Internationaal Standaard Boeknummer

Het ISBN is een unieke identificatiecode die aan vrijwel iedere boekuitgave wordt toegekend, met als doel de transacties in de bedrijfskolom te vergemakkelijken en eenduidig te maken. De afkorting staat voor International Standard Book Number, en die term is in het Nederlands met overeenkomstige spelling overgenomen als Internationaal Standaard Boek Nummer of Internationaal Standaard Boeknummer. In het spraakgebruik wordt vaak de formulering ISBN-nummer gebezigd, hoewel de logica ISB-nummer zou voorschrijven.

EAN-13-ISBN-13
ISBN in tekst en streepjescode

Kenmerken

Het ISBN heeft als belangrijkste kenmerken:

  • Het is een economisch instrument, ontworpen om het transactieverkeer tussen handelspartners te vereenvoudigen.
  • Het bezit een welomschreven structuur volgens internationale afspraken. Binnen die afspraken zijn instanties op drie niveaus gerechtigd het beleid en beheer te voeren.
  • Het identificeert niet een werk van een of meer auteurs, maar een bepaalde uitgave van een werk.

Behalve uitgaven in boekvorm krijgen ook enkele andere informatieproducten (educatieve software, elektronische informatiedragers, plattegronden) een ISBN.

Economische doelstellingen

Het ISBN is bedoeld voor partijen die betrokken bij het uitgeven, distribueren en verkopen van boeken en worden de "bedrijfskolom" genoemd: onder anderen uitgevers, tussenhandel, bibliotheken en boekhandelaren. Voor hen kan het nummer gebruikt worden bij:

  • Bestel- en voorraadadministratie.
  • Planning van een project en bij het traceren van artikelen binnen het uitgeversfonds of het boekhandelsassortiment.
  • Verschaffen van verkoopadministratie en bij (uitleen)statistieken.
  • Het onderscheiden van verschillende fysieke vormen en afwijkende versies van een bepaald werk.
  • de communicatie tussen de verschillende partijen (omdat ze hetzelfde nummer gebruiken)

Structuur van het ISBN

Opbouw

Het ISBN bestaat uit dertien cijfers, opgebouwd uit vijf opeenvolgende groepen.

  • Het prefix onderscheidt een ISBN van andere productcodes. Zulke productcodes worden gebruikt door EAN International.
    • EAN International heeft aan ISBN's twee prefixen toegewezen, elk van drie cijfers: 978 en 979. Anno 2014 werd 979 nog niet voor ISBN's gebruikt.
  • De registratiegroep geeft doorgaans het land van publicatie aan.
    • Het kan ook het taalgebied aangeven. Zo zijn 90 en 94 groepsnummers voor zowel Nederland als voor Nederlandstalig België. In dit geval zijn de groepsnummers dus tweecijferig.
    • Grote taalgebieden krijgen maar één cijfer, waardoor er meer vervolgposities overblijven voor afzonderlijke uitgaven: Engeland, de Verenigde Staten, Australië, Zuid-Afrika en een aantal andere landen hebben de prefixen 0 en 1. Frankrijk en onder meer Franstalig België en Franstalig Zwitserland hebben 2, Duitse taalgebieden 3, Japans is 4.[1]
    • Kleinere taalgebieden (wat aantal publicaties betreft) daarentegen krijgen drie of meer cijfers: 979 voor Indonesië, 9964 voor Ghana.
    • De registratiegroep geeft geen uitsluitsel over de taal. Zo worden in Nederland vele wetenschappelijke uitgaven in het Engels geproduceerd; zij krijgen niettemin groepsnummer 90 of 94.
    • Het International Standard Music Number (ISMN) heeft een met ISBN vergelijkbare opbouw. De prefix is 979 en de registratiegroep is 0. Bij ISBN's met prefix 979 zullen de registratiegroepen met de cijfers 1–9 beginnen.
  • De uitgeversaanduiding is een cijferreeks, opnieuw van uiteenlopende lengte, die de uitgever definieert. De vuistregel luidt: hoe groter het uitgeversfonds is, des te korter is de uitgeversaanduiding. Zo blijft er opnieuw optimale ruimte over voor de titelaanduiding.
    • Bekende uitgevers in het Nederlandse taalgebied krijgen twee of drie cijfers: zo identificeert 02 de Standaard Uitgeverij, 234 is De Bezige Bij. De langste aanduidingen kennen zes cijfers, bijvoorbeeld 800041. Zo'n lange aanduiding is alleen bruikbaar bij instanties die hooguit tien titels zullen uitgeven: er zijn immers al drie plus twee plus zes cijfers gebruikt. Er blijven er nog slechts twee over: een voor de titelaanduiding en een voor het controlecijfer.
  • De titelaanduiding identificeert de "titel", zoals dat woord in het boekenvak wordt gebruikt: een bepaald werk in een bepaalde uitvoering en uitgegeven door een bepaalde uitgever. In deze groep kunnen in het Nederlandstalige gebied maximaal vijf cijfers worden toegekend (100.000 titels), maar de meeste uitgevers hebben minder cijfers tot hun beschikking voor de titelaanduiding.
  • Het controlecijfer wordt toegevoegd ter voorkoming of correctie van fouten in het ISBN.

Gelegenheidsuitgaven (eenmalige uitgaven van organisaties en particulieren) in het Nederlandse taalgebied kunnen na prefix en registratiegroep een nummer van zeven cijfers krijgen, beginnend met een 9. In dat geval vallen uitgeversaanduiding en titelaanduiding samen.

