ei stor rolle som fosforkilde for plantene, både ved forvitring og som råmateriale for framstilling av kunstgjødsel (fosforgjødsel). Òg verdifulle lantanoider, t.d. europium, kan utvinnast av apatitt.

Tidlegare var det Sør-Noreg drift på gonger av apatitt, særleg ved Ødegården i Bamble, produksjon opp til 10 000 tonn i året. Store apatittleier blir drive på Kolahalvøya i Russland, der Norsk Hydro er involvert. Den viktigaste fosfatproduksjon kjem likevel frå sedimentære fosforittleier i USA og Nord-Afrika.

Til apatitt-gruppa høyrer òg pyromorfitt, mimetesitt og vanadinitt (sjå pyromorfitt).

Namnet apatitt er av gresk apate, som tyder 'bedrag' og -itt, då mineralet er lett å ta feil av.

Belkovskijøya

Belkovskijøya (russisk Бельковский остров eller Belkovskij ostrov) er ei øy i Nysibirøyane i Laptevhavet i Russland. Sundet mellom Belkovskijøya og naboøya Kotelnyj vert kalla Zarajasundet etter skipet til Eduard Toll.

Belkovskijøya er om lag 500 km² stor og det høgaste punktet er 120 meter høgt. Det store fuglekoloniar og ein koloni med kvalross på øya.

Belkovskijøya består av bergartar frå øvre devontid og nedre koltid. Dei øvre devon-berga er leirig marin karbonat med kalkstein, sandstein og kongolmerat innimellom. Dei nedre koltid-steinane består av siltstein, argilitt og sandstein med breksje, kalkstein og stundom rhyolittisk lava i mellom.

Tundra dekker Belkovskijøya og består stort sett av lågt gras, mose, lav og levermose. Desse plantene dekker det meste av underlaget. Jordsmonnet er typisk fuktig, finkorna og ofte bakka. .

Øya vart oppdaga i 1808 av ein russisk kjøpmann kalla Belkov, som øya er kalla opp etter.

Ostrov Strizjioa er ei lita øya som ligg like sør for Belkovskijøya.

Administrativt høyrer Belkovskijøya til republikken Sakha.

Evaporitt

Evaporitt er ein avsetningsbergart danna ved inndamping av sjøvatn eller avløpsløyse innsjøar (Daudehavet, Kara Bogas-bukta i Kaspihavet). Dei

viktigaste evaporittane er steinsalt (halitt), kalisalt, gips og anhydritt.

Dei første minerala som byrjar å bli felt ved fordamping av sjøvatn er karbonat som kalsitt. Ved vidare fordamping får ein avsetning av gips og til slutt avsetning av salt og sulfat som halitt, anhydritt, sylvitt osb. Det er påvist over 70 ulike mineral i evaporittiske avsetningar, men berre nokre få reknast som bergartsdannande.

Dei fleste evaporittane er danna i avsnørte havområde i tider med tørt og varmt klima, vanleg i einskilde avleiringar frå permtida. Dei kan òg dannast i djuphavet, spesielt i samband med platetektonikk. Den spesielle eigenskapen til evaporittane (tette, plastiske og lette) gjer at dei kan danne diapirar (saltdomar). Dette har stor tyding for danninga av gass- og oljefelt, ikkje minst i Nordsjøen.

Fosforitt

Fosforitt er ein sedimentær bergart danna ved utfelling av fosfat på havbotnen. Det finst i veksling med marine skifrar og kalksteinar. Det er den viktigaste fosforkjelda til framstilling av gjødningsstoff, fosfor og fosforsambindingar. Det finst store førekomstar i Nord-Afrika, USA og Kasakhstan. Fosforitt inneheld ein apatitt som er rik på karbonat og fluor (karbonat-fluorapatitt eller francolitt), gjerne utfelt i kryptokrystallinsk form (kollofan).

Hydroksylapatitt

Hydroksylapatitt, òg kalla hydroksyapatitt (HA), er ei mineralform av kalsiumapatitt med formelen Ca5(PO4)3(OH).

Opp til 50% av knoklar etter vekt består av ei modifisert form av hydroksylapatitt (kjend som beinmineral). Karbonat-hydroksylapatitt, er ein karbonathaldig variant av hydroksylapatitt.

Kalk

Kalk er eit vanleg namn for kalsiumkarbonat CaCO3 eller kalsiumoksid CaO. Kalk er òg eit generelt omgrep for ulike naturlege mineral og material som kan bli framstilt frå dei, der karbonat, oksid og hydroksid av kalsium dominerer.

Desse materiala er bruka i store mengder som byggemateriale og byggestein. Materiala omfattar òg kalkprodukt, betong og morter og kjemiske halvfabrikata.

Kalsiumkarbonat

Kalsiumkarbonat (CaCO3) er eit salt samansett av kalsiumionet og karbonationet. Det er eit kvitt, fast stoff.

Kalsiumkarbonat finst naturleg i fleire mineral. Eggeskal inneheld mykje av sambindinga.

