Stanford Encyclopedia of Philosophy

De Stanford Encyclopedia of Philosophy (afgekort SEP, voorheen SEOP) is een als gerenommeerd bekendstaande Engelstalige filosofische encyclopedie op internet, die onderhouden wordt door Stanford University. De artikelen in de SEP worden geschreven door experts in het desbetreffende onderwerp. De wijze van publicatie volgt de academische traditie van professionele redactie en peer review.

Oprichter en hoofdredacteur van de SEP is Edward Zalta.

Hoover Tower Stanford January 2013
Hoover Tower op de campus van Stanford University

Externe links

Analytica priora

De Analytica priora (Latijn: Analytica Priora) is het derde werk uit het Organon van Aristoteles, en gaat over de opbouw en structuur van redeneringen bestaande uit enige beweringen, onder andere de zogenaamde syllogismen.

Anne Conway

Anne Conway, geboren als Anne Finch, (Londen, 1631-1679) was een Engelse filosofe van wie het postuum gepubliceerde Principia philosophiae antiquissimae et recentissimae, 1692, (De Principes van de oudste en van de moderne filosofie) een monistische ontologie voorstelt waarin alles wat geschapen is een modus is van één spirituele substantie die een emanatie is van God. Zij was geassocieerd met de Platonisten van Cambridge en oefende later veel invloed uit op de filosofie van Gottfried Wilhelm Leibniz.

Haar enige overgebleven verhandeling schreef ze aan het einde van haar leven. In 1692 werd het werk postuum en anoniem in Amsterdam uitgegeven onder de titel Principia philosophiae antiquissimae et recentissimae. De uit God voortvloeiende substantie die ze zich daarin voorstelt is samengesteld uit een oneindig aantal hiërarchisch geordende geesten die zij 'monaden' noemt. Materie is gestolde geest. Beweging wordt niet dynamisch maar vitalistisch opgevat. Conway presenteert haar schema zodanig dat er een morele verklaring in vervat zit voor het lijden en verbindt dit met de mogelijkheid van verlossing. Zij verwerpt het dualisme van zowel René Descartes als dat van haar leraar, Henry More, en stelt zich lijnrecht tegenover Thomas Hobbes en Baruch Spinoza die ze hun pantheïstisch materialisme verwijt. In haar werk zijn invloeden aan te wijzen van de Kabbala. Via een mentor van haar, de Vlaamse alchemist Franciscus Mercurius van Helmont, kwam later Leibniz in aanraking met haar filosofie.

Cognitiewetenschap

Cognitiewetenschap (in het Engels: Cognitive Science) is een relatief jonge tak van wetenschap, die zich richt op de studie van cognitieve functies. Tot deze functies rekent men waarneming, denken, leren, motoriek en taalgebruik. Hierbij wordt de cognitiewetenschap tot een interdisciplinaire onderneming tussen psychologie, neurowetenschap, informatica, linguïstiek en filosofie. Ze heeft hierdoor niet zozeer de status van een vakwetenschap, maar eerder van een interdiscipline.

Epifenomenalisme

Epifenomenalisme is een stellingname in de filosofie van de geest, dat het subjectieve bewustzijn een volkomen machteloos bijverschijnsel van hersenprocessen is. Volgens deze visie zijn geestelijke verschijnselen slechts epifenomenen ofwel een nevenverschijnselen van fysische verschijnselen in de wereld.

Ethiek

Ethiek (Grieks: èthos, gewoonte of zedelijke handeling), moraalfilosofie, morele filosofie of moraalwetenschap is een tak van de filosofie die zich bezighoudt met de kritische bezinning over het juiste handelen. In algemene zin probeert ethiek de criteria vast te stellen om te kunnen beoordelen of een handeling als goed of fout kan worden gekwalificeerd, en om de motieven en consequenties van deze handeling te kunnen evalueren. Ook in de politiek (onder meer bij het vaststellen van het strafrecht), het bedrijfsleven en de geneeskunde spelen ethische vragen een belangrijke rol, en ook in wetenschaps- en studiegebieden zoals geschiedenis, biologie en sociologie is de ethiek van het vak af en toe onderwerp van discussie.

In de ethiek vraagt de filosoof zich af wat de uiteindelijke norm is voor het menselijk handelen. Hoewel in de omgangstaal ’ethisch’ in de betekenis van ’moreel’ wordt gebruikt, gaat het om twee verschillende gebieden: ’moraal’ is het zedelijk handelen zelf, terwijl ethiek de studie ervan is. Er zijn drie kennisgebieden waarin ethiek een belangrijke rol speelt: de wijsbegeerte, de theologie en de medische wetenschap. De term ’ethiek’ wordt soms in engere zin gebruikt om te verwijzen naar de ethische principes van een bepaalde traditie, zoals de christelijke ethiek of de ethiek van een bepaalde filosoof. In dit artikel wordt ethiek uitsluitend in de filosofische betekenis gebruikt.

