Den arktiske oscillasjonen

Den arktiske oscillasjonen (AO) er ein indeks (som varierer med tida utan ein jamn periode) for dei dominerande, kortare trykkvariasjonane ved havnivå i områda nord for 20 ºN, og er karakterisert av ein trykkanomali med eitt forteikn i Arktis, og ein trykkanomali med motsett forteikn i områda kring 37–45 ºN.[1] Klimatologar trur at AO-indeksen er årsakssamanhengande til, og derfor delvis føreseiande for vêrmønster som ligg fleire tusen kilometer unna Arktis, som Nord-Amerika og Europa. NASA-forskaren James E. Hansen har forklart mekanismen der AO påverkar vêret på stader så langt unna Arktis som følgjer:

Arctic Oscillation II
Positiv og negative fasar av den arktiske oscillasjonen.
«I kor stor grad den arktiske lufta trengjer inn i midlare breiddegrader er knytt til AO-indeksen, som er definert av lufttrykkmønster ved overflata. Når AO-indeksen er positiv, er overflatetrykket lågt i polarområda. Dette gjer at jetstraumen på mildare breiddegrader bles kraftigare og i rettare linjer frå vest til aust, og held dermed den kalde, arktiske lufta låst inne i polarområda. Når AO-indeksen er negativ, er det auka tendens til å få høgtrykk i polarområda, svakare sonale vindar, og større rørsle av iskald polarluft sørover til midlare breiddegrader.» [2]

Denne sonale, symmetriske svinginga mellom havnivåtrykket i polare og tempererte breiddegrader vart først identifisert av Edward Lorenz [3] og namnsett i 1998 av David W.J. Thompson og John Michael Wallace.[4]

Den nordatlantiske oscillasjonen (NAO) er nært knytt til AO og det finst diskusjonar om den eine eller den andre er meir grunnleggjande representativ for dynamikken i atmosfæren. Ambaum et al. hevdar at NAO kan identifiserast på ein meir fysisk meiningsfull måte.[5]

Gjennom det meste av førre hundreåret har den arktiske oscillasjonen svinga mellom positive og negative fasar. Frå og med 1970-åra har oscillasjonen vorte oftare positiv når han vert midla over ein 60-dagars løpande periode, men tendensen er at AO har blitt meir nøytral det siste tiåret. Oscillasjonen svingar framleis stokastisk mellom negative og positive verdiar på dagleg, månadleg, sesongbaserte og årlege tidsskalaer, men trass i den tilfeldige karakteren har ein i nyare tid klart å varsle AO-indeksen temmeleg nøyaktig for dei neste 5-10 dagane. Korrelasjonen mellom faktiske observasjonar og eit sjudagarsmiddel hos GFS-ensemblet av AO-indeksen er kring 0,9, eit høgt tal for denne typen statistikk.[6]

National Snow and Ice Data Center skildrar effekten av AO-indeksen:

«I den positive fasen driv høgtrykk på midlare breiddegrader havstormane lenger nord, og endringar i sirkulasjonsmønsteret fører til våtare vêr i Alaska, Skottland og Skandinavia, og samstundes tørrare forhold vest i USA og i Middelhavet. I den positive fasen trengjer ikkje den iskalde vinterlufta like langt inn i sentrale område av Nord-Amerika som ho gjer i negative fasar av oscillasjonen. Dette gjer at det emste av USA aust for Rocky Mountains vert varmare enn normalt, men gjer Grønland og Newfoundland kaldare enn normalt. Vêrmønter i den negative fasen er generelt «motsette» til dei i den positive fasen.»

Klimatologar nyttar ofte den arktiske oscillasjonen i dei offentlege forklaringane sine av ekstremvêr. Den følgjande meldinga frå National Oceanic and Atmospheric Administration sitt National Climatic Data Center: Klimatilstanden desember 2010 nytta uttrykket «negativ arktisk oscillasjon» fire gonger og er talande for denne aukande tendensen:

«Kald arktisk luft sette seg over det vestlege Europa dei første tre vekene i desember. To store snøstormar, isete tilhøve og særs låge temperaturar herja i det meste av regionen. Det harde vintervêret vart tilskrive den negative arktiske oscillasjonen, som er eit klimamønster som påverkar vêret på den nordlege halvkula. Ein særs vedvarande, kraftig høgtrykksrygg, eller blokkerande høgtrykk, nær Grønland let den kalde, arktiske lufta strøyme sørover til Europa. Europa var ikkje den einaste regionen på den nordlege halvkula som vart påverka av den arktiske oscillasjonen. Ein kraftig snøstorm og særs låge temperaturar råka det meste av Midtvesten i USA 10.-13. desember.»[7]