Voorbeeld

Een bestaand ISBN is 9789027439642. Hoewel een kenner hierin de vijf elementen wel kan onderscheiden, wordt voor de duidelijkheid het ISBN vaak geschreven als 978-90-274-3964-2 of 978 90 274 3964 2. Hierin is:

978 de EAN-code voor ISBN,
90 het groepsnummer voor het taalgebied Nederlands,
274 de aanduiding voor Uitgeverij Het Spectrum,
3964 de aanduiding voor het Witte Boekje, eerste druk, 2006 en
2 het controlecijfer.

In bibliotheekcatalogi wordt altijd de schrijfwijze gehanteerd met door streepjes gescheiden groepen. Deze staat ook dikwijls in het colofon van een boek. Websites van uitgevers gebruiken vaak de versie zonder streepjes. Onder de streepjescode achterop een boek staan de cijfers direct achter elkaar, maar vaak staat de versie mét streepjes erboven.

Handelseenheid en ISBN

Het ISBN duidt een handelseenheid oftewel een uitgave aan. De Engelse term daarvoor is format, maar dit moet in dit geval niet als "formaat" vertaald worden. Doordat het ISBN verwijst naar een uitgave, heeft het slechts een zeer zijdelingse relatie met een bepaald werk van een bepaalde auteur. Een relatie met het begrip "titel" is al helemaal niet te bepalen, aangezien het woord "titel" in het boekenvak uiteenlopende betekenissen heeft; er zou verwarring ontstaan. Het duidelijkst is een en ander wellicht samen te vatten met de formulering: Het ISBN geeft een fysiek product aan. Die producten kunnen op talloze punten van elkaar verschillen, en dus elk een eigen ISBN hebben. Een aantal criteria en voorbeelden volgt hieronder. Oudere, tiencijferige ISBN's zijn daarbij veelal omgerekend naar de nieuwe, dertiencijferige vorm.

Bindvorm

Een gebonden uitgave van een werk krijgt een ander ISBN dan de ingenaaide, maar verder identieke versie.

J.J. Voskuil: Het Bureau I. Meneer Beerta heeft in de gebonden uitgave het ISB-nummer 978-90-282-0892-6.
De ingenaaide uitgave heeft 978-90-282-0951-0.

Editie

Indien van een werk een nieuwe editie verschijnt, die veelbetekenend afwijkt van de vorige, verandert het ISBN. Kleinigheden als verbetering van drukfouten tellen niet als significante afwijking.

Het ISBN van het Verzameld werk van Maria Dermoût was in de eerste uitgave 90-214-1030-3; dit oude tiencijferige nummer zou nu 978-90-214-1030-2 zijn geweest.
De vijfde druk van deze uitgave werd vermeerderd met enkele verhalen, en het ISBN werd 90-214-5945-0. (Het dertiencijferige equivalent, dat thans moet worden gebruikt, zou zijn 978-90-214-5945-5.)

Facsimileherdruk

Een uitgever neemt soms een uitgave van een collega over, en het staand zetsel (meestal platen) wordt gebruikt voor een geheel identieke herdruk, maar dan onder andere uitgeversnaam. Zo'n facsimileherdruk krijgt een ander ISBN.

Copublicatie of coproductie

Copublicatie

Een copublicatie is één titel in één format, waaraan echter twee of meer uitgevers samenwerken. Aangezien meestal een hunner voor de distributie van het werk zorgdraagt, is het voldoende om aan de uitgave slechts één ISBN toe te kennen: het gaat immers om bedrijfsdoeleinden. Maar toekenning van meerdere nummers is wel toegestaan, en zo kan het gebruik verschillen.

Het verzameld werk van Graham Greene verscheen in de jaren zeventig van de vorige eeuw als copublicatie van de Britse uitgeefhuizen William Heinemann en The Bodley Head. Het deel The Quiet American vermeldde:
"SBN 434 30558 8 (Heinemann) ISBN 0 370 01483 9 (Bodley Head)".
[2]

Coproductie

Een coproductie is een titel die door verschillende uitgevers in verschillende talen (nagenoeg) tegelijkertijd wordt uitgebracht. Dit is lonend bij rijk geïllustreerde werken; reisgidsen, atlassen, andere plaatwerken. De kleurendruk vormt immers verreweg de grootste kostenpost; die kosten worden nu internationaal gedeeld, terwijl de relatief geringe tekst goedkoop kan worden vertaald. Bij zulke coproducties hanteert iedere uitgever zijn eigen ISBN. De registratiegroep is immers al per land of taalgebied anders, de uitgeversaanduiding is dat uiteraard ook, evenals de titelaanduiding.

Paralleluitgave

Traditioneel werd in Engelstalige gebieden een boek, tenminste als het om literaire fictie ging, tweemaal uitgegeven. Britse en Amerikaanse uitgevers hadden de wereld als afzetgebied onderling verdeeld, en die verdeling kwam erop neer dat de Britten als hun markt zowel het Verenigd Koninkrijk als het Gemenebest hadden; Amerikaanse uitgevers bedienden de Verenigde Staten en de Filipijnen; de rest van de wereld werd door beide partijen verzorgd. Dientengevolge verscheen er van een boek veelal een uitgave bij een Britse uitgever, maar ook een bij een Amerikaanse. Beide hadden een verschillend ISBN. Als dan ook nog (in de Engelstalige situatie een jaar later), de paperbackuitgave de gebonden versie opvolgde, waren er dus vier uitgaven in omloop, ieder met een eigen ISBN, maar met dezelfde tekst. Vervolgens konden er nog de mass-market paperbacks volgen, de versie die wij aanduiden met "pocket", en opnieuw waren er andere ISBN's nodig.

Deze situatie is de laatste jaren wat gecompliceerder geworden. In de eerste plaats hebben fusies en overnamen ervoor gezorgd dat uitgeefhuizen aan beide zijden van de Atlantische Oceaan actief werden; in plaats van twee ISBN's was er dan één voldoende. In de tweede plaats heeft de opkomst van de paperback original ervoor gezorgd dat bepaalde boeken niet meer in gebonden vorm verschenen.[3] Op vele andere uitgaven is de oude situatie echter nog steeds van toepassing.

