Hebreeuws

Klassiek Hebreeuws, ook bekend als Lesjon HaKodesj (לשון הקודש, 'de heilige taal') is de taal van het jodendom. Er bestaan verschillende historische perioden: achtereenvolgens het Hebreeuws van de Thora, dat van de Misjna en dat van de rabbijnse literatuur. De verschillen tussen genoemde taalperioden betreffen spelling, woordenschat en vooral zinsbouw (syntaxis).

Modern Hebreeuws, ook bekend als Ivriet (עברית), is de officiële landstaal van de moderne staat Israël. Het verschil tussen modern en klassiek Hebreeuws is in syntactisch opzicht groot, in lexicaal opzicht zijn de verschillen kleiner.

Hebreeuws (עברית, Ivriet, Iwriet)
Gesproken in Israël, Joodse gemeenschappen wereldwijd
Sprekers meer dan 8,5 miljoen
Rang waarschijnlijk rond 85
Taalfamilie
Alfabet Hebreeuws alfabet
Officiële status
Officieel in
Taalorganisatie Academie voor de Hebreeuwse Taal
Taalcodes
ISO 639-1 he
ISO 639-2 heb
ISO 639-3 heb
Portaal  Portaalicoon   Taal
Israel in Hebrew
Het woord Israël in Hebreeuws schrift

Semitische talen

Hebreeuws behoort tot de Semitische tak van de Afro-Aziatische talen. Hierdoor is het Hebreeuws verwant aan andere Semitische talen als het Arabisch, Aramees en Akkadisch en in mindere mate ook aan andere Afro-Aziatische talen als het Berbers en het Somalisch. Een kenmerk van veel Semitische talen, waaronder het Hebreeuws, is het zogenaamde triconsonantalisme. Bijna alle woorden kunnen herleid worden tot drie consonanten (medeklinkers), de radicalen, die de wortel (radix) van het woord vormen. Sommige radicaalstammen zijn 'afgesleten' of 'uitgehold', zodat er soms nog maar twee radicalen zichtbaar zijn. Er zijn ook stammen die uit meer dan drie radicalen bestaan, soms onder invloed van andere talen. En dan zijn er nog de leenwoorden, waarvoor de linguïstische wetten van het Hebreeuws uiteraard niet gelden. Hoewel het Jiddisch veel Hebreeuwse en Aramese woorden bevat, behoort die taal tot de Germaanse tak van de Indo-Europese talen - dezelfde taalgroep waartoe ook het Nederlands, het Duits en het Engels behoren.

Van rechts naar links

Hebreeuws wordt van rechts naar links geschreven met het Hebreeuwse alfabet. Aanvankelijk werd het proto-Sinaïtische alfabet gebruikt, dat ontstaan was uit een beeldschrift. De eerste letter, alef, komt van het woord voor os enzovoorts. De Grieken namen het alfabet over en vulden het aan met klinkers. Aanvankelijk werd door hen boustrophedon (letterlijk: zoals een os ploegt) geschreven, dat wil zeggen: afwisselend van rechts naar links en van links naar rechts. Uiteindelijk schreven de Grieken alleen nog maar van links naar rechts. Dat geldt ook voor talen die geschreven worden in de alfabetten die aan het Griekse ontleend zijn: het Latijnse en het Cyrillische alfabet. Hebreeuws wordt echter nog steeds van rechts naar links geschreven.

Gebruik

Hebrew Language in the State of Israel and Area A, B and C
De verspreiding van het Hebreeuws in Israël en de Palestijnse Gebieden.

 >50% Hebreeuwssprekend

 25%-50% Hebreeuwssprekend

 <25% Hebreeuwssprekend

Als gesproken taal is het Hebreeuws zeer lang een 'dode taal' geweest, in de zin dat niemand de taal meer gebruikte voor de dagelijkse communicatie. Vanaf eind 19e eeuw raakte het Hebreeuws opnieuw in gebruik als dagelijkse omgangstaal.[1] Het is daarmee een van de zeer weinige voorbeelden van een dode taal die naderhand opnieuw tot een levende taal – in de zin van dagelijkse omgangstaal – is geworden.

In het jodendom is het Hebreeuws altijd in gebruik gebleven en onderwezen. Het diende als taal voor literatuur, poëzie, recht (Halacha) en communicatie tussen joden van verschillende gemeenschappen.

Vormen

Klassiek Hebreeuws

Hebreeuws van de Thora en Tenach

De Thora bevat de oudste vorm van Hebreeuws. De vorm van Hebreeuws in de daarop volgende boeken in de Tenach is - voor kenners - al aanzienlijk anders.