Ethiek kan daarnaast ook descriptief of prescriptief zijn. Bij het bestuderen (en beschrijven) van moraal zonder zelf een moreel standpunt in te nemen spreken we over descriptieve ethiek. Daarnaast kunnen ethici zelf ook standpunten uitdragen en verdedigen, wat als prescriptieve ethiek wordt gedefinieerd. Verder bestaat ook nog de meta-ethiek die zich bezighoudt met de vraag wat een ethische waarde is.

Gottlob Frege

Friedrich Ludwig Gottlob Frege (Wismar, 8 november 1848 – Bad Kleinen, 26 juli 1925) was een Duitse wiskundige, logicus en filosoof. Hij wordt beschouwd als een van de grondleggers van de moderne, wiskundige logica en de analytische filosofie.

Hermann Diels

Hermann Alexander Diels (Biebrich am Rhein (tegenwoordig: Wiesbaden-Biebrich), 18 mei 1848 - Berlijn, 4 juni 1922) was een Duits classicus, vooral bekend vanwege zijn uitgave van de fragmenten der voorsocratische filosofen.

Identiteitstheorie (filosofie van de geest)

Identiteitstheorie in de filosofie van de geest is de stellingname, dat mentale verschijnselen gelijk zijn aan fysieke verschijnselen, ofwel de geest is niets anders dan een hersenproces. Deze stelling wordt ook wel aangeduid met "type-fysicalisme", "type-identiteitstheorie", "Geest-Brein identiteitstheorie" of "identiteitstheorie van de geest"; In het Engels respectievelijk Type physicalism, Type Identity Theory, Mind-Brain Identity Theory of Identity Theory of Mind.

Kitaro Nishida

Kitaro Nishida (西田 幾多郎 Nishida Kitarō; Mori, 19 mei 1870 – 7 juni 1945) was de belangrijkste en invloedrijkste Japanse filosoof van de 20e eeuw. Zijn gedachtegoed wordt de 'School van Kyoto' genoemd.

Klassieke logica

In de wiskundige logica wordt een logica klassiek genoemd, wanneer ze tweewaardig is en in die logica de wet van de uitgesloten derde geldt. Bovendien is gevolgtrekking in klassieke logica's monotoon. Over het algemeen worden alleen propositie- en predicatenlogica ertoe gerekend. Bijna alle wiskundeteksten zijn gebaseerd op klassieke logica's.

Voorbeelden van klassieke logica's zijn de klassieke propositie- en predicatenlogica, hoewel beide ook niet-klassieke interpretaties hebben, en Aristoteles' syllogistiek.

Voorbeelden van logica's die niet klassiek zijn, zijn de intuïtionistische logica, de meerwaardige logica en de paraconsistente logica. Soms worden ook modale logica's tot de niet-klassieke logica's gerekend omdat ze niet waarheidsfunctioneel zijn; ze hebben namelijk ook operatoren die de mate van zekerheid, gevoelswaarden of andere modaliteiten aangeven.

Logisch positivisme

Het logisch positivisme – ook wel logisch empirisme – is een wijsgerig stelsel dat alleen aanvaardt wat zintuiglijk waargenomen en vastgesteld kan worden. Het verwerpt de non-empirische uitspraken die worden gedaan in de metafysica, de theologie en de ethiek. Naast empirische uitspraken accepteert het ook logische uitspraken als betekenisvol. Deze stroming is enerzijds logisch in de zin dat ze zich voornamelijk beroept op de formele logica, anderzijds positivistisch en empiristisch omdat ze zich beroept op vele ideeën uit het positivisme en empirisme.

Modeltheorie

Modeltheorie is een deelgebied van de wiskundige logica en de wiskunde dat handelt over de relaties tussen puur formele uitdrukking en hun betekenis. De modeltheorie is een onderdeel van de wiskundige logica. Het gaat in de modeltheorie om de bestudering van de relaties tussen de eigenschappen van een formele theorie en de eigenschappen van een ander wiskundig systeem. Modeltheorie bestudeert kortgezegd wiskundige modellen.

Het baanbrekend werk op dit gebied is in de jaren 1920 en 1930 verricht door Kurt Gödel, Thoralf Skolem en Alfred Tarski.