Licentie-uitgave

Van een populaire titel verschijnt soms bij een andere uitgever een goedkope herdruk. Zo'n uitgave is eenmalig, vaak in serie, en het betekent niet dat de oorspronkelijke uitgeverij haar exploitatierechten op de titel afstaat. Zij verleent slechts toestemming, licentie, tot een incidentele herdruk. Daarbij wordt soms de oorspronkelijke uitgeversaanduiding in het ISBN gehandhaafd, maar omdat het om een product in andere fysieke vorm gaat, zal de productaanduiding wel verschillen. Soms verandert ook de uitgeversaanduiding.

Het ISBN van Remco Camperts Het leven is vurrukkulluk luidt bij De Bezige Bij, waar het werk van deze auteur verschijnt, 978-90-234-22082.
Een licentie-uitgave van de Wegener Dagbladen heeft echter het nummer 978-2-87427-200-4. (Niet 90, doordat het hier geen specifieke boekenuitgeverij betreft.)

Vertaling

Aangezien vertalingen in andere taalgebieden, in andere landen en in andere versies verschijnen dan het origineel, krijgen zij alle andere ISBN's. Ook binnen één taalgebied kunnen verschillende vertalingen in omloop zijn, met verschillende ISBN's.

Een Spaanstalige uitgave van Ficciones van Jorge Luis Borges heeft het nummer 978-84-206-3312-1. De registratiegroep voor veel (maar niet alle) Spaans is 84.
Een andere Spaanstalige editie heeft het nummer 978-84-7888-288-5
In het Engels bestaan verschillende vertalingen, nu eens onder de titel Ficciones, dan weer als Fictions. Een daarvan heeft het nummer 978-0-7145-4083-2.
In het Nederlands komt de verhalenbundel voor in de Werken in vier delen, deel 1, verschenen bij De Bezige Bij. Dit deel bevat nog andere verhalen. Het ISBN is 978-90-234-1178-9.
Er zijn nog talloze andere uitgaven, met geheel andere nummers.

Seriewerk

Sommige werken verschijnen in een gesloten serie; dat wil zeggen dat het aantal delen beperkt is. Die delen krijgen doorgaans elk een eigen ISBN, maar als ze niet apart verhandelbaar zijn, is dat niet nodig. Ook als ze dat wel zijn (zoals bij encyclopedieën, waarvan men het abonnement kan beëindigen), is er toch vaak een ISBN dat uitsluitend de gehele serie aanduidt.

Van 1980 tot 1984 verscheen de tweede druk van de Moderne Encyclopedie van de Wereldliteratuur, in tien delen. Het ISBN van de serie als geheel is 978-90-228-4330-7. Daarnaast heeft deel 1 het nummer 987-90-228-4331-4; deel 2 heeft 987-90-228-4332-1; enzovoort.
In 1997 werden de drie prozadelen van De harde kern van Frida Vogels herdrukt; ditmaal in twee banden. De twee ingenaaide banden hebben tezamen 987-90-282-0909-1 als ISBN; ze werden gezamenlijk geleverd, en de banden hebben elk geen afzonderlijk ISBN.

Bij een open serie, die in principe geen laatste deel kent, is het ISBN niet van toepassing; zulke werken krijgen een ISSN.

Bundeling

Een titel kan aanvankelijk apart verschijnen, maar later worden heruitgegeven gebundeld met ander werk. De verandering is dan uiteraard groot; er komt dan ook een nieuw ISBN.

Een aap in de wolken (1995) van Louis Ferron heeft als ISBN het nummer 978-90-234-3491-7, zijn Viva Suburbia (1998) 978-90-234-3813-7.
Toen beide titels samen met De walsenkoning werden gebundeld tot De Haarlemse trilogie (2006), kreeg die verzameluitgave als ISB-nummer 978-90-234-2080-4.

Titelwijziging

Indien een uitgever besluit de titel van een werk te wijzigen, hoort daar een nieuw ISBN bij.

Distributeur

De distributeur van boeken is doorgaans degene die boeken importeert; althans in het Nederlandstalige gebied wordt de distributie van Nederlandstalig werk immers goeddeels verzorgd door CB (distributiebedrijf) (voorheen 'Centraal Boekhuis'). Een distributeur-importeur heeft doorgaans geen eigen uitgeversaanduiding nodig; tenzij hij boeken invoert uit gebieden waar geen ISBN in gebruik is.

On demand publishing

Bepaalde werken worden geleverd op bestelling van een afnemer, en in uiterst geringe oplagen, soms slechts één exemplaar. Deze door de afnemer bepaalde uitgave krijgt niet iedere keer een apart ISBN. Doorgaans zal een originele uitgave er al wel een hebben.

Administratie

Beleid en beheer van het ISBN vindt op drie niveaus plaats.

  • Internationaal wordt het geregeld door het International ISBN Agency in Berlijn.[4] Dat zorgt voor de toewijzing van registratiegroepscodes. Het bureau gaat niet over de uitgeversaanduiding in engere zin, maar bepaalt wel de structuur van die uitgeversaanduiding: aan de begincijfers van deze code is namelijk te zien hoe lang de code is; een tamelijk technische bewerking.
  • Nationaal Het groepsbureau voor het Nederlandstalige gebied is in Culemborg gevestigd bij CB. Het wijst individuele uitgevers hun uitgeversaanduiding toe, afhankelijk van de grootte van het bedrijf. Het kan ook titelaanduidingen toekennen. Meta4Books vzw vertegenwoordigt het groepsbureau voor de uitgevers gebaseerd in Vlaanderen en Brussel.
  • Per uitgever Uitgevers, met name de grotere, die voldoende expertise in huis hebben, kennen hun uitgaven ook wel zelf een titelaanduiding toe. Dit doen ze dan op basis van een uitgeversaanduiding die zij hebben ontvangen.