Eeuwenlang meende men in Europa dat alle talen in de wereld op grond van Genesis terug te voeren moesten zijn op het Hebreeuws dat immers rond 3900 voor het begin van de christelijke jaartelling de taal van Adam en Eva en ook van Noach en Mozes was geweest. In zijn in Parijs geschreven "Dissertatio de origine gentium Americanarum" uit 1643 probeerde Hugo de Groot deze interpretatie van Genesis nog te redden door te stellen dat het Indiaans, zoals iedere taal, terug te voeren was op het Hebreeuws. Grotius' stellingen werden al in datzelfde jaar door Johannes de Laet in zijn "Notae ad dissertationem Hugonis Grotii De origine gentium americanarum, et observationes aliquot ad meliorem indaginem difficillimae illius quaestionis" (Leiden, 1643) weerlegd.[2] In latere tijd werd de rol van bijvoorbeeld het Sanskriet ook enige tijd overschat bij pogingen een oertaal te reconstrueren.

Hebreeuws van de Misjna

Vanaf ongeveer 200 n.Chr. werden bepaalde joodse juridisch-religieuze teksten te boek gesteld, in de vorm van de Misjna, de Tosefta en andere werken. Deze rabbijnse literatuur werd decennialang, zo niet eeuwenlang mondeling overgeleverd. Het karakter van de teksten maakt het goed mogelijk ze uit het hoofd te leren. De taalfase van deze teksten wordt vaak Rabbijns Hebreeuws genoemd, omdat de auteurs van de teksten "rabbijnen" heten (hebr. "rav", meester, heer). De twee grote tekstverzamelingen met de naam Talmoed (de Babylonische Talmoed en de Jeruzalemse Talmoed, naar het gebied waar de redactie plaatsvond) zijn deels een soort commentaar en aanvulling op de Misjna. De taal die hiervoor werd gebruikt is grotendeels Aramees.

Middeleeuws rabbinaal Hebreeuws

De middeleeuwen brachten aanzienlijke vernieuwingen in de Hebreeuwse taal, en wel voornamelijk in de geschreven taal. De meeste ontwikkelingen op taalkundig gebied, inclusief een seculiere literatuur, vonden plaats in Spanje, onder de islamitische overheersing. In veel mindere mate was ook Italië belangrijk, vooral voor romantische poëzie. In Spanje waren dichters zoals Solomon ibn Gabirol (of Schlomo ibn Gevirol) en Juda Halevi actief. Hun gedichten en andere literatuur besloegen een breed genre. Voor deze literatuur, alsook de medische en religieuze lectuur van bijvoorbeeld Maimonides, moesten nieuwe woorden en uitdrukkingen in het Hebreeuws worden ontwikkeld. Rabbijnen als Maimonides vertaalden hun werk soms naar dit Hebreeuws, na het eerst in het Arabisch in omloop te hebben gebracht.

Modern Hebreeuws

Het Hebreeuws werd opnieuw een levende taal begin 20e eeuw, waarbij het onder met name seculiere joden geleidelijk een aantal andere door joden gesproken talen, zoals Jiddisch en Ladino, tot op zekere hoogte verving. Eliëzer Ben-Jehoeda was de voornaamste pionier van het modern Hebreeuws. Hij was toonaangevend in een beweging die probeerde het Hebreeuws nieuw leven in te blazen. Dat hield niet alleen in dat mensen moesten leren het actief te gaan spreken en gebruiken, maar ook dat er nieuwe woorden geschapen moesten worden voor allerlei zaken die er nog niet waren toen de Tenach in het Hebreeuws werd opgeschreven en toen de taal intensief werd gebruikt, in de tijd van de rabbijnen. De taal kende geen woorden voor bijvoorbeeld trein, telefoon en fiets, en later tv, magnetron en computer. Zo ontstond het Modern Hebreeuws, ofwel, in die taal, 'Ivriet'.

Kritiek en tegenstand van orthodox-joodse zijde

De charedische (ultraorthodoxe) gemeenschap verzette zich hevig tegen het ontstaan van Modern Hebreeuws. De leidende charedische rabbijnen excommuniceerden de zionisten die deze scholen openden en verboden hun aanhangers om kinderen naar die scholen te sturen. Ook religieus-zionistische scholen werden tot verboden gebied verklaard.[3] Ondanks de intensieve oorlog die de rabbijnen voerden tegen het Modern Hebreeuws, spreken vele charedische joden vandaag toch Modern Hebreeuws. De rabbijnen, waaronder de Jeruzalemse opperrabbijn Yosef Chaim Sonnenfeld, wilden het klassieke Hebreeuws bewaren als heilige taal, en voor het dagelijks leven Jiddisch blijven gebruiken. Als alternatief wilden zij het echte klassieke Hebreeuws nieuw leven inblazen. Modern Hebreeuws verschilt op talrijke punten van het klassieke Hebreeuws. Dezelfde rabbijnen maken geen bezwaar tegen het gebruik van het klassieke Hebreeuws. Ook vandaag de dag zijn er met name in Jeruzalem nog talrijke groepen die weigeren modern Hebreeuws te gebruiken, en groeien er kinderen op die geen modern Hebreeuws kunnen spreken. In de Litvish-charedische gemeenschap is het gebruik van modern Hebreeuws meer aanvaard dan in de chassidische wereld. Maar, zoals in een artikel in de Litvishe krant Yated Ne'eman geschreven werd: "Modern Hebreeuws kan uiteraard nooit de plaats van de heilige taal innemen, omdat er (misschien wel opzettelijk) woorden in zijn toegevoegd die uit onreine bronnen komen."[4]

