Latijn

Latijn (Lingua Latina) is een dode Italische taal die oorspronkelijk werd gesproken door de Latijnen, onder wie ook het bekendste Latijnse volk, de Romeinen. De Latijnen waren een volk dat vanaf het eerste millennium voor Christus in de streek Latium (het huidige Lazio, Italië) woonde. De naam van de taal is afgeleid van deze streeknaam.[1] Doordat de stad Rome vanaf 500 v.Chr. in dit gebied haar politieke en militaire invloed vergrootte, werd ook haar taal buiten de stadsgrenzen verspreid. Rome werd de hoofdstad van het Romeinse Rijk, dat bleef groeien tot het in de tweede eeuw na Christus zijn grootste omvang bereikte.

Nog tot het einde van de eerste eeuw na Christus werd in Rome meer Koinè-Grieks gesproken dan Latijn. Latijn was vooral de omgangstaal in Spanje, Gallië, Italia, Britannia en Africa. Latijn was de taal van de overheid en literatuur.[2] Het Latijn werd geleidelijk aan de voertaal in het westelijke deel van dit rijk, terwijl het Koinè-Grieks dat in het oostelijke deel was en bleef.

Latijn (Lingua Latina, Latinus sermo)
Taalfamilie

Indo-Europese talen

Alfabet Latijns alfabet
Officiële status
Officieel in
Taalcodes
ISO 639-1 la
ISO 639-2 lat
ISO 639-3 lat
Portaal  Portaalicoon   Taal
Latijn

Geschiedenis

Preklassiek Latijn

Lapis-niger
Lapis Niger met Latijnse inscriptie (6e eeuw v. Chr.)

De oudste Latijnse tekst dateert vermoedelijk uit de 7e eeuw v.Chr. Het betreft hier de woorden MANIVS ME FECIT NVMERIO ingegrift op een kledingspeld, de zogeheten Fibula van Praeneste, waarvan de authenticiteit lange tijd werd betwist, totdat nieuw onderzoek in 2011 uitwees dat de inscriptie wel degelijk authentiek is.[3] Andere oude teksten zijn te vinden op de Duenos-inscriptie en de Lapis niger (afbeelding rechts) uit de 6e eeuw v.Chr.

In deze vroegste periode werd Rome sterk door de Etrusken beïnvloed. Zij bewoonden een groot gebied ten noorden van Latium. De Romeinse religie en architectuur zijn bijvoorbeeld geheel op Etruskische voorbeelden geënt. Tevens is het Romeinse alfabet gebaseerd op het Etruskische alfabet (dat op zijn beurt weer van het Grieks alfabet was afgeleid). De Etruskische taal zelf heeft op het Latijn overigens niet veel invloed gehad, op enkele leenwoorden na, waarvan persona ("masker") het bekendste is: het Nederlandse persoon is ervan afgeleid.

Klassiek Latijn

In de loop van de 2e eeuw v.Chr. werd het Latijn een literaire taal. De taal werd gestandaardiseerd, kreeg een conservatieve tendens en in de zinsbouw trad een systematisering op. De afstand tot de omgangstaal, die Volkslatijn of vulgair Latijn wordt genoemd, nam hierdoor sterk toe. Met name Cicero en Caesar zetten de toon voor klassiek Latijn in de eerste eeuw voor Christus. Het Latijn van de eerste eeuw voor Christus wordt soms gouden Latijn genoemd, het Latijn daarvoor eerder Oud-Latijn.

'Latijn van de eerste eeuw na Christus'

Deze vorm van Latijn werd vanaf ca. de tweede helft van de eerste eeuw na Christus gebruikt, onder andere door Tacitus. Het is nog grotendeels klassiek, maar met wat kleine afwijkende stijlkenmerken.

Laat- en christelijk Latijn

Deze vorm bevat wat meer afwijkingen, maar nog steeds niet erg veel. Duidelijk merkbaar is de invloed van christelijke terminologie (Bijbel).