I februar 2010 nådde den arktiske oscillasjonen den lågaste målte middelverdien ein har målt sidan 1950-åra, då målingane starta, med ein verdi på −4,266.[8] Denne månaden var prega av tre forskjellige og særs kraftige snøstormar på austkysten av USA. Den første gav 63,5 cm med snø i Baltimore den 5-6. februar, medan eit nytt kraftig snøfall berre fire dagar seinare gav 50 cm til. I New York City gav ein snøstorm den 25.-27. februar 53 cm med snø. Ni av dei ti kaldaste januarmånadane i denne delen av USA har skjedd samstundes med kraftig negative AO-indeksar.[9]

Men samsvaret mellom negativ AO-indeks og kald og snørikt vintervær er ikkje ein-til-ein, og ein kan få mildt og vått vêr i perioder med kraftig negativ AO.

Arctic Oscillation
Tidsserie av den arktiske oscillasjonen for vinteren (DJFM) 1899–2011.
Temperaturmønster for ein positiv fase av AO-indeksen i DJFM.
Temperaturmønster for ein positiv fase av AO-indeksen i DJFM.
Nedbørsmønster for ein positiv fase av AO-indeksen i DJFM.
Nedbørsmønster for ein positiv fase av AO-indeksen i DJFM.
Nedbørsmønster for ein positiv fase av AO-indeksen i DJFM.

Sjå òg

Kjelder

  1. Arctic Oscillation (AO) time series, 1899 – June 2002
  2. Hansen, James; Reto Ruedy; Makiko Sato; Ken Lo (2009). «If It’s That Warm, How Come It’s So Damned Cold?» (PDF). Henta 17. juli 2013.
  3. Lorenz, Edward N. (1951). «SEASONAL AND IRREGULAR VARIATIONS OF THE NORTHERN HEMISPHERE SEA-LEVEL PRESSURE PROFILE». Journal of Meteorology 8 (1): 52–59. Bibcode:1951JAtS....8...52L. ISSN 1520-0469. doi:10.1175/1520-0469(1951)008<0052:SAIVOT>2.0.CO;2. Henta 28. august 2010.
  4. Thompson, David W. J.; John Michael Wallace (1998). «The Arctic oscillation signature in the wintertime geopotential height and temperature fields». Geophysical Research Letters 25 (9): 1297–1300. Bibcode:1998GeoRL..25.1297T. doi:10.1029/98GL00950. Henta 28. august 2010.
  5. Ambaum et al. "Arctic Oscillation or North Atlantic Oscillation?"
  6. «CPC – Monitoring & Data: Daily Arctic Oscillation Index». Henta 20. oktober 2016.
  7. «State of the Climate | December 2010». Henta 20. oktober 2016.
  8. Ripesi, Patrizio; et al. (2012). «The February 2010 Artcic Oscillation Index and its stratospheric connection» (PDF). Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society 138: 1961–1969. Bibcode:2012QJRMS.138.1961R. doi:10.1002/qj.1935.
  9. National Weather Service Climate Prediction Center and NWS Forecast Office, as of 2010

Bakgrunnsstoff

Austgrønlandstraumen

Austgrønlandstraumen er ein havstraum som fører kaldt vatn med låg salinitet frå Nordishavet og sørover langs austkysten av Grønland. Han er ein av fem store havstraumar som utgjer den subarktiske virvelen, som fører kaldt arktisk vatn ut i Atlanterhavet.

Vatnet har låg saltinnhald (31–34,5 ‰) og låg temperatur (–1,8 til –0 °C). Mykje is følgjer straumen sørover og gjer austkysten av Grønland vanskeleg tilgjengeleg og nær ikkje-busett. Om lag 200 meter ned i straumen finn ein noko varmare vatn med ein temperatur kring 1-2 °C, som kjem frå Atlanterhavet. Dette vatnet strøymer òg sørover.

Austgrønlandstraumen går gjennom Danmarksundet til Kapp Farvel på sørspissen av Grønland, før han snur mot nordvest som Vestgrønlandstraumen langs vestkysten av Grønland.