Overigens is er bij een uitgave geen wettelijke verplichting een ISBN aan te vragen; bij 90–95% van de titels in het Nederlandse taalgebied gebeurt dit echter wel.

Geschiedenis van het (I)SBN

In 1966 werd in het Verenigd Koninkrijk een Standard Book Number (SBN) ingevoerd door de boekhandelsketen W.H. Smith. Het kende negen cijfers, verdeeld in de groepen uitgeversaanduiding, titelaanduiding en controlecijfer. In 1970 werd het systeem internationaal overgenomen als International Standard Book Number, al is in het Verenigd Koninkrijk het negencijferig systeem nog jarenlang gebruikt naast het nieuwe. Het ISBN was tiencijferig gemaakt: er werd een groepscode voor de drie bestaande groepen geplaatst, en voor Engelssprekende landen was die groepscode 0 of 1. Andere landen sloten zich aan. Als hun registratiegroep uit meer dan één cijfer bestond, ging dat ten koste van de erop volgende cijfers; uitgevers- en/of titelaanduiding werden dus korter. Maar aangezien geen enkel taalgebied zoveel uitgaven kende als het Engelse, was dit geen probleem.

Isbn13
Conversie van ISBN-10 naar ISBN-13; de -2- geeft de Franstalige registratiegroep aan

Dertig jaar later was daarin verandering gekomen. De tiencijferige ISBN's raakten op en mede om de aansluiting te verstevigen met de internationale EAN-standaard, werd het ISBN uitgebreid tot dertien cijfers. ISBN-10 werd ISBN-13. Die operatie ging op 1 januari 2007 in de praktijk van start, en op 1 januari 2008 moesten alle codes zijn "omgenummerd". Voor deze exercitie bestaat overigens een "converter", waarmee ook het controlegetal kan worden vastgesteld.[5] Voorlopig is aan bestaande nummers alleen het prefix 978 toegevoegd; hun aantal is daarmee gelijk gebleven. Doordat ook het prefix 979 voor de toekomst is gereserveerd, is op termijn het beschikbare aantal ISBN's (vrijwel) verdubbeld (de combinatie 979-0 wordt gebruikt door het ISMN).

Openstelling voor publiek

In Nederland is de ISBN-bank lang besloten geweest. Alleen de boekhandels die waren aangesloten op CB hadden toegang tot de registraties. In 2007 opende de Stichting Auteursdomein een petitieregister en startte zij een procedure voor de Mededingingsautoriteit. In december 2008 heeft CB de ISBN-bank opengesteld voor het publiek.

Berekening van het controlecijfer

Het controlecijfer wordt als volgt berekend. Uitgegaan wordt van het ISBN dat aan een uitgave is toegekend, maar dat nog geen controlecijfer heeft. Het heeft dus nog slechts twaalf cijfers.

  1. Alle cijfers op een even positie in dit ISBN worden bij elkaar opgeteld en met 3 vermenigvuldigd.
  2. Alle cijfers op een oneven positie in dit ISBN worden hier ook bij opgeteld.
  3. Het controlecijfer is dat cijfer dat hier nog bijgeteld moet worden om op een veelvoud van 10 te komen. Dit kan lopen van 0 (de som is al direct een veelvoud van 10) tot en met 9 (de som eindigt op een 1).

Een voordeel van deze berekeningswijze ten opzichte van een eenvoudiger controlecijfer is dat het verwisselen van twee cijfers – een abuis dat makkelijk optreedt – tot een ander controlecijfer leidt, hetgeen de ongeldigheid signaleert.

Voorbeeld: gesteld dat een ISBN moet gaan luiden: 978-90-274-3964-?, dan wordt het controlecijfer als volgt berekend:

  1. De cijfers op de even posities zijn 7, 9, 2, 4, 9 en 4. Bij elkaar opgeteld en vermenigvuldigd met 3 leveren deze cijfers 105 op.
  2. De cijfers op de oneven posities zijn 9, 8, 0, 7, 3 en 6. Deze cijfers, samen 33, opgeteld bij 105 leveren 138 op.
  3. Dat is 2 minder dan het volgende tiental, 140. Het ISBN wordt dus 978-90-274-3964-2.

Bij de oude, tiencijferige ISB-nummers was de berekeningswijze geheel anders, en ontstond er ook een ander controlecijfer. Van de 9 bekende cijfers van het ISBN werd het eerste met 10 vermenigvuldigd, het tweede met 9, het derde met 8 enzovoorts. Bij de som van de producten werd dan een getal opgeteld, zodanig dat een veelvoud van 11 ontstond. Dit toegevoegde getal werd als controlecijfer genomen; het kon uiteraard 0 zijn, namelijk als de bedoelde productsom reeds een veelvoud van 11 was. Als het controlecijfer 10 was, werd in plaats van een cijfer een X op de laatste positie gezet.