Kerklatijn

Het kerklatijn is het Latijn zoals dat wordt gebruikt in de boeken van de Katholieke Kerk: de vertalingen in het Latijn van het Oude en het Nieuwe Testament, de gebedenboeken en de liturgische boeken. Het was tot het Tweede Vaticaans Concilie ook de enige taal die gebruikt werd in de (Latijnse ritus van de) liturgie.

Middeleeuws Latijn

Vanuit de dialecten van het vulgair Latijn ontstonden geleidelijk aan verschillende groepen talen: de Romaanse talen, met als belangrijkste subgroepen de Gallo-Romaanse en de Ibero-Romaanse talen. Het geschreven Latijn van de middeleeuwen was geen levende volkstaal meer, en werd in toenemende mate gekenmerkt door afwijkingen van de klassieke norm. Zo vermeden de middeleeuwe schrijvers klassiek Latijnse constructies die niet strookten met hun taalgevoel. Vaak werden constructies gebruikt die meer overeenkwamen met de toenmalige Romaanse talen, zelfs wanneer deze constructies in klassiek Latijn apert 'verboden' waren, bijvoorbeeld:

Daarnaast kregen Latijnse woorden vaak een iets andere betekenis om middeleeuwse maatschappelijke instituties aan te duiden. Bijvoorbeeld miles (soldaat) betekent in middeleeuwse teksten bijna altijd ridder. Ook werden er voor dergelijke instituties vaak Keltische en Germaanse leenwoorden ingevoerd, zoals feodum voor leen.

De kwaliteit van de Latijnse teksten uit de middeleeuwen wisselt sterk, en op elk moment zijn er auteurs die het klassieke voorbeeld blijven navolgen. Zo is het Latijn van de biograaf van Karel de Grote, Einhard, en dat van de intellectueel Abélard gemeten naar de maatstaf van het klassiek Latijn van hoge kwaliteit. Een voorbeeld van een minder pretentieuze tekst die sterk afwijkt van het klassiek Latijn, is het werk van de Aziatische reis van Johannes de Plano Carpini.

Neolatijn

Met de opkomst van de Renaissance, eerst in Italië en later over heel Europa, ontwikkelde het Latijn zich in twee richtingen. De dichter Petrarca keerde zich in de veertiende eeuw af van de wildgroei in het Middeleeuwse Latijn en zocht in de klassiek-Latijnse literatuur (met name bij Cicero) naar de correcte Latijnse woordenschat en syntaxis, zonder de taal te vernieuwen. Tegelijk ontstond er bij intellectuelen die wel vooruit keken, de behoefte aan Latijnse termen voor het nieuwe wereldbeeld, de nieuwe wetenschap en de nieuwe literatuur van de Renaissance. Eind vijftiende, begin zestiende eeuw vernieuwde Erasmus het theologisch Latijn van de Romeinse bisschop Augustinus. De architect Palladio deed vijftig jaar later hetzelfde met het technische Latijn van de Romeinse architect Vitruvius. De filosoof en wiskundige Descartes vernieuwde in de zeventiende eeuw het Latijnse intellectuele instrumentarium van de advocaat, schrijver en politicus Cicero. Honderden nieuwe woorden werden gemaakt, en veel uitdrukkingen kregen een nieuwe betekenis. Deze ontwikkeling van het Latijn zet zich voort tot op de dag van vandaag.

Uitspraak

In de loop van zijn lange bestaan is de uitspraak van het Latijn verre van uniform geweest. Naast de fonetische ontwikkelingen die het gesproken Latijn doormaakte sinds de klassieke periode en die uiteindelijk resulteerde in de afzonderlijke Romaanse talen, hebben zich gedurende eeuwen verschillende nationale tradities ontwikkeld, die gebaseerd waren op de uitspraakregels van de afzonderlijke landstalen. Er begint zich een standaardversie van het klassiek Latijn meer en meer aan invloed te winnen. Hoewel het klassieke Latijn een dode taal is, hebben wetenschappers door onderlinge vergelijking van geschreven bronnen de vermoedelijke uitspraak weten te reconstrueren. De uitspraak die op de meeste scholen wordt geleerd, is niet meer dan een praktische benadering van deze klassieke uitspraak.