De hedendaagse wiskunde en wiskundige natuurkunde maken intensief gebruik van de abstracte algebra, de theoretische natuurkunde maakt bijvoorbeeld gebruik van Lie-algebra's. Vakgebieden zoals de algebraïsche getaltheorie, algebraïsche topologie en de algebraïsche meetkunde passen algebraïsche methoden toe op andere gebieden van de wiskunde. Representatietheorie haalt ruwweg gesproken het 'abstracte' uit de 'abstracte algebra' en bestudeert de concrete kant van een gegeven algebraïsche structuur. Dit is verwant aan modeltheorie.

Naturalisme (filosofie)

Het naturalisme in de filosofie is de opvatting dat er alleen natuur bestaat. De filosofie moet daarom voortbouwen op of aansluiten bij de natuurwetenschap.

Organon (Aristoteles)

Het Organon, Oudgrieks voor werktuig of methode, is de naam van de verzameling logische geschriften van Aristoteles. De naam Organon is niet van Aristoteles zelf, maar is door volgelingen van Aristoteles, van de Peripatetische School aan deze collectie geschriften gegeven.

Het werk bestaat uit de zes delen, waarbij het derde, vierde en vijfde deel uit meer boeken bestaan. Deze zes delen zijn:

Over de categorieën, over de mogelijke vormen die het subject en predicaat van een propositie kunnen hebben

Over de interpretatie, over propositie

Analytica priora, over opbouw en structuur van redeneringen

Analytica posteriora, over kennisverwerving

Topica, over dialectiek

Sofistische weerleggingen, over drogredeneren.Het logische systeem, dat in Over de Interpretatie en Analytica priora wordt beschreven, en de toevoegingen daarna worden vaak onder de klassieke logica geschaard.

Het werk van Aristoteles werd in de middeleeuwen als het logische en methodologische werktuig beschouwd om de filosofie en de wetenschappen te beoefenen. Er werd pas in de Renaissance aan de bruikbaarheid ervan getwijfeld en werden er alternatieven geformuleerd. Voorbeelden zijn het Novum organum van de Francis Bacon uit 1620 en de Discours de la Méthode van René Descartes uit 1637.

Parallellisme (filosofie)

Het parallellisme ofwel psychofysisch parallellisme, of kortweg parallellisme is een opvatting uit de filosofie van de geest, dat de menselijke geest en het lichaam elkaar niet causaal beïnvloeden, maar beide een parallel verloop volgen. Deze opvatting werd in de 17de eeuw het meest prominent vertegenwoordigd door Gottfried Wilhelm Leibniz.

Philo van Larissa

Philo van Larissa (Grieks: Φίλωνας ο Λαρισσαίος) (159/158 v.Chr. – 84/83 v.Chr.) was een Grieks filosoof en het laatst bekende hoofd van Plato’s Akademeia gedurende haar sceptische periode.

Principia Mathematica

Principia Mathematica (Lat., "wiskundige grondslagen") is de titel van een driedelig werk over de grondslagen van de wiskunde, geschreven door de Britse wiskundigen en filosofen Bertrand Russell en Alfred North Whitehead. De drie delen werden gepubliceerd in respectievelijk 1910, 1912 en 1913. De Principia, een poging de wiskunde te funderen in de symbolische logica, vormde het hoogtepunt van het logicistische onderzoeksprogramma. Het werk geldt in de logica als het invloedrijkste na Aristoteles' Organon.

Principia Mathematica bevat axioma's en afleidingen van belangrijke stellingen in een formeel systeem, gebaseerd op eerste-ordelogica uitgebreid met Russells typentheorie. Het werk dekt de verzamelingenleer en de getaltheorie (kardinalen, ordinalen en reële getallen).

De onvolledigheid van het formele systeem van de Principia Mathematica (en aanverwante systemen), aangetoond door Kurt Gödel in 1931, betekende vrijwel het einde van het logicisme: het einddoel van een volledig en bewijsbaar consistent formeel systeem dat de gehele wiskunde beschrijft, bleek onmogelijk te realiseren.

Sidney Hook

Sidney Hook (20 december 1902 - 12 juli 1989) was een Amerikaanse pragmatisch filosoof, ook bekend vanwege zijn bijdragen aan verscheidene publieke debatten.

Vaderlandsliefde

Vaderlandsliefde (ook wel patriottisme) is een gevoel van trots op (bepaalde aspecten van) het land van herkomst of (mocht er emigratie plaatsvinden) land waarin een persoon woonachtig is. Vaderlandsliefde wordt aangewakkerd bij bezetting van een land door een vreemde mogendheid. Zij wordt in de regel niet als negatief ervaren, maar verwante begrippen als 'nationalisme' en 'chauvinisme' wel. Vaderlandsliefde in de niet-extremistische vorm kan probleemloos samengaan met respect voor (burgers van) andere landen en autonome gebieden, omdat ook hun patriottisme binnen hun geografische grenzen wordt erkend en geaccepteerd.

In andere talen

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.