Rabbijn Shmuel HaLevi Wosner uit Bnei Brak, een van de grootste chassidische rabbijnen, zei: "Zij hebben de heilige taal vernietigd, vervuild en verminkt met de uitvinding van 'Modern Hebreeuws.' Het is bekend wat de rabbijnen van de Talmoed zeiden: dat iedereen die Hebreeuws spreekt, in de hemel zal komen. Dit geldt vanzelfsprekend niet voor 'Modern Hebreeuws'."[5]

De krant Yated Ne'eman heeft meerdere analyses van de oorlog tussen de charedische joden en de voorstanders van het zionistisch Hebreeuws gepubliceerd.[3] Een bekende kijk op modern Hebreeuws is dat de makers ervan (zoals Eliëzer Ben-Jehoeda) hun taal als centraal punt voor een seculiere cultuur wilden gebruiken, die een vervanging moest worden van de traditionele religieuze wereld, waarvan de traditionele taal van wijsheid, het rabbijns Hebreeuws, een centraal onderdeel was.[6]

Nieuwe woorden

De Academie voor de Hebreeuwse Taal houdt zich bezig met het creëren van nieuwe woorden. Dat garandeert overigens niet dat die woorden ook aanvaard en in gebruik genomen worden door de bevolking. Sommige woorden, zoals het woord voor computer: 'machshev' (bereken-object), vinden onmiddellijk ingang, maar andere uitgevonden woorden worden aan de kant geschoven voor populaire leenwoorden, zoals sach-rachok (ver-spreker), dat het moest afleggen tegen telefon.

Gebruik van de term 'Ivriet'

Met name aanhangers van het zionisme of (ex-)Nederlanders die naar Israël zijn geëmigreerd, gebruiken de naam 'Ivriet' voor het Hebreeuws zoals dat tegenwoordig in Israël als voertaal in gebruik is. Ivriet wordt dan in tegenstelling tot Hebreeuws gebruikt, dat oud-Hebreeuws zou moeten beduiden. Het gebruik van deze term is echter niet noodzakelijk. Hebreeuws is simpelweg de Nederlandse term voor het Hebreeuwse woord Ivriet. Het moderne Hebreeuws, herleefd door Eliezer Ben-Yehuda, is een variant op diezelfde taal.

Invloed op het Nederlands

Op diverse manieren heeft het Hebreeuws invloed uitgeoefend op de Nederlandse woordenschat. Een deel van de woorden is via het Jiddisch gekomen; hiervan worden veel woorden niet in Vlaanderen gebruikt. Een ander deel is rechtstreeks aan het Hebreeuws ontleend, voornamelijk onder invloed van het jodendom. Verder is een groot deel via talen als het Grieks en Latijn aan het Hebreeuws ontleend.

Voorbeelden van woorden van Hebreeuwse oorsprong, die via het Jiddisch in de Nederlandse taal kwamen:

  • bajes (van bajit = huis)
  • gabber (van chaver = vriend)
  • goochem (van chacham = wijze)
  • jajem (van jajin = wijn)
  • jat, jatten (van jad = hand; ook het aanwijsstokje met een handje, de 'jad')
  • lef (van lev = hart)
  • mesjogge (van mesjoega' = gek)
  • smeris (van sjmirot = patrouilles van beveiliging)
  • sores (van tsarot = zorgen)
  • tof (van tov = goed)

Voorbeelden van woorden uit het klassiek Hebreeuws die in het Nederlands terecht zijn gekomen, rechtstreeks of via een andere taal:

Voorbeelden van woorden die enigszins vervormd via het Grieks of Latijn aan het Hebreeuws zijn ontleend:

  • hosanna (oorspr. Hebr. vorm: hosjiana)
  • messias (oorsp. Hebr. vorm: masjiach)
  • sabbat (oorspr. Hebr. vorm: sjabbat)

In christelijke liturgische taal kan men ook hebraïstische uitdrukkingen zoals Here der Heren en in de eeuwen der eeuwen aantreffen.