Den nordatlantiske oscillasjonen

Den nordatlantiske oscillasjonen (NAO) er eit klimatisk fenomen i Nord-Atlanteren som består av svingingar i trykkskilnaden mellom lågtrykket ved Island og Asorehøgtrykket. NAO styrar styrken og retninga på vestavinden og stormbana i Nord-Atlanteren, og er knytt opp mot den arktiske oscillasjonen.

NAO vart oppdaga på 1920-talet av Sir Gilbert Walker. På liknande måte som El Niño-fenomenet i Stillehavet, er NAO ein av dei viktigaste klimatiske svingingane i Nord-Atlanteren og kontinenta rundt.

Fjernkopling

Fjernkopling (frå engelsk: teleconnection) innan meteorologi syner til forskjellige klimamønster og anomaliar i dei atmosfæriske sirkulasjonane som påverkar kvarandre over store avstandar, typisk tusenvis av kilometer eller på planetær skala. Endringar i desse systema kan til dømes påverke plasseringa og intensiteten til jetstraumane og slik påverke temperatur, nedbørmengder, lågtrykksbanar og høgtrykksplasseringar over store område.Endringar i klimamønstra oppstår naturleg i det kaotiske atmosfæresystemet, både internt i den dynamiske atmosfæren og gjennom endringar i havoverflatetempeaturen som så påverkar atmosfæren. Dei kan ofte vere hovudårsaka bak unormale vêrmønster som skjer samstundes over store avstandar. Til dømes var vinteren 1995/1996 særs kald og snørik aust i Nord-Amerika, samstundes som vinteren i Nord-Europa og Skandinavia var kald og Sør-Europa og Nord-Afrika fekk ein særs våt og stormfull vinter. Desse var alle dels knytte til det same fjernkoplingsmønsteret: ein kraftig negativ fase av den nordatlantiske oscillasjonen (NAO).Ein av dei mest kjende fjernkoplingane, og den første som vart oppdaga, er koplinga mellom lufttrykket i Tahiti og Darwin i Australia, som definerer den sørlege oscillasjonen og er med å setje i gang El Niño og La Niña-episodar. Eit anna døme er koplinga mellom vêret nær jordoverflata og stratosfæren, til dømes gjennom brå stratosfæriske oppvarmingar som påverkar polarvirvelen og kan føre til iskalde vintrar.

Klimaendring

Klimaendring viser til endringar i globalt eller lokalt klima og medfører av «gjennomsnittsvêret» over ei tid får ein annan karakter, til dømes gjennom endring i nedbørsmengda eller i temperaturen.

Klima er ingen statisk storleik, derfor har klimaendringar funne stad til alle tider. Auken i den globale gjennomsnittstemperaturen som har pågått i om lag 100 år no, er derimot i stor del menneskeskapt.

Tropisk syklogenese

Tropisk syklogenese er eit omgrep som skildrar utviklinga og forsterkinga av ein tropisk syklon i atmosfæren. Mekanismane som styrer tropisk syklogenese er ganske forskjellig frå syklogenese på midlare breidder. Tropisk syklogenese involverer utviklinga av ein syklon med varm kjerne på grunn av kraftig konveksjon i ein atmosfære med dei rette tilhøva. Det er seks krav som må oppfyllast for å få starte ein tropisk syklogenese: varm nok havoverflate, atmosfærisk instabilitet, mykje fukt i lågare til midlare nivå i troposfæren, nok corioliskraft til å utvikle eit lågtrykkssenter, ei forstyrring i låge nivå må eksistere frå før, og ein må ha lågt vindskjer.Tropiske syklonar har ein tendens til å utvikle seg om sommaren, men har oppstått til nesten alle tider av året i dei fleste tropiske havbasseng. Klimasyklusar som ENSO og Madden-Julian-oscillasjon påverkar kor tid og kor ofte tropiske syklonar utviklar seg. Ei kraftig avgrenseing for kor intense tropiske syklonar kan verte, er vasstemperaturen i områda han flyttar seg i. I snitt vert danna 86 tropiske syklonar verda over på eitt år, og 47 av desse utvikar seg til orkan styrke, og 20 vert intense tropiske syklonar (minst Kategori 3 på Saffir-Simpson-skalaen).

På andre språk

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.