De uitspraak van het kerkelijk Latijn dat in de rooms-katholieke ritus wordt gebruikt, volgt in grote lijnen de klankvorming van het Italiaans, maar kent tal van "nationale" afwijkingen.

Gebruik van het Latijn (vroeger en nu)

In (grote delen van) de wetenschap werd ook na de val van het Romeinse Rijk het Latijn nog gebruikt, tot de achttiende eeuw. In de huidige tijd komt Latijn nog voor:

Zowel in Nederland als in België wordt het Latijn op school onderwezen: in Nederland op het gymnasium, in Vlaanderen in een aantal studierichtingen van het Algemeen secundair onderwijs.

Veel Nederlandse woorden hebben een Latijnse herkomst, al is het Nederlands een Germaanse taal. Voorbeelden zijn de namen van de maanden. Zie ook: Lijst van Latijnse spreekwoorden en uitdrukkingen.

Volgens sommigen is het Latijn nog steeds een levende taal. Zo leeft het Latijn voort in de katholieke liturgie en communicatie in het Vaticaan, of zelfs in moderne Romaanse talen zoals het Italiaans. Het is nuttig om Latijn (en/of Grieks) te kennen om het religieuze en filosofische erfgoed van de Europese beschaving te ontdekken en te kunnen doorgronden. Ook bij de studie van rechten, medicijnen of biologie is de kennis van het Latijn van nut. Kennis van het Latijn geeft bovendien een beter inzicht in moderne talen, bijvoorbeeld in hun grammaticale structuur.

Ook wordt er in bepaalde scholen en universiteiten Latijn nog levend onderwezen, zoals bijvoorbeeld in de Academia Vivarium Novum te Rome. Men probeert op deze manier de humanistische waarden van de Renaissance terug tot leven te brengen. De studenten en leerkrachten spreken, lezen en schrijven ook Latijn. Het aantal mensen dat Latijn spreekt wordt zeer gevarieerd ingeschat. Het aantal zou tussen de vijfhonderd en de tienduizend liggen.

Schrijfwijze

De Romeinen gebruikten geen interpunctie en schreven het grootste gedeelte van hun teksten in spatieloos continuschrift: de zogenaamde scriptio continua. Het principe van woordscheiding kenden ze al wel; meestal maakten ze daarvoor gebruik van punten. Verder schreven ze officiële teksten, zoals op monumenten, gewoonlijk met hoofdletters, de zogenaamde capitalis monumentalis. Wat in moderne schrijfwijze wordt weergegeven als Senatus Populusque Romanus ("De Senaat en het volk van Rome") zag er destijds bijvoorbeeld als volgt uit: SENATVSPOPVLVSQVEROMANVS.

Maar de Romeinen pasten al een cursief schrift toe. Dit schrift was streekgebonden en daarom niet geschikt om in het hele rijk te gebruiken. Voor boeken (boekrollen en codices) werd zelden gebruik gemaakt van de capitalis monumentalis. Vaker werd gebruik gemaakt van de iets rondere capitalis rustica, de ronde unciaal en de half-unciaal.

De letters j en w kwamen niet in het Latijnse alfabet voor. Voor de letters u en v werd één letter gebruikt - afhankelijk van het schrift de u of de v. Afhankelijk van de uitspraak wordt de i in de moderne tijd vaak (maar niet altijd) als i of j geschreven, en de u/v als u of v; DEIVRE of DE IVRE wordt bijvoorbeeld de jure. De w wordt gebruikt voor eigennamen uit andere talen. Een tussenvorm komt ook voor, met wel een u, maar geen j.

