Theologie

Theologie (Up Greeksch θεολογία (theología), vun θεός (theós), „Gott“ un λόγος (lógos, „Woort“, „Lehr“) is de „Lehr vun Gott oder vun de Gödder“. Tomeist warrt dor avers de Lehr vun dat mit meent, wat to den christlichen Gloven tohöörn deit.

Wo dat Woort herkümmt

De Anfang

Dat Woort theologia is nich eerst bi den christlichen Gloven upkamen, man al in de Antike bi de olen Greken is dor vun to höörn. Dormols bedüüd Theologie dat Singen un Vertellen vun de Geschichten, de dat över de Gödder geev. Theologie weer also dat vertellen vun Mythen. To'n eersten Mol is dat bi Platon to sehn. In siene „Politeia“ (up Düütsch: De Staat) is Platon mit de ole Theologie nich tofreden un fraagt na de Wohrheit. De Wohrheit is dat Eene, wat goot is un wat sik nich ännern deit. Mit düsse Wohrheit, so meent Plato in de Politeia (379a) mütt de olen Geschichten vun de Gödder vergleken weern.

Aristoteles

Bi Aristoteles bedutt dat Woort „Theologie“ al wat anners: Theologie is bi em de böverste vun al theoretischen Wetenschappen. Se hett dat afsehn up dat, wat Gott nömmt weern kann un wat de eerste un de hööchste Anfang vun Allens is. (Metaphysik (Aristoteles) 1064a/b). Bi em is Theologie nich mehr dat Vertellen vun Märken, man Wetenschap. Theologie drifft nu keen Mystik mehr, man Metaphysik.

Karkenvadders

Al in dat 2. Johrhunnert na Christus bruukt christliche Schrievers düt Woort. Dat sünd de so nömmten Apologeten, de sik mit de heidnischen Schrievers un Philosophen vun de dore Tiet rümslaht. Se stellt de „Theologie“ up as Gegendeel vun de „Mythologie“, wat de Heiden mit jem ehre Vertellen över de Olympschen Gödder bedrievt. Bi Eusebius vun Caesarea bedutt dat Woort denn al so veel, as „wat de christliche Gloven vun Gott utseggen deit“. In düsse Tiet vun de Karkenvadders heet Theologie avers noch nich allens, wat mit den christlichen Gloven to doon hett, man bloß, wat sik direktemang üm Gott dreihn deit, un wat över „Gott an sik“ seggt weern schall. Wat Gott för de Minschen maakt hett un wie dat heil to de Minschen henkümmt, dat is ünner den Begreep „Ökonomie“ faat wurrn un nich ünner „Theologie“.

Middelöller un later

As in dat Middelöller de Universitäten upkamen sünd, dor weer de Theologie meist de eerste Fakultät. In dat Hoge Middelöller kreeg dat Woort „Theologie“ denn bi Peter Abaelard (Fröhe Scholastik) un bi Bonaventura (Hoge Scholastik) en allgemeenern Inholt un bedüüd so veel, as „Allens, wat een över dat Hillige weten kann“. Dat weer denn to de dormoligen Tieden de ganze christliche Lehr. In düssen Sinn hett besunners Thomas vun Aquin dat Woort bekannt maakt in siene „Summa theologica“. He hett de Theologie toeerst mol as en spekulative, theoreetsche Wetenschap ankeken. Bit up den hüdigen Dag höört de Theologie mank de Wetenschappen an de Universitäten to de Wetenschappen vun den Geist.

Albrecht Friedrich Ludolph Lasius

Albrecht Friedrich Ludolph Lasius (* 27. Juli 1752 in Ütze; † 11. Dezember 1819) weer en düütschen lutherschen Theoloog, Garnison- un Hoffpreddiger un Präsident von dat Kunsistorjen in Ossenbrügge.

Lasius is 1752 as Söhn von Otto Benjamin Lasius in Ütze boren. He hett Theologie studeert un is 1777 tweten Pastoor in Borgdörp un 1785 Garnisonpreddiger in Ossenbrügge worrn. Von 1789 af an weer he ok Hoffprediger un von 1812 af an Pastoor in Biälme. Biälme harr in dat Johr dat eerste Maal wedder en luthersche Gemeen kregen, nadem de Oort 1650 de Katholiken todeelt worrn is. In Lasius sien Amtstied is dor 1815 bet 1819 de Christuskiärke boot worrn. Lasius weer Maat un Präsident von dat Landskunsistorjen in Ossenbrügge.

Dietrich Bonhoeffer

Dietrich Bonhoeffer (* 4. Februar 1906 in Breslau, Neddern Slesien; † 9. April 1945 in dat KZ Flossenbürg) is en lutherschen Theologen un en bekannten Vertreder vun de Kark vun dat Bekenntnis ween. He hett mitmaakt bi den düütschen Wedderstand gegen den Natschonalsozialismus.