Literatuur

Zie ook

Externe links

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (en) Auer, Peter; Mashler, Yael, NU / NÅ: A Family of Discourse Markers Across the Languages of Europe and Beyond (2016). ISBN 3110386461.
  2. Eric Jorink: Het 'Boeck der Natuere' op dbnl.org, onder noot 230
  3. a b (en) chareidi.shemayisrael.com, archive 5766
  4. (en) chareidi.shemayisrael.com, archive 5762
  5. (en) chareidi.shemayisrael.com, archive 5764
  6. (en) chareidi.shemayisrael.com, archive 5761
  1. (en) Auer, Peter; Mashler, Yael, NU / NÅ: A Family of Discourse Markers Across the Languages of Europe and Beyond (2016). ISBN 3110386461.
  2. Eric Jorink: Het 'Boeck der Natuere' op dbnl.org, onder noot 230
  3. a b (en) chareidi.shemayisrael.com, archive 5766
  4. (en) chareidi.shemayisrael.com, archive 5762
  5. (en) chareidi.shemayisrael.com, archive 5764
  6. (en) chareidi.shemayisrael.com, archive 5761
Hebreeuws alfabet

א · ב · ג · ד · ה · ו · ז · ח · ט · י · כ · (ך) · ל · מ · (ם) · נ · (ן) · ס · ע · פ · (ף) · צ · (ץ) · ק · ר · ש · ת
Alef · Beet · Gimel · Dalet · Hee · Waw · Zajien · Chet · Tet · Jod · Kaf · -sofiet · Lamed · Mem · -sofiet · Noen · -sofiet · Samech · Ajien · Pee · -sofiet · Tsaddie · -sofiet · Koef · Reesj · Sjien · Tav

Primaire taalfamilies
Overkoepelende termen:Australisch · Indiaans · Khoisan · Papoea · Tasmaans
Taalfamilies:Abchazo-Adygees · Afro-Aziatisch · Austroaziatisch · Austronesisch · Dravidisch · Eskimo-Aleoetisch · Groot-Andamanees · Hurro-Urartisch · Indo-Europees · Japanse talen · Jenisejisch · Joekagiers · Koreaans · Miao-Yao · Mongoolse talen · Noordoost-Kaukasisch · Niger-Congo · Nilo-Saharaans · Oeraals · Sino-Tibetaans · Tai-Kadai · Toengoezische talen · Tsjoektsjo-Kamtsjadaals · Turkse talen · Zuid-Andamanees · Zuid-Kaukasisch
Overig:creoolse talen · isolaten · gebarentalen · kunsttalen · mengtalen · pidgintalen
Wikipedia-logo-v2.svg Zie de Hebreeuwse uitgave van Wikipedia.
Wikisource Bronnen betreffende dit onderwerp zijn te vinden op pagina עמוד_ראשי van de Hebreeuwse Wikisource
Wikivoyage Wikivoyage heeft een reisgids over dit onderwerp: Taalgids Hebreeuws.
Alef

De alef (Hebreeuws: אלף, uitspraak: allef) of allef (Nederlands-Jiddisj) is de eerste letter in het Hebreeuwse alfabet en in het Fenicische alfabet, geschreven als .

De letter alef wordt voor diverse doeleinden gebruikt. Als medeklinker geeft ze de glottisslag weer. Hierbij is medeklinker beredeneerd vanuit Hebreeuws oogpunt. Ook kan ze een hiaat aangeven, ook al is daarbij geen sprake van een glottisslag. In een aantal woorden wordt de alef geheel niet uitgesproken, al of niet wanneer het een klank betreft die weggesleten is. Echter het drieletterig karakter van woorden, wordt ermee in stand gehouden. Dit kan wenselijk of nodig zijn om bijvoorbeeld grammaticale redenen. Als laatste geeft ze als leesmoeder een klinker weer. Voordat het Hebreeuws beschikte over masoretische vocalisatietekens ter behoud van de oorspronkelijk uitspraak van het woord Gods, werden deze al gebruikt om waar nodig onduidelijkheden en verwarring te vermijden.

De letters van het Hebreeuws alfabet komen ook overeen met cijfers, de alef is de Hebreeuwse een.

Het Hebreeuwse alfabet is ontstaan uit het Fenicisch alfabet. De vorm van de letter alef is ontstaan uit een tekening van een ossenkop en is vervolgens verder geëvolueerd. De eerste hiëroglief komt uit het Proto-semitisch alfabet.

De letter alef is afkomstig van het West-Semitische woord voor os. In modern-Hebreeuws betekent het werkwoord "le'aleef": het domesticeren van wilde dieren, of het trainen van huisdieren. In het Israëlische leger is de hoge rang "aloef", afgeleid van een Edomitische adellijke titel.

In de verzamelingenleer wordt met de letter alef de kardinaliteit van oneindige verzamelingen weergegeven. Omdat de verzameling van alle reële getallen meer elementen heeft dan de verzameling van de natuurlijke getallen, heeft Georg Cantor een manier ontwikkeld om de gradaties van oneindigheid te beschrijven. Zo heet de kardinaliteit van de verzameling van natuurlijke getallen alef-nul, welke zo wordt genoteerd.