Externe links

  • isbn.nl van CB (distributiebedrijf): Informatie over ISBN in Nederland
  • meta4books.be/isbn van Meta4Books: Informatie over ISBN in Vlaanderen en Brussel
  • titelbank.nl van Groep Algemene Uitgevers, Uitgevers voor Vak en Wetenschap en CB: Titelbank Nederland (zoeken naar boeken). Hierin zijn alle in Nederland en Vlaanderen uitgegeven titels met een ISBN opgenomen. De informatie is voor iedereen vrij toegankelijk. Ook titels die niet meer leverbaar zijn, blijven zichtbaar.
  • isbnsearch.org: Titelbank internationaal (zoeken naar boeken)
  • kb.nl: Koninklijke Bibliotheek (Nederland), zoeken naar boeken met goede trefkans voor ISBN-10-nummers

Noten

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Zie voor een overzicht van groepsnummers isbn-international.org
  2. Hier is omrekening achterwege gelaten, in de eerste plaats om de letterlijke tekst te laten zien, en ten tweede om het verschil tussen SBN en ISBN (zie verderop in het artikel) niet aan te tasten.
  3. In het Nederlandstalige gebied was dit al veel eerder gebruikelijk.
  4. Website van The International ISBN Agency
  5. De converter is te vinden op isbn-international.org
  1. Zie voor een overzicht van groepsnummers isbn-international.org
  2. Hier is omrekening achterwege gelaten, in de eerste plaats om de letterlijke tekst te laten zien, en ten tweede om het verschil tussen SBN en ISBN (zie verderop in het artikel) niet aan te tasten.
  3. In het Nederlandstalige gebied was dit al veel eerder gebruikelijk.
  4. Website van The International ISBN Agency
  5. De converter is te vinden op isbn-international.org
Internationale standaardnummers en -codes

ISO 2108: (ISBN) Internationaal Standaard Boeknummer · ISO 3297: (ISSN) International Standard Serial Number · ISO 3901: (ISRC) International Standard Recording Code · ISO 10444: (ISRN) International Standard Technical Report Number · ISO 10957: (ISMN) International Standard Music Number · ISO 15706: (ISAN) Internationaal Standaard Audiovisueel Nummer · ISO 21047: (ISTC) Internationale Standaard Tekst Code · ISO 26324: (DOI) Digital object identifier · ISO 27729: (ISNI) International Standard Name Identifier

Bibliotheek (algemeen)

Een bibliotheek (Grieks: βιβλιοθηκη bibliothèkè, "boekenbewaarplaats") of boekerij is een verzameling boeken en andere documenten, of de plaats waar een dergelijke verzameling beheerd wordt. In de spreektaal wordt vaak "bieb" (Nederland) of "bib" (België) gezegd.

Boek (document)

Het boek is een veelgebruikte manier om informatie vast te leggen in de vorm van tekst en afbeeldingen en om deze informatie weer te geven, op te slaan en te verspreiden. Het is een document van vaak niet al te kleine omvang.

Code (representatie van gegevens)

Een code in de ruimste zin is een aanduiding die voor iets anders staat, een symbool, een verzameling symbolen, een beweging, etc. Codes worden gebruikt om te communiceren: het is eenvoudiger het woord 'tafel' te zeggen dan naar een tafel te wijzen. Alle talen zijn dus eigenlijk codes. Communiceert men met iemand die de code niet kent - dus iemand die een andere taal spreekt - dan moet men wel naar de tafel wijzen.

De vertaalslag van de werkelijkheid, of van de ene code naar de andere toe heet 'codering'; de omgekeerde bewerking 'decodering'.

Digital object identifier

Elektronische boeken of artikelen van wetenschappelijke uitgevers bevatten gewoonlijk een digital object identifier (of kortweg DOI). Een DOI is een uniek blijvend identificatiemiddel (permalink) voor een bestand op het world wide web. Zelfs als het internetadres verandert, zal het bestand teruggevonden kunnen worden dankzij een systeem waar dit nummer centraal in een database opgeslagen wordt, en waarbij de gebruiker doorverwezen wordt naar de huidige locatie van het bestand.

Het systeem werd ontworpen door de Association of American Publishers in samenwerking met de Corporation for National Research Initiatives en wordt nu beheerd door de International DOI Foundation.

Een voorbeeld van een digital object identifier is 10.1006/jmbi.1998.2354.

Hier staat "10.1006" voor de uitgever, en na "/" staat de naam van het tijdschrift of het boek, eventueel met de jaargang- en het artikelnummer of het hoofdstuk. Verwijzen naar dit document kan met dit URL: http://dx.doi.org/10.1006/jmbi.1998.2354.

Het voordeel van dit systeem is dat bij wijzigen van de locatie van bestanden de kruisverwijzingen in andere bestanden niet gewijzigd hoeven te worden. Het volstaat de centrale database aan te passen, zodat die kan doorverwijzen naar de nieuwe locaties.

DOI is door ISO op standaard ISO 26324 vastgelegd.

EG-Index-nummer

Het EG-Index-nummer (of Annex I Index-nummer) is een identificatiecode voor gevaarlijke stoffen, van toepassing in de Europese Unie en aangegeven door Bijlage 1 van Richtlijn 67/548/EG.

Het EG-Index-nummer bestaat uit een reeks van negen cijfers in de volgorde 123-456-78-9. Hierbij is

123: het atoomnummer van het meest kenmerkende chemische element (voorafgegaan door één of twee nullen om tot drie cijfers te komen) of het nummer van de gebruikelijke categorie voor organische stoffen;De categorieën voor organische stoffen beginnen allemaal met 6 (het atoomnummer van koolstof) en zijn :456: het volgnummer van de stof binnen de reeks stoffen met dezelfde 123-code;78: een code voor de vorm waarin de stof wordt geproduceerd of op de markt wordt gebracht;9: het controlecijfer dat volgens de methode voor het ISBN (Internationaal Standaard Boeknummer) wordt berekend.Het EG-Index-nummer voor natriumchloraat is bijvoorbeeld 017-005-00-9 (chloor heeft atoomnummer 17).

Het EG-Index-nummer dient niet verward te worden met het zevencijferige EG-nummer.

Europese artikelnummering

De Europese artikelnummering is een streepjescode (ook wel "barcode" en "zebracode") die wereldwijd wordt toegepast als artikelcodering in winkels ten behoeve van kassa-afhandeling en voorraadadministratie.

