Ionische opstand

Ionische opstand is de naam die gewoonlijk gegeven wordt aan de initiële fase die voorafgaat aan de Perzische Oorlogen.

In de loop van de tweede helft van de 6e eeuw v.Chr. kwam het tot een steeds grotere polarisatie tussen het zich uitbreidende Perzische Rijk en de Griekse koloniale expansie in de Zwarte Zee en in het oostelijke deel van de Middellandse Zee. Toen Athene weigerde de naar Perzië gevluchte Atheense tiran Hippias weer als machthebber aan te nemen, werd dit door Perzië opgevat als een oorlogsverklaring door alle Grieken. Vooral de Griekse kuststeden van Ionië (de westkust van Klein-Azië) leden steeds erger onder Perzische druk: de verovering van Egypte en van de Hellespont werden een ernstig obstakel voor hun overzeese handel. Om hun gemeenschappelijke belangen te verdedigen, verenigden verschillende steden zich in een statenbond, het zogenaamde Panionion. Vooral Milete bood fel weerstand aan de Perzen, die de welvarende handelsstad wilden annexeren. Ondanks de diplomatieke activiteit van de Milesische tiran Histiaeus brak in 499 in dit gebied een opstand tegen het Perzische gezag uit.

Sparta weigerde alle hulp, maar Athene en Eretria (alsook enkele andere stadstaten) zonden een vloot. Deze troepen wisten de stad Sardes te verwoesten, het Perzische machtscentrum in Klein-Azië, maar de opstand werd door Darius I neergeslagen: het ontbrak de Grieken aan eensgezindheid en een krachtige leiding, waarvan de koning gebruik maakte. In 494 werd de Griekse expeditievloot voor de Ionische kust verpletterend verslagen in de Slag bij Lade. Het volgende jaar werd Milete veroverd en totaal verwoest. Koning Darius bereidde zich vervolgens voor op een strafexpeditie tegen de Atheners en de Eretriërs wegens hun steun aan de Ionische opstand. Dit zou uitlopen op de eerste Perzische Oorlog.

Overzicht van de Grieks-Perzische oorlogen

Ionische opstand · Eerste · Tweede · Griekse tegenaanval · oorlogen van de Delische Bond

Turkey ancient region map ionia
492 v.Chr.

Het jaar 492 v.Chr. is een jaartal in de 5e eeuw v.Chr. volgens de christelijke jaartelling.

494 v.Chr.

Het jaar 494 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

502 v.Chr.

Het jaar 502 v.Chr. is een jaartal in de 6e eeuw v.Chr. volgens de christelijke jaartelling.

Aristagoras

Aristagoras (Grieks: Αρισταγόρας ο Μιλήσιος) was tiran van Milete in de eerste jaren van de 5e eeuw v.Chr.

Hij volgde zijn schoonvader Histiaeus op toen deze naar het Perzische hof was geroepen. Op aanstoken van zijn schoonvader en mede uit vrees voor zijn eigen veiligheid, organiseerde hij rond 500 v.Chr. de Ionische opstand, die uiteindelijk zou leiden tot de Perzische Oorlogen.Toen de opstand een ongunstige wending nam, vluchtte Aristagoras naar Thracië waar hij sneuvelde.

Aristagoras is ook de naam van een Perzisch tiran van Cyme in Ionië. Deze laatste werd trouwens door bovengenoemde Aristagoras verslagen tijdens de Ionische opstand.

Artaphernes (vader)

Artaphernes was een Perzische satraap van de satrapie (provincie) Sardis, in Klein-Azië. Hij was broer van Darius I en was dus lid van de koninklijke familie, de Achaemeniden.

In 499 v.Chr. brak er in zijn satrapie de Ionische opstand uit, die de provincie vijf jaar lang zou lamleggen. De Grieken die er woonden, Ioniërs, wilden de Perzische hegemonie van zich afwerpen en werden daarbij door verscheidene Griekse stadstaten goed geholpen, vooral door Athene. Op een gegeven moment namen de opstandige Ioniërs zelfs de hoofdstad van de satrapie, Sardes, in en Artaphernes moest de hulp inroepen van zijn broer, Darius I, de koning van Perzië. De Ionische opstand eindigde met de Zeeslag bij Kaap Lade, en zowel Darius als Artaphernes vonden dat Athene moest worden gestraft.