In het verleden werden steden in het Jiddisch aangeduid met hun eerste letter in het Hebreeuwse alfabet. Amsterdam heette Mokum Allef, Rotterdam werd zo Mokum Reesj oftewel 'Plaats A' en 'Plaats R'. Thans is slechts het woord Mokum daarvan overgebleven als aanduiding voor Amsterdam.

Aramees

Het Aramees, de oorspronkelijke taal van de Arameeërs, is een Semitische taal die ooit de lingua franca van het Midden-Oosten was, maar tegenwoordig nog maar in zeer beperkte mate gesproken wordt en daarnaast nog wordt gebruikt in de liturgie van enkele oosterse christelijke kerken. Het behoort tot de noordwestelijke Semitische talen, samen met het Hebreeuws en het Fenicisch. Eigenlijk gaat het om meerdere talen, want in de loop van zijn 3200 jaar geschiedenis hebben zich verscheidene varianten van het Aramees ontwikkeld. Aramees (of varianten ervan) werd vroeger ook wel Chaldeeuws genoemd.

Vrij algemeen wordt verondersteld dat Jezus Aramees sprak, anderen gaan ervan uit dat hij een door Aramees beïnvloed Hebreeuws sprak.

Dana International

Dana International, Hebreeuws: דנה אינטרנשיונל, artiestennaam van Sharon Cohen, geboren als Yaron Cohen, (Tel Aviv, 2 februari 1972) is een Israëlisch zangeres die in 1998 het Eurovisiesongfestival won met het nummer Diva.

In 2011 deed ze opnieuw mee aan het Eurovisiesongfestival met het lied Ding Dong.

Haaretz

Haaretz (Hebreeuws: הארץ, betekenis: 'het land') is een liberaal en onafhankelijk Israëlisch dagblad. Het is eigendom van de familie Shocken.

Haaretz werd in 1918 opgericht en is daarmee het oudste Israëlische dagblad. De krant verschijnt sinds 9 juni 1919 als Hebreeuws dagblad in Tel Aviv, alwaar het hoofdkantoor nog steeds is gevestigd. Aanvankelijk heette het Chadashot Ha'aretz (betekenis: 'nieuws van het land') maar in december 1919 werd het eerste woord geschrapt. Het is het derde dagblad van Israël in oplage, na Yediot Ahronot en Maariv. De krant wordt vrij algemeen bestempeld als een 'kwaliteitskrant'.

Hebreeuws alfabet

Het Hebreeuwse alfabet is het alfabet dat gebruikt wordt voor het schrijven van het Hebreeuws, zowel het Modern Hebreeuws, een van de officiële talen van Israël, als het Tenachisch Hebreeuws (ook wel het Klassiek Hebreeuws). Ook het Jiddisch (een West-Germaanse taal) en soms ook het Ladino (Joods-Spaans) worden met het Hebreeuwse alfabet geschreven. Het Hebreeuws wordt geschreven van rechts naar links. Het Hebreeuwse woord voor alfabet is אלף-בית, uit te spreken als alef-beet, en bestaat uit de eerste twee letters de alef en de beet. Het Hebreeuwse alfabet stamt af van het Aramese alfabet.

Hebreeuwse Bijbel

Hebreeuwse Bijbel is in wetenschappelijke publicaties vaak de benaming van wat Joden de Tenach noemen en christenen het Oude Testament. De term wordt gebruikt door academische Bijbelgeleerden omdat het een neutrale term is.

Niet iedereen is het ermee eens dat het een neutrale term is. Het woord Bijbel kan christocentristisch overkomen op Joden, terwijl ‘Hebreeuws’ zowel kan verwijzen naar de Hebreeuwse taal als naar het volk van de Hebreeën (een synoniem voor Israëlieten) - en de Hebreeuwse Bijbel dus niet bestemd zou zijn voor christenen, terwijl sommige stromingen de Hebreeuwse Bijbel / het Oude Testament nog als onverminderd geldig beschouwen. Andere christenen gebruiken juist daarom wel de term Hebreeuwse Bijbel (of Hebreeuwse geschriften of vergelijkbare termen), omdat de term Oude Testament kan suggereren dat dit deel van de christelijke Bijbel verouderd zou zijn, omdat er ook het Nieuwe Testament is.

Hebreeuwse Wikipedia

De Hebreeuwse Wikipedia (Hebreeuws: ויקיפדיה: האנציקלופדיה החופשית, HaEntziklopedia HaChofsjiet) is een uitgave in de Hebreeuwse taal van de online encyclopedie Wikipedia.

De Hebreeuwse Wikipedia ging op 8 juli 2003 van start en telt meer dan 227.000 artikelen (juli 2018).

Hebreeuwse cijfers

Het systeem van Hebreeuwse cijfers is een quasi-decimaal alfabetisch getalsysteem dat gebruikmaakt van de letters van het Hebreeuws alfabet.