Zie ook

Externe links

Bronnen, noten en/of referenties
  • L.D. Reynolds & N.G. Wilson, Scribes & scholars. A guide tot the transmission of Greek & Latin literature, Oxford 1991 [1968]
  1. (en) Latin For Beginners - The Original Classic Edition, d'Ooge, Benjamin, 2012
  2. Tenney M.C., New Testament Survey, IVP, reprinted 1988 (1961), bladzijde 54
  3. (en) Etruscan News, Volume 14
  1. (en) Latin For Beginners - The Original Classic Edition, d'Ooge, Benjamin, 2012
  2. Tenney M.C., New Testament Survey, IVP, reprinted 1988 (1961), bladzijde 54
  3. (en) Etruscan News, Volume 14
Indo-Europese talen > kentum-talen > Italische, inclusief Romaanse talen >
Italische talen:Faliskisch · Latijn · Oskisch · Umbrisch · Zuid-Piceens
Romaanse talen:Aragonees · Aroemeens · Arpitaans · Asturisch (Leonees · Mirandees) · Catalaans · Corsicaans · Dalmatisch · Emiliaans · Frans · Friulisch · Galicisch · Gascons (Aranees) · Istriotisch · Istro-Roemeens · Italiaans · Ladinisch · Ladino · Ligurisch · Mozarabisch · Napolitaans · Normandisch · Occitaans · Oudfrans · Picardisch · Portugees · Reto-Romaans · Roemeens · Romagnools · Sardijns · Spaans · Venetiaans · Waals
Wikibooks Wikibooks heeft meer over dit onderwerp: Cursus Latijn (in opbouw).
Wikibooks Wikibooks heeft meer over dit onderwerp: Latijn (scholierenversie).
Icoontje WikiWoordenboek Zoek Latijn in het WikiWoordenboek op.
Wikipedia-logo-v2.svg Zie de Latijnse uitgave van Wikipedia.
Ab urbe condita (jaartelling)

De jaartelling Ab urbe condita (Latijn: "Vanaf de Stichting van de Stad") of Anno urbis conditae (Latijn: "in het Jaar van de Stichting van de Stad"), in beide gevallen afgekort tot AUC, telt de kalenderjaren sinds de stichting van Rome. Deze vond volgens de overlevering plaats in 753 v.Chr. De moord op Julius Caesar in 44 v.Chr. bijvoorbeeld zou volgens de Romeinse telling plaats hebben gevonden in AUC 710.

De jaartelling was in Romeinse tijd in gebruik, zoals onder andere blijkt uit de Naturalis Historia van Plinius de Oudere, waar ze gebruikt wordt om de overwinning op Carthago en Syracuse in 263 v.Chr. te dateren. De jaartelling werd omstreeks het jaar 400 door de Iberische historicus Orosius geherintroduceerd en systematisch gebruikt.

Album (muziek)

Een album is een verzamelband. Het woord komt uit het Latijn en betekent "wit", als verwijzing naar een boek met lege (witte) bladzijden om in te schrijven of in te plakken, zoals een poesiealbum of fotoalbum.

De facto

De facto is Latijn voor "in feite" of "in de praktijk".

Het tegenovergestelde van de facto is de jure of "formeel", dat op een officiële regeling zoals een wet of een overeenkomst betrekking heeft. De facto en de jure worden vooral tegelijk gebruikt, wanneer de twee in de praktijk niet overeenkomen, dus als een formele regeling anders is of ontbreekt.

De jure

De jure, in klassiek Latijn gespeld als de iure, is een uitdrukking die "volgens het recht" betekent. De uitdrukking staat in contrast met de facto, dat "in feite" betekent.

De jure en de facto worden gebruikt in de betekenis van respectievelijk "formeel" en "in de praktijk" wanneer men politieke of juridische situaties beschrijft.