Artaphernes legde de verslagen Ionische steden strenge wetten op en stelde de tributen in die ze jaarlijks zouden moeten betalen, maar nam geen deel aan de veldtocht tegen de Grieken, aangezien hij in 492 v.Chr. zijn satraapfunctie verloor.

Cleomenes I van Sparta

Cleomenes I (Grieks: Κλεομένης Α΄) was van 519 v.Chr. tot 487 v.Chr. koning van Sparta, uit de dynastie van de Agiaden. Hij was de halfbroer van Leonidas I, die zou sneuvelen in de Thermopylae.

Cleomenes voerde een avontuurlijke en gewetenloze politiek in Griekenland: zo probeerde hij een wig te drijven tussen Athene en Thebe. Hij viel eerst, overigens zonder succes, de Atheense tiran Hippias aan in 511 v.Chr., en bewerkte daarna diens verbanning. In 506 kwam hij dan weer tussenbeide in het anti-democratische verzet tegen Clisthenes in Athene, eveneens zonder succes. Hij wilde toen de gehele Peloponnesos mobiliseren om Hippias weer aan de macht te krijgen. Ook hierin slaagde hij niet, door te tegenwerking van zijn collega Demaratus.

Cleomenes weigerde ook zijn steun aan de Ionische opstand tegen Perzië. Hij vernietigde in 494 v.Chr. uit pure branie het leger van buurstaat Argos, en wilde de eilandstaat Egina straffen omdat het zich aan de Perzische koning Darius I had onderworpen, maar ook dáárin werd hij door zijn collega Demaratus gedwarsboomd. Gesteund door een vervalste uitspraak van het orakel van Delphi, liet hij Demaratus uit zijn functie ontheffen, maar toen de vervalsing aan het licht kwam moest Cleomenes (in 491) uit Sparta vluchten. Daarna probeerde hij uit wraak de Arcadiërs tot opstand tegen Sparta aan te zetten.

Toen hij het waagde naar Sparta terug te keren werd hij gearresteerd. Hij overleed in gevangenschap in 487 v.Chr., waarschijnlijk door zelfdoding.

Eerste Perzische Oorlog

De Eerste Perzische Oorlog is de eerste van de twee Perzische Oorlogen tussen de Griekse stadstaten en de Perzen.

In de loop van de 6e eeuw v.Chr. hadden de Perzen de Griekse koloniën in Ionië op de westkust van Klein-Azië veroverd. In het jaar 500 v.Chr. kwamen de koloniën in opstand en kregen steun van Athene en van de stad Eretria (op het eiland Euboia, nu Évia). Koning Darius I van Perzië onderdrukte de Ionische opstand en wilde daarna Athene en Eretria straffen en bij die gelegenheid tevens Europees Griekenland veroveren. In 492 v.Chr. werd het Perzische gevaar afgewend, doordat de vloot in een storm bij de berg Athos werd vernietigd, waarna ook het Perzische leger naar huis weerkeerde.

In 490 v.Chr. volgde de tweede aanval, nu alleen over zee. Eretria werd alsnog uit wraak verwoest. Daarna ontscheepten zich de Perzen in de vlakte van Marathon (nu Marathónas) op de oostkust van Attica, maar daar werden ze door hoplieten uit Athene en Plataeae, onder leiding van Athener Miltiades, op de vlucht gedreven in de Slag bij Marathon, op 42 km afstand van Athene.

Eretria

Eretria (Grieks: Ερέτρια) is een plaats en gemeente op het Griekse eiland Euboea en telt 5969 inwoners (2001).