ISRN

ISRN is de afkorting van International Standard Technical Report Number, dit is een internationaal identificatiesysteem voor 'technische rapporten'. Dit zijn documenten (zowel in gedrukte als elektronische vorm) die de resultaten van specifieke onderzoeken beschrijven die zijn uitgevoerd door of in opdracht van bepaalde personen of organisaties en die meestal niet via de normale commerciële kanalen verkrijgbaar zijn.

Het systeem is beschreven in de internationale norm ISO 10444:1994.

Een ISRN is een alfanumerieke code van maximaal 36 tekens, die bij het afdrukken wordt voorafgegaan door de letters "ISRN", en die een unieke identificatie is van een welbepaald technisch rapport.

Voorbeelden:

ISRN UIUCLIS--2001/9+EARCH (ISRN van een rapport van de University of Illinois at Urbana-Champaign [UIUC]).

ISRN INRIA/RR--4855--FR+ENG (ISRN van een rapport van het Franse onderzoeksinstituut INRIA, Institut National de Recherche en Informatique et en Automatique).Wanneer een rapport verschijnt als onderdeel van een periodieke publicatie kan het zijn dat het naast een ISRN ook een ISSN krijgt.

Zoals bij de verwante systemen (ISBN, ISAN, ...) is een internationale Registration Authority verantwoordelijk voor het wereldwijde beheer en promotie van het ISRN-systeem. Deze taak wordt momenteel uitgeoefend door het Fachinformationszentrum (FIZ) Karlsruhe in Duitsland (De originele Registration Authority legde haar taak neer in 2003). Website: www.fiz-karlsruhe.de. Daarnaast zijn er per land of groep van landen agentschappen aangewezen die het systeem beheren in hun resp. gebied. Hun voornaamste taak bestaat in het bijhouden van een register van de toegewezen rapportcodes. De afzonderlijke organisaties die technische rapporten publiceren zijn verantwoordelijk voor het toekennen van unieke ISRN's aan elk van hun rapporten.

Internationaal Standaard Audiovisueel Nummer

ISAN is de afkorting van International Standard Audiovisual Number of Internationaal Standaard Audiovisueel Nummer.

Het ISAN-systeem is een vrijwillig systeem met als bedoeling om een uniek identificatienummer aan audiovisuele werken (films, televisieprogramma's, reclamespots, multimedia...) toe te kennen. Een ISAN is eenduidig verbonden met een bepaald werk, wat niet noodzakelijk het geval is voor een andere identificatie zoals de titel; die kan verschillen naargelang de taal van het land, terwijl het ook mogelijk is dat er verschillende werken met dezelfde titel bestaan. ISAN is vooral bedoeld om gebruikt te worden in gecomputeriseerde databanken. Een van de mogelijke toepassingen is bijvoorbeeld het beheer van auteursrechten voor audiovisuele werken.

Een ISAN hoort bij een bepaald werk, en hangt niet af van het medium waarmee of waarop het werk wordt gepubliceerd: het ISAN van een film is gelijk of die film op DVD of op videocassette of op een andere drager staat.

Een ISAN is louter een identificatienummer en bevat geen bijkomende informatie. Het is dus eerder vergelijkbaar met het ISSN voor tijdschriften en periodieke publicaties dan met het ISBN voor boeken, waarin codes voor het land van uitgifte en voor de uitgeverij zijn verwerkt.

Het ISAN is vastgelegd in de ISO-norm ISO 15706:2002: International Standard Audiovisual Number (ISAN). Een ISAN bestaat uit zestien hexadecimale cijfers en is onderverdeeld in twee segmenten: de eerste 12 cijfers zijn het "root segment" en de volgende vier dienen, waar nodig, om episodes van een serie of delen van een werk te identificeren. Wanneer het ISAN wordt voorgesteld in leesbare vorm, wordt er een controlecijfer (check digit) aan toegevoegd dat toelaat om de juistheid van de voorgaande 16 cijfers te controleren.

Een (fictief) voorbeeld van een ISAN is dus: ISAN 006A-15FA-002B-C95F-A

Het systeem wordt beheerd door het ISAN International Agency (ISAN-IA) in Genève (Zwitserland). Het is de bedoeling dat ISANs worden toegekend en beheerd door erkende "Registration Agencies" (RA) in een land, regio of voor een bepaalde sector van de audiovisuele industrie. Momenteel (medio 2005) staat het systeem nog in zijn kinderschoenen; volgens de website van ISAN zijn er nog maar twee agentschappen erkend (in Frankrijk en Zwitserland). Voor België heeft de auteursrechtenorganisatie SABAM een aanvraag ingediend voor een Belgisch ISAN Agentschap.

International Standard Music Number

International Standard Music Number (ISMN) is een identificatiecode op basis van een internationaal identificatiesysteem voor bladmuziek (partituren, songteksten met muziek, songbooks, enz.). Dit systeem is in 1994 ingevoerd en is vergelijkbaar met het ISBN voor boeken. Het ISMN wordt onder andere gebruikt in catalogi van muziekbibliotheken en muziekuitgeverijen, zoals het ISBN wordt gebruikt in catalogi van bibliotheken en uitgeverijen.

Het systeem is beschreven in de internationale norm ISO 10957:1993.

Een ISMN is sinds 2008 dertien tekens lang en bestaat uit vier delen:

de code 979-0

de identificatiecode van de muziekuitgever (door het ISMN-bureau toegekend)

de identificatie van de bladmuziek (door de uitgever zelf toegekend)

een controlecijfer (check digit)Bij het schrijven worden deze door streepjes gescheiden, dus bv. 979-0-2306-7118-7.

Zoals bij ISBN kunnen de tweede en derde groep variëren in lengte. Uitgeverijen die slechts weinig publiceren, krijgen een langere uitgeverscode dan uitgeverijen die veel publiceren; een uitgeverij met een code van drie cijfers kan tot 100.000 publicaties nummeren; met een code van vier cijfers is dit beperkt tot 10.000, enz.