Dijbeen

Het dijbeen (femur) is het langste, grootste en sterkste bot van het menselijk lichaam. Het vormt het deel van het been dat loopt van de heup tot de knie. Het woord femur is Latijn voor dij. In het medisch Latijn is de genitief van femur altijd femoris, maar in klassiek Latijn werd dikwijls ook wel feminis gebruikt, niet te verwarren met het Latijnse woord voor vrouw, femina.

De gemiddelde lengte van het dijbeen is ruim 43 centimeter.

Gymnasium

Het begrip gymnasium wordt in Nederland in twee verwante betekenissen gebruikt:

Een vorm van voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (vwo, voor ongeveer 12- tot 18-jarigen) met de klassieke talen Grieks en/of Latijn, die zowel op een zelfstandige school als op een scholengemeenschap of lyceum gevolgd kan worden. Deze betekenis wordt gebruikt in de woorden gymnasiumdiploma en gymnasiumopleiding.

Een school die uitsluitend een gymnasiumopleiding verzorgt, wordt een categoriaal of een categoraal gymnasium genoemd.

Horror

Horror (Latijn: verschrikking) is een genre van verhalen waarbij het de bedoeling is de lezer of de toeschouwer als vorm van amusement angst aan te jagen.

Dit kan door bijvoorbeeld angstige situaties of wezens ten tonele te voeren. Deze wezens kunnen zowel fantastisch (vampiers, spoken) als realistisch (seriemoordenaars) zijn. Onder het genre vallen onder andere het griezelverhaal en de griezelroman. Het genre kan zowel in literatuur (boeken en romans) als horrorfilms en televisieseries worden toegepast. Een belangrijk element van horror is dat de lezer of kijker zich kan inleven in de situatie van de protagonist, waardoor hij of zij dezelfde angst en afschuw voelt. Een ander element is dat er vaak onverwachte gebeurtenissen plaatsvinden (anticlimax) / plotwending. In films worden de kenmerkende elementen dreiging en schrik vaak met speciale effecten en achtergrondmuziek versterkt.

Intraveneus

Intraveneus betekent letterlijk in een ader (vene) en wordt meestal gebruikt in het kader van een toedieningsvorm van een geneesmiddel met behulp van een injectie direct in de ader: intraveneuze injectie. De biologische beschikbaarheid van de toegediende geneesmiddelen is daarmee meteen maximaal.

Ook het infuus is meestal een intraveneuze toedieningsvorm.

Omdat de effecten bij intraveneuze toediening zeer snel optreden en er bij vergissingen meestal geen weg terug is, mogen intraveneuze injecties in de regel alleen worden toegediend door een arts of verpleegkundige en in zeer dringende omstandigheden als toediening langs een andere weg te lang zou duren om verantwoord te zijn, bijvoorbeeld bij acute benauwdheid, gevaarlijke hartritmestoornissen, zeer ernstige infecties.

Risico's: ernstige, soms fataal verlopende allergische reacties, overdosering, bloeding, spuiten in een slagader (arterie) in plaats van een ader (vene) (wat tot vaatkramp en necrose kan leiden).

Latijns-Amerika

Latijns-Amerika is een regio op het Amerikaanse continent waar Romaanse talen worden gesproken. Het omvat ruwweg Midden- en Zuid-Amerika. Latijns-Amerika wordt normaliter onderscheiden van Anglo-Amerika, een regio op het Amerikaanse continent waar Engels wordt gesproken.

Minister

Een minister is een persoon die politiek verantwoordelijk is voor een beleidsterrein van een land.

Het woord minister is overgenomen uit het Latijn, waar het woord 'minister' dienaar betekent. Oorspronkelijk werd het vooral gebruikt om huisdienaren aan te duiden. In het christelijke Latijn duidde het de dienaren van God aan, oftewel de priesters, diakens, enz.

Sinds de 10e eeuw werd het woord gebruikt om dienaren, meer bepaald de raadgevers, van de koning aan te duiden. In de loop van de eeuwen verwierven de ministers langzamerhand meer uitvoerende macht, en zo verkreeg het begrip zijn huidige betekenis.