Hekataios van Milete

Hekataios van Milete (Grieks: Ἑκαταῖος ὁ Μιλήσιος; Latijn: Hecataeus) werd vóór 545 v.Chr. geboren in de Ionische kolonie Milete als zoon van een zekere Hegesandros, een plaatselijke aristocraat. Hij zou uitgroeien tot een van de eerste Ionische prozaschrijvers en is de oudste geschied- en aardrijkskundige wetenschapper van wie we ons een vrij scherp beeld kunnen vormen. Hij leefde tot ca. 480 v.Chr.

Door zijn reiservaring goed bekend met de macht van het Perzische Rijk, adviseerde Hekataios tégen de Ionische opstand, die tot de verwoesting van zijn vaderstad Milete zou leiden. Na de nederlaag van de Ioniërs was hij de onderhandelaar die in 494 v.Chr. de Perzische satraap ertoe wist over te halen de voormalige status van de steden te herstellen.

Zowel in de oudheid als vandaag nog wordt Hekataios van Milete vaak verward met zijn naamgenoot Hekataios van Abdera, die ongeveer twee eeuwen later leefde en naast geschiedkundige werken ook commentaren op Homeros en Hesiodos geschreven heeft.

Historiën (Herodotos)

De Historiën (Grieks: ἱστορίαι / historíai) zijn geschreven door Herodotus en zijn het oudste omvangrijke werk in Grieks proza dat bewaard is gebleven. Algemeen wordt aangenomen dat Herodotus zijn levenswerk schreef tussen 450 en 420 voor Chr. en daarmee de grondslag legde van de klassieke geschiedschrijving (cf. de eerste zin: Dit is het verslag van het onderzoek van Herodotus van Halicarnassus / Ἡροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε).

In zijn Historiën bedient Herodotus zich van het Ionische kunstdialect. De bundeling van boeken houdt het midden tussen de memoires van een reiziger en een poging van een geschiedkundige avant la lettre om zo veel mogelijk objectief aan geschiedschrijving te doen. Het vertoont ook epische kenmerken: anekdoten en novellen.

Het belangrijkste onderwerp is de geschiedenis van de gewelddadige confrontatie tussen de "barbaroi" en de Grieken, die zijn voorlopig hoogtepunt beleefde in de Perzische Oorlogen. Als beginpunt van dit conflict beschouwde Herodotos de Lydische koning Croesus, die volgens hem begonnen is met onrechtmatige daden tegenover de Grieken. Herodotos maakt echter ook vele zijsprongen naar andere (geschiedkundige en geografische) onderwerpen.

Ionisch (dialect)

Het Ionisch is een Oudgrieks dialect, dat door de stam van de Ioniërs gesproken werd. Het verspreidingsgebied van het dialect omvatte de westkust van Klein-Azië, de Egeïsche eilanden, Euboea en enkele kolonies aan de Zwarte Zee en in Zuid-Italië. Het Attisch, het meest klassieke Grieks is eigenlijk een vorm van het Ionisch.

Ionische bond

Panionion of Ionische twaalfstedenbond (Oud-Grieks: Πανιόνιον) is de naam van een koinon van twaalf Griekse steden aan de kust van Ionië (Klein-Azië) en op de eilanden.

De bond werd in de tweede helft van de 6e eeuw v.Chr. opgericht met de bedoeling de economische en territoriale belangen van deze steden veilig te stellen tegen het opdringende Perzische Rijk, dat hen dreigde te verstikken. Dit verzet zou rechtstreeks leiden tot de Ionische opstand en de Perzische Oorlogen.

De volgende steden en eilandstaten maakten deel uit van de bond: (van zuid naar noord) Milete, Myus, Priëne, Ephesus, Colophon, Lebedus, Teos, Clazomenae, Erythrae, Phocaea en de eilanden Chios en Samos.

Hierbij voegde zich ook Smyrna, van oorsprong een Aeolische kolonie, die later door Ioniërs van Colofon werd bezet en aldus een Ionische stad werd. Dit gebeurde alleszins vóór de tijd van Herodotus, maar het is niet bekend wanneer Smyrna werd toegelaten tot de bond.