Dit systeem kent geen symbool voor nul, en de letterwaarde van de individuele letters worden opgeteld. Elk cijfer (1, 2, ..., 9) wordt weergegeven door een aparte letter, elk tiental (10, 20, ..., 90) door een aparte letter, en elk honderdtal (100, 200, ..., 900) een aparte letter. Gematria (Joodse numerologie) gebruikt deze omzettingen uitgebreid.

Dit systeem van Hebreeuwse cijfers wordt vooral gebruikt in het oudere Hebreeuws. In het modern Hebreeuws maakt men meestal gebruik van cijfers uit het decimale systeem.

Het additieve karakter van het systeem kan worden geïllustreerd aan het voorbeeld voor het getal 177, dat kan worden weergegeven als קעז wat overeenkomt met 100 + 70 + 7 = 177.

De getallen 15 en 16 worden weergegeven als respectievelijk טו (=9+6) en טז (=9+7), in plaats van יה en יו. De laatste, meer voor de hand liggende combinatie wordt niet gebruikt om een letterreeks te vermijden die deel uitmaakt van de naam van God volgens het jodendom.

Het systeem vereist 27 letters, zodat het 22-letterig Hebreeuws alfabet soms wordt uitgebreid tot 27 letters door middel van 5 sofiet vormen van de Hebreeuwse letters, die worden gebruikt wanneer de letter aan het einde van het woord staat. Vaker wordt echter de laatste letter van het alfabet, taw (=400) gebruikt in combinatie met zichzelf of andere letters met een hogere letterwaarde dan koef (=100) om getallen boven de 500 te schrijven.

Meestal wordt een gershayim symbool (lijkt op het dubbele aanhalingsteken) achter de lettercombinatie gebruikt om aan te geven dat de letterreeks een getal is in plaats van een woord (merk op dat Hebreeuws van rechts naar links geschreven wordt en dat het teken daarom aan de linkerkant van het woord verschijnt). Voor enkelvoudige letters die een getal weergeven (als bij 1-9, 10, 20, etc.) wordt de rol van de gershajiem door een geresh teken overgenomen (lijkt op een enkel aanhalingsteken).

Duizendtallen worden apart geteld, en gaat vooraf aan de rest van het getal (dus aan de rechterkant van de letterreeks). Er zijn geen speciale tekens die aangeven dat de lettercombinatie start met duizendtallen, wat de reeks in principe multi-interpretabel kan maken. Wanneer een (Hebreeuws) jaartal in het huidige millennium wordt weergegeven schrijft men de duizendtallen meestal niet [ה], maar de huidige Israëlische munten vermelden ze weer wel.

Modern Hebreeuws gebruikt in de praktijk meestal het standaard decimaal systeem. Het Hebreeuws getalsysteem wordt vooral gebruikt voor de notatie van de dagen en jaren van de Hebreeuwse kalender, voor lijsten (in plaats van 1, 2, 3, ... of a, b, c, ... ), en in numerologie (gematria).

Israël op het Eurovisiesongfestival

Israël doet sinds 1973 mee aan het Eurovisiesongfestival. In totaal heeft het land nu 42 keer deelgenomen.

Hoewel Israël een Aziatisch land is, kan het toch deelnemen aan het songfestival dankzij het EBU-lidmaatschap van de nationale omroep. In de periode 1973-2017 was dit de IBA en sinds 2018 is dit de KAN.

Jiddisch

Het Jiddisch of Jiddisj (ייִדיש jidisj of אידיש idisj of יודיש Jüdisch, "Joods-Duits") is een Germaanse taal, die door ongeveer drie miljoen Joden over de hele wereld gesproken wordt. Het Jiddisch wordt doorgaans van rechts naar links geschreven met het Hebreeuws alfabet, maar is taalkundig niet aan het Hebreeuws verwant. De naam is afgeleid van Middelhoogduits Jüd, Jiddisch (Jodenduits), yid (Jood). Er bestaan verschillende dialecten van het Jiddisch. De verschillende varianten van de taal worden voornamelijk door charedische Joden gesproken, met name in de Verenigde Staten, Engeland en Israël.

Machsjierien

Machsjierien (Hebreeuws: מכשירין, letterlijk wat geschikt maakt tot onrein worden) of Masjkiem (Hebreeuws: משקים, letterlijk vloeistoffen) is het achtste traktaat (masechet) van de Orde Tohorot (Seder Tohorot) van de Misjna. Het traktaat telt zes hoofdstukken.

Machsjierien bevat regels voor de vloeistoffen die met droog voedsel in aanraking moeten komen om deze ontvankelijk voor onreinheid te maken (zie ook Leviticus hfst. 11:34, 37 v.).Het traktaat komt in de Jeruzalemse noch Babylonische Talmoed voor.