Mode

Mode is Frans (Latijn: modus) en betekent manier of wijze. Het kan betrekking hebben op kledingstijl, maar wordt ook in andere contexten gebruikt om aan te geven dat iets populair is of aantrekkelijk gevonden wordt.

Motor

Een motor (Latijn voor beweger) is een machine die bepaalde soorten energie omzet in bewegingsenergie. Meestal betreft het een ronddraaiende beweging, maar lineaire bewegingen zijn ook mogelijk.

Onderfamilie

In de biologische taxonomie is een onderfamilie of subfamilie (in het Latijn subfamilia) een rang of een taxon in deze rang, lager dan dat van een familie, maar hoger dan dat van geslacht of eventueel van geslachtengroepen. Afhankelijk van de situatie is een familie al dan niet onderverdeeld in onderfamilies.

Postuum

Postuum (Latijn: "postumus") betekent "na de dood", "na iemands dood". Het woord wordt bijvoorbeeld gebruikt voor het werk van een schrijver dat na diens overlijden wordt gepubliceerd of voor de eer die iemand na zijn dood wordt bewezen.

Postuum gaat terug op het Latijnse postumus, de overtreffende trap van post ("na"), dat onder meer "zoon geboren na de dood van de vader" betekende.

Proconsul

In het Romeinse Rijk was een proconsul een magistraat die consul geweest was. De senaat benoemde deze ex-consuls vaak tot gouverneurs van een provincia. Deze proconsuls verrijkten zich vaak schaamteloos ten koste van de plaatselijke bevolking. Ze mochten ook legioenen aanvoeren, totdat Gaius Iulius Caesar Octavianus (Augustus) deze allemaal zelf cumuleerde en delegeerde aan legati Augusti pro praetore.

R.

R. is een historiografische afkorting van de Latijnse woorden rex (koning), regina (koningin) of regnavit ("[hij/zij] regeerde"), die gebruikt kan worden om de regeerperiode van iemand met dynastieke macht aan te geven, ter onderscheiding van hun totale levensduur.

Men kan bijvoorbeeld schrijven "keizer Karel V (r. 1519–1556)" in plaats van "keizer Karel V (1500–1558)" indien men voor de lezer het troonsbestijgingsjaar belangrijkere informatie acht dan het geboortejaar, of soms om te benadrukken wanneer een heerser troonsafstand deed voordat hij of zij stierf.

Unanimiteit

Unaniem (Latijn: unus, een, anima, wind of adem) (Grieks: ό ανεμος : wind of adem)is een bijvoeglijk naamwoord met als betekenis "zonder verschil van mening", "eensgezind", "eenstemmig" of "met één stem". Het is afgeleid uit het Latijn, en het woord komt ook voor in andere Europese talen.

Overal waar een groep mensen een gezamenlijk besluit moet nemen, speelt unanimiteit een rol. Consensus is echter zelden vanzelfsprekend. Soms is één veto voldoende om een besluit om te draaien; daar is unanimiteit zelfs een voorwaarde. Bij een stemming door een jury, of in een vergadering of een verkiezing, is de uitslag unaniem als alle stemmen hetzelfde zijn. Stemgerechtigden die een blanco stem uitbrachten, of die zich onthielden van een uitspraak, worden weleens genegeerd in de telling.

Vagina

De vagina of schede is het inwendige deel van het geslachtsorgaan dat bij vrouwelijke zoogdieren de baarmoeder met de buitenkant van het lichaam verbindt. Het uitwendige deel wordt vulva genoemd.

De vagina is geschikt om de penis in te brengen bij het paren. Als daar een gestatie uit voorkomt, is de vagina een deel van het geboortekanaal bij de bevalling.

Vagina is een Latijns woord dat onder andere de schede van een zwaard betekent.

In andere talen

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.