Kenmerkend voor de leden van de stedenbond was deelname aan de Pan-Ionische feesten. Het religieuze en administratieve centrum van de statenbond lag op het schiereiland Mycale, in de tempel van Poseidon Helikonios. Dit centrale heiligdom van de bond wordt eveneens als "Panionion" aangeduid.

Ionië

Ionië was in de oudheid een landstreek langs de westkust van Klein-Azië.

Ionië was al vroeg gekoloniseerd door Grieken en heeft een grote rol in de Griekse geschiedenis gespeeld. Veel belangrijke figuren uit bijvoorbeeld de filosofie kwamen ervandaan. De landstreek kwam door de veroveringen van Cyrus II rond 542 v.Chr. in handen van het Perzische Rijk en kwam daarmee in contact met de culturen van het Midden-Oosten. Zij liet haar sporen na in de bouwkunst met de Ionische zuil. Na de mislukte aanval van Xerxes I in 480 v.Chr. kwam de streek hoe langer hoe meer onder invloed te staan van Athene.

Belangrijke steden in Ionië waren Efeze, Milete en Smyrna. De twaalf steden van Ionië hadden hun belangen verenigd in de Ionische twaalfstedenbond.

Ioniërs

De Ioniërs waren de tweede stamgroep der Grieken en zijn al sedert rond 1900 v.Chr het land binnengedrongen. De Doriërs verdreven hen met uitzondering van Attica van het vasteland. De Ioniërs vestigden zich op de noordelijke Cycladen, onder meer op Naxos, op de Sporaden, zoals Chios en Samos, en de westkust van Klein-Azië ten zuiden van Smyrna, waar hun belangrijkste steden kwamen te liggen: Milete en Efeze.

Dankzij hun gunstige ligging als schakel tussen oost en west bereikten deze steden snel een hoge culturele welvaart. Griekse dichtkunst, filosofie, geschiedenis en wetenschappelijk onderzoek vonden in Ionisch gebied hun oorsprong.

Ionië aanvaardde de soevereiniteit van koning Kroisos van Lydië, die na diens ondergang overging op de Perzen. De steeds grotere druk van het machtige Perzische achterland leidde echter in 500 v.Chr. tot de Ionische opstand door Histiaios, de tiran van Milete, die in 494 eindigde met de verwoesting van die stad en het voorspel vormde van de Perzische oorlogen. De politieke en culturele leiding ging op Athene over. Pas in de hellenistische periode kwamen de Ionische steden, vooral Efeze, weer tot bloei.

De taal van de Ioniërs, het Ionisch, was een Oudgrieks dialect. Het Ionische alfabet was iets anders dan het Attische alfabet. De streek waar de Ioniërs hebben gewoond wordt Ionië genoemd, maar het was geen land.

Messina (stad)

Messina (Siciliaans: Missina) is een stad in het noordoosten van Sicilië, Italië. Het is de hoofdstad van de gelijknamige provincie, en ligt aan de Middellandse Zee. De stad telt ruim 240.000 inwoners.

De stad ligt zeer dicht bij het Italiaanse vasteland, waardoor zeer veel verkeer bij de stad per veerboot de Straat van Messina oversteekt van en naar het eiland. Om deze reden zijn er al langer plannen voor de bouw van een brug tussen het eiland en het vasteland. De kleinste breedte van de Straat van Messina bedraagt ongeveer 4 kilometer, wat ook de minimale lengte van de brug bepaalt.

Messina is een universiteitsstad; de Universiteit van Messina werd in 1548 opgericht.

Miltiades de Jongere

Miltiades de Jongere (Grieks: Μιλτιάδης ὁ Νεὠτερος) was een Atheens staatsman en veldheer die leefde van ca. 550 V.Chr. tot 489 v.Chr.