Sambindinga reagerer med karbondioksid i vassløysning og dannar ei løysning av kalsiumhydrogenkarbonat.

Kalsiumkarbonat har e-nummer 170.

Kamotoitt-(Y)

Kamotoitt-(y) er eit sekundært uranmineral med gul farge. Det er kjemisk eit vasshaldig yttrium-uran-karbonat.

Mineralet er kalla opp etter Kamoto i Shaba-provinsen i Kongo (Zaïre)

I Noreg er det påvist frå ein granitt-pegmatitt i Kraudsherad i Buskerud.

Karbonatitt

Karbonatitt er intrusive eller ekstrusive vulkanske bergartar som inneheld meir enn 50 % karbonatmineral. Karbonatitt kan forvekslast med marmor og det kan trengast geokjemisk undersøking for å skilje dei.

Hovudmineralet er som regel kalsitt, CaCO3, men nokre inneheld hovudsakleg andre karbonat som dolomitt eller ankeritt. I enkelte resente lavaer kan ein òg finne natriumkarbonat. Det er mange økonomiske viktige metall som er knytt til karbonatitt, som niob, lantanoidar, thorium, jern, titan, kopar, samt mineral som apatitt og fluoritt.

I Noreg finn ein karbonatitt i Fensfeltet ved Ulefoss i Telemark.

Kolsyre

Kolsyre eller karbonsyre er ei uorganisk syre (H2CO3) som vert danna når karbondioksid (CO2) løysest i vatn (H2O). Ho er ikkje kjend i fri tilstand, men berre i vatnløysing og som salt.

Mars-kryssande asteroide

Ein Mars-kryssande asteroide er ein asteroide som i løpet av krinslaupet kryssar Mars-bana.

Natriumkarbonat

Natriumkarbonat eller soda, Na2CO3, er eit natriumsalt danna av kolsyre.

Vassfri natriumkarbonat, òg kalla kalsinert soda, er eit kvitt pulver og det viktigaste hydratet, natriumkarbonat dekahydrat, òg kalla krystallsoda, Na2CO3·10H2O, bygger transparente ufarga krystallar, òg kalla målarsoda i fargehandelen. Når natriumkarbonat blir løyst i vatn, blir løysninga basisk.

I industrien er natriumkarbonat ei viktig natriumkjelde innan ein heil del ulike område, som for eksempel ved glasproduksjon.

Polykarbonat

Polykarbonat (PC) er ein transparent termoplast som er særs haldbart.

Polykarbonat vert oftast selt som «uknuselig plast» under namnet «Hammarglas», «Makrolon» eller «Lexan» og vert brukt til butikkvindauge og dørvinduer som skal vera støyt-, spark- og slagsikre. Den vert òg brukt blant anna til visir, maskindeksel, flyvindauga, CD-er, koffertar, drivhus og andre produkt som må vera holdbare og transparente.

Polykarbonat er lett å forveksla med akrylglas, men ein kan skilja dem gjennom å bøya materialen. Akrylglaset vil då brytast av medan polykarbonatet føyer seg.

Sideritt

Jernspat eller sideritt er eit gulgrått til brunt mineral som består av jernkarbonat FeCO3. Det krystalliserer trigonalt og tilhøyrer kalsittgruppa. Det forvitrar lett til limonitt. Sideritt inneheld teoretisk 48 % jarn, men då det dannar blandkrystallar med dei tilsvarande magnesium- og mangankarbonat (isomorfi), vil jerngehalten i røynda vere mindre på grunn av substitusjon av desse metalla. Einskilde stader er sideritt ein viktig jernmalm, t.d. i England og Austerrike. Han opptrer i sedimentære bergartar, gjerne saman med skifer og kolfløtsar. Ureine siderittmalmar er leirjernstein og koljernstein. Mineralet finst òg på hydrotermale ertsgangar, ofte i vene krystall.

I Noreg er mineralet funne i Brevik–Bambletrakten.

Smithsonitt

Smithsonitt eller sinkspat, tidlegare calamin, er eit kvitt eller svakt farga mineral som består av sinkkarbonat, ZnCO3. Det tilhøyrer kalsittgruppa (isomorfi). Det vert danna sekundært etter sfaleritt. Det vert utvunne som sinkmalm mellom anna i Mexico og USA. Det er sjeldan i Noreg.

Smithsonitt vart identifisert med hemimorfitt før ein forstod at dei var to eigne mineral. Dei to minerala liknar mykje på kvarandre og namnet kalamin er brukt om begge, noko som har ført til forvirring. Smithsonitt vart namngjeven i 1832 av François Sulpice Beudant etter den engelske kjemikaren og mineralogen James Smithson (ca. 1765–1829), som oppretta Smithsonian Institution og som først identifiserte mineralet i 1802.

Snøballjorda

Snøballjorda (av engelsk: Snowball Earth) er ein hypotese som prøver å forklare ei rekkje fenomen i geologiske lagrekkjer gjennom å føreslå ei istid under yngre proterozoikum (1 000–542 millionar år sidan) som var så alvorleg at heile jorda var dekt av isbrear. Uttrykket «Snowball Earth» vart først nytta i 1992 av Jospeh Lynn Kirschvink ved California Institute of Technology.