Eveneens zoals bij ISBN kunnen ISMN's in streepjescodes verwerkt worden: als "landcode" voor de streepjescode is het prefix 979 gereserveerd (voor ISBN is dit 978 en voor ISSN is dit 977).

ISMN-nummers worden uitgereikt door nationale ISMN-bureaus, of, bij gebrek daaraan, door het International ISMN Agency. Dit agentschap is gevestigd in de Schlossstraße 50 in Berlijn (Steglitz) (Duitsland).

Donemus is het Nederlandse agentschap van ISMN. Het Belgische ISMN-bureau heet Partitor en is in Sint-Gillis-Waas gevestigd.

International Standard Name Identifier

Een International Standard Name Identifier (ISNI) is een uniek en open identificatienummer voor de publieke namen van makers van creatieve werken. Iedere pseudoniem, organisatie en persona heeft een eigen identificatienummer.

Een ISNI bestaat uit 16 numerieke cijfers verdeeld in vier blokken en maakt deel uit van een familie van internationale standaard identifiers.

De ISNI organisatie is verdeeld in 2 onderdelen:

De Registration Authority (RA), geëxploiteerd door de ISNI International Authority (ISNI-IA)

De registratie agentschappen (RAG), voor de ISNI dienstverlening aan de gebruikersEen ISNI als open standaard kan fungeren als en brug-identificatie tussen 2 partijen.

Sinds november 2011 is de ISNI database vrij toegankelijk en via de SRU standaard te bevragen

op deze interface (API) van OCLC in Nederland: ISNI database API, de antwoorden komen in de vorm van een XML bestand terug.

Een ORCID (Open Researcher and Contributor ID) is ook een ISNI's, uit een voorbehouden range, speciaal voor wetenschappelijke onderzoekers.

ORCID's worden door een andere organisatie beheerd en zijn ISNI-compatibele.

ISNI identifier lijkt op de Virtual International Authority File (VIAF), maar is veel uitgebreider.

ISNI is door ISO op standaard ISO 27729:2012 vastgelegd.

International Standard Recording Code

De International Standard Recording Code (ISRC) is een internationaal identificatiesysteem voor geluidsopnamen en muziekvideo's. Een ISRC is een unieke en permanente identificatie van een bepaalde opname en kan als een digitale vingerafdruk in een uitgave van die opname worden gecodeerd. Dit maakt het mogelijk om opnamen automatisch te identificeren bijvoorbeeld met het oog op het beheren van royalty's (innen van auteursrechten). De ISRC is verbonden aan de opname zelf en niet aan de fysieke vorm daarvan (eenzelfde opname die wordt uitgebracht op cd, muziekcassette of dvd-audio heeft één en dezelfde ISRC).

Het ISRC-systeem is vergelijkbaar met dat voor boeken (ISBN). Een muziekproducent (bijvoorbeeld een platenfirma) moet eerst een registratiecode aanvragen bij het nationaal ISRC-agentschap, of bij het International ISRC Agency in Londen als er geen nationaal ISRC-agentschap is. Daarna kan de producent aan zijn opnamen ISRC's toekennen die uit vier delen bestaan:

de ISO Landencode, bijvoorbeeld GB voor het Verenigd Koninkrijk, BE voor België, enz.

de registratiecode, dit zijn drie alfanumerieke tekens als identificatie van de muziekproducent

de laatste twee cijfers van het jaartal, bijvoorbeeld "03" voor 2003

een uniek getal van vijf cijfers dat de producent zelf toekent, bijvoorbeeld "00013"De twee laatste delen worden door de muziekproducent zelf toegewezen. Bij het schrijven worden de delen met streepjes gescheiden en wordt "ISRC" voor de code geschreven. Een voorbeeld van een Amerikaanse ISRC is dus ISRC US-Z03-99-32476.

Het systeem is vastgelegd in de internationale norm ISO 3901:2001.

Het International ISRC Agency is ondergebracht bij het secretariaat van de International Federation of the Phonographic Industry (IFPI) in Londen (Groot-Brittannië).

De nationale ISRC-agentschappen in België en Nederland zijn:

voor België: SIMIM (audio) en IMAGIA (video) in Brussel

voor Nederland: SENA in Hilversum

International Standard Serial Number

International Standard Serial Number (ISSN) is een uniek identificatienummer voor periodieke publicaties. Een ISSN bestaat uit twee groepen van vier cijfers, gescheiden door een liggend streepje. Het laatste cijfer, een controlecijfer, kan ook een "X" zijn.

Onder "periodieke publicatie" vallen de traditionele tijdschriften op papier (van dagbladen over week- of maandbladen tot jaarlijks of onregelmatig verschijnend) maar ook op andere media: elektronisch (online of verspreid op diskette, cd-rom, enz.), op audio- of videocassette, op microfiches, in braille, enz. Op tijdschriften wordt het ISSN-nummer vermeld op de omslag en/of in de colofon.

Internationale Standaard Tekst Code

De Internationale Standaard Tekst Code of International Standard Text Code (ISTC) is een wereldwijd systeem voor de identificatie van "teksten" door middel van een uniek nummer. Het systeem bevindt zich momenteel (medio 2005) nog in de ontwerpfase.