Miltiades was van hoogadellijke afkomst. Wegens een Perzische invasie in Thracië, werd hij ± 524 v.Chr. door de tiran Hippias naar Thracië gezonden, waar zijn gelijknamige oom reeds ± 555 v.Chr. een Atheens vazalstaatje had gesticht. Hier regeerde Miltiades als een vorst. In 514 moest hij zich met erg veel tegenzin aan de Perzische koning Darius onderwerpen. Hij bevrijdde echter de eilanden Lemnos en Imbros van de Perzische heerschappij en schonk ze aan Athene, dat er militaire kolonies vestigde. Ook begon hij de Ionische steden aan te zetten tot opstand tegen de Perzische overheersing.

Na de mislukking van de Ionische opstand, en uit vrees voor de represailles, vluchtte Miltiades in 494 v.Chr. naar Athene, waar (onder meer door Pericles' vader Xanthippus) een aanklacht tegen hem werd ingediend wegens tiranniek bewind in Thracië. Voor de rechtbank wist hij zich echter vrij te pleiten.

In 490 werd hij tot strategos verkozen, om zijn anti-Perzische gezindheid en zijn bekendheid met de Perzische militaire tactiek. In deze functie behaalde hij de beroemde overwinning op het Perzische invasieleger in de slag bij Marathon.

Een jaar later leidde Miltiades een strafexpeditie tegen de eilandstaten in de Egeïsche Zee, die de zijde van Perzië hadden gekozen. Hij slaagde er echter niet in Paros in te nemen en werd bij de belegering ernstig gewond. Bij zijn terugkeer in Athene kreeg hij de schuld voor het falen van de expeditie, en werd hij veroordeeld tot een ruïneuze geldboete om de kosten van de onderneming te vergoeden. Kort daarop overleed de held van Marathon in ellendige omstandigheden. Na zijn dood betaalde zijn zoon Kimon II de boete.

Oorlogen van de Delische Bond

De oorlogen van de Delische Bond (477-449 v.Chr.) waren een serie veldtochten die gevochten werden tussen de Delische Bond van Athene en haar bondgenoten (en later onderdanen), en het Perzische Rijk. Deze conflicten vertegenwoordigen de voortzetting van de Perzische Oorlogen, na de Ionische opstand en de eerste en tweede Perzische invasie van Griekenland.

Het Griekse bondgenootschap, met Sparta en Athene als leiders, dat de tweede Perzische invasie had afgeweerd volgde dit succes in het begin op door de verovering van de Perzische versterkte steden Sestos en Byzantion, beide in Thracië, respectievelijk in 479 en 478 voor Christus. Na de verovering van Byzantion kozen de Spartanen ervoor om niet verder mee te doen in de oorlog, en er werd een nieuwe alliantie, algemeen bekend als de Delische Bond, gevormd, met Athene als de dominante macht. Over de volgende 30 jaar zou Athene geleidelijk de hegemonie over deze bond nemen, die geleidelijk evolueerde in het Atheense Rijk.

Tot 470 v.Chr. hield de Delische Bond veldtochten in Thracië en de Egeïsche Zee om de overgebleven Perzische garnizoenen in deze regio's te verslaan. Allereerst was dit onder leiding van de Atheense politicus Kimon. In het vroege deel van het volgende decennium begon Kimon veldtochten te houden in Klein-Azië, omdat hij probeerde om de Griekse positie daar te versterken. In de slag bij de Eurymedon in Pamphylië behaalden de Atheners en een geallieerde vloot een verbluffende dubbele overwinning, waarin ze een Perzische sloot vernietigden en het Perzische leger op de vlucht joegen. Na deze slag begonnen de Perzen een passieve rol in te nemen in het conflict, omdat ze waar mogelijk geen gevechten wilden aangaan.