Misjna

De Misjna (Hebreeuws: מִשְׁנָה, "herhaling" of "leer") omvat de zogeheten mondelinge leer van de Thora en bevat een toelichting op de geboden en verboden aan het Joodse volk die in de Thora zijn opgenomen.

Volgens de orthodoxe joodse traditie heeft God toen Hij aan Mozes de - schriftelijke - Thora gaf (die men terugvindt als de eerste vijf boeken van de Tenach) eveneens een mondelinge toelichting daarop verstrekt, die Misjna wordt genoemd. Verzamelingen hiervan met bijbehorende latere commentaren zijn op een gegeven moment op schrift gesteld. De Misjna bevat volgens de liberaal joodse traditie leerstellingen van ongeveer 120 joodse geleerden, de Tanna'iem genaamd. In het enkelvoud Tanna, hetgeen evenals de term Misjna afstamt van de stam van het werkwoord met de betekenis 'onderwijzen door herhaling'.

Numeri

Numeri (Latijn: "getallen", naar de Griekse benaming in de Septuagint: Ἀριθμοί, arithmoi, "tellingen") is het vierde boek van de Hebreeuwse Bijbel. In het Hebreeuws wordt het במדבר, bəmidbar, "in de wildernis" genoemd, naar wat in de Hebreeuwse versie het eerste woord van het boek is. Het behandelt de gebeurtenissen van de Israëlieten gedurende hun verblijf van 40 jaar in de woestijn.

Semitische talen

De Semitische talen vormen een noordoostelijke subfamilie van de Afro-Aziatische talen. De grootste Semitische talen zijn het Arabisch, het Amhaars, het Hebreeuws en het Tigrinya. Ook het Maltees is een Semitische taal.De naam Semitisch is afgeleid van Sem, een van de zonen van Noach. De term "Semitische taal" komt als zodanig niet in de Thora voor, maar is een term die gebruikt wordt om deze groep talen aan te duiden. Genesis 10 vermeldt dat de zonen van Noach Sem, Cham en Jafet heten. In de 19e eeuw heeft men de taalgroepen willen indelen aan de hand van deze drie zonen. Inmiddels is deze driedeling weer verlaten. Onder de zonen van Sem bevinden zich Asshur en Aram, waarvan de namen voor het Assyrisch en het Aramees afgeleid zijn.

Tot voor kort noemde men de Afrikaanse tak van de Afro-Aziatische talen dan ook de Hamitische talen, omdat de volkeren van Afrika van Cham af zouden stammen. Thans ziet men in dat deze indeling niet houdbaar is, omdat de talen die in Afrika worden gesproken zo divers zijn dat ze niet tot een enkele Hamitische groep gereduceerd kunnen worden. In plaats daarvan ziet men tegenwoordig verschillende afdelingen, die elk als een aparte tak moeten worden beschouwd, op gelijke hoogte als de Semitische tak.

Opmerkelijk is overigens dat de Semitische taal Hebreeuws in de Bijbel zelf 'taal van Kanaän' (sefat Kena'an) wordt genoemd. Het Hebreeuws is ook daadwerkelijk, net als het Fenicisch, een taal van de streek Kanaän, maar niet van de stam van Kanaän, want Kanaän stamt volgens Genesis af van Cham, net als Kus en Mitsrajim (Egypte). De taal van het gebied Kanaän is echter toch Semitisch, omdat het gebied van Kanaän volgens het boek Genesis door God beloofd werd aan het nageslacht van Abraham, en Abraham stamt wel af van Sem. Na vele omzwervingen en de uittocht uit Egypte (Exodus), zou de stam van een van de kleinzonen van Abraham, Jakob, die ook Israël wordt genoemd (Genesis 32), het gebied inderdaad in bezit nemen. Zo kwam dus het gebied van Kanaän, een afstammeling van Cham, in handen van afstammelingen van Sem, die hun eigen Semitische taal vernoemden naar het gebied dat ze in handen hadden gekregen: "sefat Kena'an".

Ook het Arabisch behoort tot de Semitische taalfamilie. Zowel volgens de Bijbel als de Quran stammen ook de Arabieren af van Abraham en wel via Ismaël.

Sjmoeël Joseef Agnon

Sjmoeël Joseef Agnon, geboren als Sjmoeël Joseef Czaczkes (Boetsjatsj, Galicië, 17 juli 1888 – Jeruzalem, 17 februari 1970), was de eerste schrijver in het Hebreeuws die de Nobelprijs voor Literatuur won (in 1966). Agnon is een van de centrale personen in de moderne Hebreeuwse fictie. Hij is ook bekend met het acroniem Sjai (van Sjmoeel Joseef; a zonder betekenis) als voornaam, dus als Sjai Agnon, of als S.Y. Agnon.Agnon werd geboren in Boetsjatsj in Galicië (nu in Oekraïne) en emigreerde naar het toenmalig mandaatgebied Palestina. Zijn werken behandelen het traditionele joodse leven en de moderne wereld, en trachten de verdwijnende sfeer en tradities van de Europese sjtetls en joods-religieuze personages in Jeruzalem vast te leggen.