Paul F. Hoffman ved Harvard University støttar teorien om snøballjorda og peikar mellom anna på flyttblokker, som berre kan eksistere som følgje av isbresmelting, i Namibørkenen. Det er vanskeleg å forklare eksistensen til desse flyttblokkene på annan måte enn med denne teorien, sidan det ikkje finst nokre andre geologiske teoriar som kan forklare førekomsten av glasiale avleiringar i form av tillitt i Namibia.

Hyopotesen kom til som følgje av forsking på «atomvinteren» under den kalde krigen, men vart lenge avfeidd av forskarar på grunn av utrekningar som ein russisk matematikar gjorde der han viste at jorda aldri ville tine opp igjen om noko slikt skjedde. Tilhengjarar av teorien meiner derimot at vulkansk aktivitet kan få sjølv ei jord som er heilt dekt av isbrear til å tine opp igjen. Vulkanar slepp ut CO2 og om heile jorda var dekt av isbrear, kunne ikkje lenger berggrunnen ha teke opp gassen ved forvitring, heller ikkje ved biologiske kalkavsetningar og planteproduksjon. Dette ville dermed ført til auka mengder CO2 i atmosfæren, auka drivhuseffekt og temperaturar høge nok til å smelte isen att. Den kalde snøballtilstanden ville difor ta slutt og i ein overgangsperioden ville det ha blitt særs varmt. Karbondioksiden som vart skylt ut av atmosfæren som hydrogenkarbonat i havet med nedbøren og avrenninga batt seg til oppløyst magnesium og kalsium som karbonat (kalk), og dette syner seg verda over ved at tillittane frå seint i prekambrium ligg under tjukke avleiringar av karbonat.Under desse kalde periodane må det meste av livet på jorda ha vorte utsletta, bortsett frå somme miljø på havbotnen under isen og i vulkanske område. Det var lite planter og dyr på jorda i denne tida, og dei livsformene som fanst her ville ha blitt påført store påkjenningar mellom ekstrem kulde og varme, men det stimulerte kanskje samstundes til ei eksplosiv utvikling av nye artar, som var betre tilpassa tilhøva. Tilhengjarar av snøballteorien har påpeikt at «den kambriske eksplosjonen», då særs mange nye livsformer utvikla seg, kom like etter den påståtte snøballjorda.

Strunz-klassifisering

Nickel–Strunz-klassifisering er eit klassifideringssytem for å klassifisere mineral etter deira kjemiske samansetting, utvikla av den tyske mineralogen Karl Hugo Strunz (24 February 1910 – 19 April 2006) i hans Mineralogische Tabellen (1941). Den 4. og 5. utgåva var redigert av Christel Tennyson til (1966). Det var etterfulgt av A.S. Povarennykh med ei revidert klassifiserng (1966 på russisk, 1972 på engelsk).

Som kurator ved Mineralogical Museum ved Friedrich-Wilhelms-Universität (no kjent som Humboldt University of Berlin), Strunz fekk oppgåva med å sortere museet si geologiske samling etter krystall-kjemisske eigenskapar. Hans Mineralogical Tables, har blitt gjennom fleire oppdateringar; den siste utgåva, publisert i 2001, er den niande (Mineralogical Tables by Hugo Strunz and Ernest H. Nickel (31 August 1925 – 18 July 2009). I dag er James A. Ferraiolo ved Mindat.org ansvarleg for vidare revidering. IMA/CNMNC støtter Nickel–Strunz-databasen.

Sulfat

Sulfat (SO42-) er eit anion bygd opp av eit svovelatom og fire oksygenatom. Salt og esterar som inneheld sulfation blir også kalla sulfat.

Sulfationet har ein tetraedrisk struktur. Svovelatomet i midten er omgitt av dei fire oksygenatoma. Det blir ofte avleidd frå svovelsyre (H2SO4).

Ein framstiller uorganiske sulfat gjennom å løyse metall i svovelsyre, ved reaksjon mellom metalloksid, -hydroksid eller -karbonat med svovelsyre eller ved oksidasjon av metallsulfid eller -sulfitt.

Organiske sulfat er esterer av typen ROSO3 eller R2SO4 der eitt eller begge hydrogenatoma i svovelsyra er erstattet av organiske grupper, R.

Mange typar sulfat finst i naturen, til dømes gips (CaSO4·H2O), barytt (BaSO4) og alunitt (KAl3(SO4)2(OH)6. I havet er sulfatkonsentrasjonen ca. 30 millimol per liter, noe som tilsvarer 960 g svovel per m3.

Saman med kation kan sulfationet danna salt. Desse får namn etter kationet, ofte eit metall, men med endinga -sulfat. Nokre viktige sulfat i kjemisk industri er natriumsulfat og ammoniumsulfat.

Dei fleste sulfata er lett løyselege i vatn. Dette gjeld likevel ikkje alltid. Til dømes er bariumsulfat og kalsiumsulfat (gips) tungtløyselege.

På andre språk

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.