Met "tekst" wordt bedoeld elk werk dat hoofdzakelijk tekstueel van aard is, zoals romans, verhalen, artikels, gedichten, toneelstukken... De ISTC moet toelaten om zulke teksten ondubbelzinnig van elkaar te onderscheiden ongeacht de gebruikte taal, alfabet, enz. Het moet toelaten om de informatie-uitwisseling te vergemakkelijken tussen auteurs, uitgevers, verkopers, bibliotheken, auteursrechtenorganisaties enz. over nationale grenzen heen. De ISTC mag niet verward worden met het ISBN (Internationaal Standaard Boek Nummer): dit laatste wordt toegekend aan een bepaalde uitgave, en eenzelfde tekst kan onder verschillende ISBN-nummers verkrijgbaar zijn; bijvoorbeeld een heruitgave van een roman in pocketformaat zal een nieuw ISBN krijgen maar geen nieuw ISTC omdat het dezelfde tekst blijft. De ISTC is dus duidelijk verbonden aan de tekst en niet aan de publicatiewijze. Afgeleide werken (zoals vertalingen of bewerkingen) krijgen wel een nieuwe ISTC.

Het nummeringssysteem zal vastgelegd worden in een internationale ISO-norm: ISO 21047. De ontwerpversie daarvan (Draft International Standard) stelt dat een ISTC zal bestaan uit 16 hexadecimale cijfers, onderverdeeld in vier groepen:

een code voor het registratieagentschap (registration agency) dat de code heeft toegekend;

het jaartal

de code voor het werk

een controlecijfer (check digit)In leesbare vorm wordt de code voorafgegaan door de letters "ISTC" en worden de groepen gescheiden door streepjes of spaties, die echter zelf geen deel uitmaken van de code.

Voorbeeld: ISTC 0A9-2002-12B4A105-6

Verder wordt in een ISTC geen bijkomende informatie verwerkt over het werk in kwestie; het is louter een identificatiecode.

Het voorgestelde systeem voor de ISTC komt grotendeels overeen met het ISAN-systeem voor audiovisuele werken (Internationaal Standaard Audiovisueel Nummer). Een internationaal agentschap (het International ISTC Agency) zal het systeem wereldwijd beheren en zal per land of regio een registratieagentschap erkennen. Zo'n agentschap zal ISTC's uitreiken op aanvraag (het systeem is niet verplicht maar vrijwillig) en een databank bijhouden met gegevens over het werk (de zogenaamde metadata, bv. de auteur, de aanvrager, is het een origineel werk of een afgeleid werk en zo ja van welk werk...).

Status: de stemronde onder de lidstaten van de ISO over de ISTC Draft International Standard eindigde op 30 mei 2005. Mits het ontwerp wordt goedgekeurd, kan de definitieve norm vrij kort daarna verwacht worden en het systeem opgestart. Het International ISTC Agency zou beheerd worden door een consortium bestaande uit CISAC (de internationale vereniging van auteursrechtenorganisaties), Nielsen BookData en R.R. Bowker Inc.

Library of Congress Control Number

Library of Congress Control Number (LCCN) is een identifier die wordt uitgegeven door het Library of Congress.

Dit kan als tegenhanger van ISBN gebruikt worden en moet ook niet verward worden met Library of Congress-Classificatie (LCC).

Gebaseerd op de structuur van de LCCN is de Library of Congress Name Authority File (LCNAF), een tegenhanger van Gemeinsame Normdatei (GND).

Het Library of Congress Control Number kan ook in permalinks gebruikt worden.

Bij het WikiData project kan LCCN als verklaring bij de lemma's worden gebruikt.,

een voorbeeld LCCN van Vincent van Gogh:Q5582 is n79022935.

Lijst van ISO-normen

Hieronder staat een niet-volledige lijst van normen die vastgelegd zijn door de ISO.

Lijst van afkortingen in het Nederlands

Dit is een lijst van afkortingen in het Nederlands.

Hieronder volgt een lijst van in het Nederlandse taalgebruik voorkomende afkortingen.

'In het Nederlandse taalgebruik' hoeft niet te betekenen dat de afkorting naar een Nederlandstalig begrip verwijst. Daarom zijn ook afkortingen als 'SOS' en 's.v.p.' opgenomen.

Het begrip 'afkorting' wordt in ruime zin gebruikt en omvat in deze lijst:

afkortingen in engere zin: bij lezing wordt het oorspronkelijke woord voluit uitgesproken ('blz.', 'm.a.w.')

symbolen, dat wil zeggen wetenschappelijke notaties en andere genormeerde korte schrijfwijzen ('V', 'g', 'EUR')

initiaalwoorden, waarbij de letters apart worden uitgesproken ('pc')

letterwoorden of acroniemen, waarbij de letters als woord worden uitgesproken ('pin', 'Riagg')

lettergreepwoorden of verkortingen, opgebouwd uit oorspronkelijke lettergrepen of delen daarvan ('horeca', 'info').

Lijst van internationale standaardnummers en -codes

Hieronder volgt een lijst van Internationale standaardnummers en -codes die vastgelegd zijn door de ISO:

DOI Digital object identifier, voor bestanden op het world wide web: ISO 26324

ISAN International Standard Audiovisual Number, voor audiovisuele opnamen: ISO 15706

ISBN International Standard Book Number, voor boeken: ISO 2108

ISMN International Standard Music Number, voor bladmuziek: ISO 10957

ISRN International Standard Technical Report Number, voor technische rapporten: ISO 10444

ISRC International Standard Recording Code, voor geluidsopnamen: ISO 3901

ISSN International Standard Serial Number, voor tijdschriften en andere periodieke publicaties: ISO 3297

ISTC International Standard Text Code, voor identificatie van "teksten" : ISO 21047

Streepjescode

Streepjescode of barcode is de benaming voor een opeenvolging van lijnen die een code representeert die door een scanner gelezen kan worden. Afhankelijk van het coderingssysteem kan deze code uitsluitend uit cijfers bestaan, of uit een combinatie van cijfers, letters en leestekens. De streepjescode werd gepatenteerd op 7 oktober 1952.

De term tweedimensionale streepjescode wordt wel gebruikt voor het tweedimensionale analogon van de streepjescode, hoewel deze meestal uit vierkantjes en niet uit streepjes bestaat.

In andere talen

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.