Sjwa

Met sjwa (of schwa) wordt de uitspraak van de zogenaamde 'stomme e' of 'doffe e' (bijvoorbeeld in het woord 'vader') aangeduid. De sjwa is een klinker. Bij het uitspreken van de sjwa zijn de spieren in de mond in rust. De sjwa staat in de klinkervierhoek dan ook in het midden.

In het Nederlands en de meeste andere Europese talen zijn lettergrepen met sjwa's altijd onbeklemtoond. Het Albanees en het Bulgaars vormen hierop uitzonderingen. In het Nederlands komt de sjwa veel voor; dit is veroorzaakt door een verschuiving in het Oudnederlands, waarin de onbeklemtoonde lettergrepen in de loop der tijd allemaal gingen samenvallen op de sjwa. Het einde van dit proces geldt taalkundig als het overgangspunt tussen Oudnederlands en Middelnederlands.

In het Internationaal Fonetisch Alfabet wordt de sjwa geschreven met een 'omgekeerde e': ə. Deze komt ook in het Azerbeidzjaans voor en wordt dan als 'a' getranslitereerd. In het Nederlands wordt de sjwa standaard geschreven als e (vader). Om etymologische redenen worden sommige sjwa's geschreven als ij (-lijk), i (-ig, bijv. in gezellig). Verder wordt de sjwa met een u geschreven in sommige plaatsnamen, zoals Winsum, en met een apostrof in m'n en z'n.

De Nederlandse sjwa (IPA ə) verschilt op een subtiele manier van de u-klank in put (IPA œ): de laatste klinker van katterig is net iets anders dan die van kattenrug.

Het begrip sjwa wordt ook weleens gebruikt om enige epenthetische klinkers aan te duiden, ongeacht de manier waarop deze wordt uitgesproken.

Tenach

De Tenach (Hebreeuws: תנ"ך - Tanach) is het heilige boek van het jodendom. De Tenach bevat 39 Bijbelboeken die ook in het Oude Testament voorkomen (maar in een andere volgorde). De algemene term, gebruikt in de wetenschap, is Hebreeuwse Bijbel. Een alternatieve naam is Mikra wat 'geschrift' betekent.

Transliteratie

Transliteratie is het omzetten van het ene alfabet of schriftsysteem in het andere.

In de loop van de tijd zijn er veel transliteratiesystemen bedacht.

Aan een transliteratiesysteem kan een aantal eisen gesteld worden:

het moet eenduidig zijn

de omgekeerde transliteratie moet eveneens eenduidig zijn

het moet door de doelgroep (taalspecifiek) als vanzelf correct uitgesproken worden

er mogen geen (of juist wel) diakritische tekens in gebruikt worden

Transliteratiesystemen naar het Nederlands zijn er onder andere voor:

Arabisch

Chinees, onder meer het hanyu pinyinsysteem

Grieks, zie Grieks alfabet

Hebreeuws

Japans, onder meer het Hepburnsysteem

Koreaans

Russisch, zie Cyrillisch alfabet

Sanskriet

Vulgaat

De Vulgaat (Editio Vulgata) is een belangrijke Bijbelvertaling in het Latijn. Ze is door Hiëronymus in opdracht van paus Damasus gemaakt en kwam tussen 390 en 405 na Christus tot stand. De Vulgaat dankt zijn naam aan de uitdrukking versio vulgata voor 'volkse versie'. Dat heeft betrekking op Vulgair Latijn. De Vulgaat is in alledaags Latijn (sermo humilis) geschreven, dus anders dan in het elegante Latijn, dat bijvoorbeeld Cicero sprak, het literaire Latijn waar Hiëronymus een meester in was. Dat was bewust. De Vulgaat werd gemaakt om een meer accurate en beter te begrijpen editie te krijgen dan zijn voorgangers, de Oud Latijnse vertalingen of Vetus Latina. Het was de eerste en eeuwenlang de enige christelijke Bijbelvertaling die het Oude Testament uit het oorspronkelijke Hebreeuws vertaalde in plaats van uit de Griekse Septuagint.

Het Vaticaan aanvaardde vanaf 1546 bij het Concilie van Trente deze editie als enige gezaghebbende, met als gevolg dat katholieke vertalingen van de Bijbel gebaseerd op het Oudgrieks en het Hebreeuws, op de oorspronkelijke talen en op modern inzicht in het vertalen tot na de encycliek Divino Afflante Spiritu (1943) moesten wachten. Veel vertalingen in het Nederlands zijn dan ook op de Vulgaat gebaseerd.

In andere talen

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.