Naar het einde van 460 v.Chr. namen de Atheners de ambitieuze beslissing om een opstand in Egyptische satrapie van het Perzische Rijk te steunen. Hoewel het Griekse leger in het begin enkele successen kon boeken, konden ze het Perzische garnizoen in Memphis niet verslaan, ondanks een 3 jaar durend beleg. De Perzen lanceerden toen een tegenaanval, en het Griekse leger werd zelf belegerd voor 18 maanden, voor het volledig vernietigd werd. Deze ramp, samen met oorlogen in Griekenland, zorgde ervoor dat de Atheners het conflict met Perzië niet hernamen. In 451 v.Chr. werd er in Griekenland echter vrede gesloten, en Kimon kon een expeditie leiden naar Cyprus. Maar terwijl hij Kition aan het belegeren was stierf hij, en het Atheense leger besloot om zich terug te trekken, waarbij ze een andere dubbele overwinning behaalden in de slag bij Salamis-op-Cyprus om naar Griekenland te kunnen vertrekken. Deze veldtocht markeerde het einde van de vijandigheden tussen de Delische bond en Perzië, en sommige historici beweren dat er een vredesverdrag, de Vrede van Callias, werd gesloten om het einde van de Grieks-Perzische Oorlogen bevestigen.

Slag bij Lade

De (Zee)Slag bij Lade werd in 494 v.Chr. tussen de Griekse Ioniërs en het Perzische Rijk uitgevochten. De Ionische opstand werd geleid door de Griekse aristocraten en ze trachtten daarvoor de steun te krijgen van de Grieken op het vasteland. Sparta weigerde de opstand te steunen, maar Athene zond 20 schepen met soldaten, terwijl de stad Eretria op het eiland Euboea vijf schepen zond. Deze hulp was echter meer een gebaar dan een serieuze veldtocht. Na in 499 v.Chr. te hebben deelgenomen aan de verovering en verwoesting van Sardis, de Lydische hoofdstad, zeilden de Grieken huiswaarts, waarna de Ioniërs de strijd alleen moesten voortzetten. Hierna, toen de Perzische strijdkrachten eenmaal gemobiliseerd waren, werden de Ioniërs al spoedig verslagen. De stad Milete werd als straf voor de leidende rol bij de opstand, geplunderd en verwoest, terwijl de burgers werden vermoord, tot slaaf gemaakt, of gedeporteerd. Bovendien besloot Darius I, de Perzische koning, dat de Grieken moesten worden gestraft voor hun interventie in Ionië, hij verzamelde een Perzische strijdmacht van 20.000 man en begon een strafexpeditie. De zeeslag bij Lade, een eiland voor de kust van Milete, eindigde in een overwinning voor de Perzische vloot. De Ionische opstand had vijf jaar geduurd.

Tweede Perzische Oorlog

De Tweede Perzische Oorlog is de tweede van de twee Perzische Oorlogen tussen de Griekse stadstaten en de Perzen.

Koning Xerxes, Darius' zoon en opvolger, stuurde in 480 v.Chr. opnieuw een Perzisch leger en een vloot naar Griekenland. Na raadpleging van het orakel van Delphi had de Atheense staatsman Themistocles een grote vloot laten bouwen, met de inkomsten van de zilvermijnen van Laurion (nu Lávrio). In de pas van Thermopylae hield de Spartaanse koning Leonidas met een klein leger de Perzen enkele dagen tegen, maar toen een verrader de Perzen de weg wees door het gebergte, stormde het vijandelijke leger verwoestend naar het zuiden.

De stad Athene werd in brand gestoken, maar de mannen hadden de vloot bemand en de vrouwen en kinderen waren overgevaren naar de eilanden Aegina en Salamis (nu Éyina en Salámina). In de Slag bij Salamis leed de Perzische vloot een nederlaag en in 479 v.Chr. werd met het Perzische landleger in de slag bij Plataeae (nu Platées) definitief afgerekend door koning Pausanias I van Sparta. Spoedig daarna waren ook de Ionische steden en eilanden van de Perzen bevrijd ten gevolge van de slag bij Mycale, waarbij de restanten van de Perzische vloot op het strand zwaar werden toegetakeld. De Perzen zouden nooit meer proberen de Grieken op hun eigen terrein te verslaan. Ze hebben sindsdien nog wel met enig succes getracht de Grieken tegen elkaar uit te spelen.

In andere talen

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.