Bonhoeffer hett sik mit 24 Johren habiliteert. Denn is he in't Utland ween un achterna Privatdozent for Evangeelsche Theologie in Berlin ween. Bi den Vorweser vun den Ökumeenschen Raat vun de Karken is he Referent for de Jöögd ween. Vun 1933 af an hett he sik apentlich gegen de Jödenfiendschop vun den Natschonalsozialismus stellt un is in'n Karkenstriet gegen de Düütschen Christen un gegen den Arierparagraphen gegenan gahn. Vun 1935 af an is he de Baas ween vun dat Predigerseminar vun de Bekenntniskark in Finkenwolde bi Stettin. Düt Seminar hett, later illegal, bit 1940 bestahn. Vun um un bi 1938 af an hett he bi den Wedderstand um Willem Franz Canaris mitmaakt. Vun 1940 af an dröff he nich mehr apentlich snacken un vun 1941 af an dröff he nix mehr schrieven. An'n 5. April 1943 is he in't Kaschott kamen un twee Johre later is he up persönlichen Befehl vun Adolf Hitler an'e Siet brocht wurrn. He weer dor en vun de lesten NS-Fiende mit, de henricht' wurrn sund, vunwegen datt se wat mit den Anslag vun'n 20. Juli 1944 to kriegen hebben schollen.

Gegen siene Lehrers over hett Bonhoeffer en egenstännige Theologie utarbeit'. He hett sunnerlik dor up henwiest, datt Jesus Christus mank de christliche Gemeende up de ganze Welt würklich dor is. De Bargpredigt un dat Gahn in Jesus siene Footstappen dö em veel bedüden. He meen ok, Gloven un Doon vun en Christenminschen möss tosamen passen. Dor hett he ok sülms na leevt. In siene Breeve achter Trallen hett he beschreven, wie dat in'e Tokumst mit de Ökumene an de Siet vund e armen Minschen utsehn konn un wie Bibel un Goddesdeenst ahn Religion begrepen weern könnt.

Exegese

Exegese (greek.: ἐξήγησις exēgesis = „Utleggen“, „Verklaren“) is dat Utleggen oder de Interpretation vun Texte. Wo en Text up to will, wat dor in steiht un wie de Text tohopenstellt is, schall for den Leser düütlich maakt weern, so, dat he dor en Togang to finnen kann. In de Alldagsspraak warrt düsse Begreep meist for de Bibelexegese oder for dat Utleggen vun annere hillige Schriften bruukt. Man de Utdruck hett ok sienen Platz for dat Utleggen vun Gesette un Texte, wo dat um dat Recht in geiht. Ganz allgemeen kann ok overhoop bi dat Utleggen vun Schriften vun Exegese snackt weern.

Hamm

Hamm is ene kreisfre’e Stadt in’t Ruhrrebeet in Noordrhien-Westfalen. Ten Deel liegt de Stadt ook in’t Mönsterland (Bockum-Hövel un Heessen). Hamm is met Soltgitter ene van de twee landwirtschaplikste graote Steden in Düütschland. Hamm hett de Bezirke Rhynern, Mitt, Herringen, Bockum-Hövel, Heessen, Uentrop un Pelkum. Hamm is ene van de wichtigste Steden in’n düütschen Isenbahnverkehr. Hamm was inst ene Haochschaulstadt met rechtigen Professers, de Vörliäsungen üöwer Theologie, Jurisprudenz un Philosophie afhellten. Nu gifft dat de Hamm Business School, de SRH Hochschule für Logistik und Wirtschaft un de Hochschule Hamm-Lippstadt. Hamm was in de Hanse un is nu in de Niege Hanse. Hamm hett en CDU-Overbörgermeester un ok syin de Resultate van diär CDU hie beter as in’t zentrale Ruhrrebeet. Dat is to’t Bispeel wiels de rieke Deel van de Inwühners to en groaten Deel in’t Duorp Rhynern, wat inst ene katholske Gemeente mit kalvinistisch Kiärke was, liäwet. Hamm hett en Overlandesgericht. Bis up de mönsterlänner Orte Bockum, Hövel un Heesen nohmen de Hammsken im säßtaihnten Johrhunnert dat reformeierte Bekenntnis an. Gerd Bucerius un Hanns Joachim Friedrichs wören van hie. Laurenz Meyer liäwet hie. De Hammsken hett auk en plattdüitske Geschichte van diär Stadt Hamm, de pläseierlik in Märker Platt van Eduard Raabe in twee Deilen vertallt worn is (Otto Lenz Verlag, Leipzig 1903).

Histoorsche Kritik

De Histoorsche Kritik is en Methode to'n Unnersöken vun histoorsche Texte. Se is in dat 18. un 19. Johrhunnert upkamen. Bekannt is se sunnerlich vun dat Unnersöken vun Bibeltexte (Bibelexegese). De histoorsche Kritik hett dat dor up afsehn, bi dat Unnersöken vun en (Bibel-) Text rut to finnen, in wat for en Tied de Text instmaals tostanne kamen is, wat dormols los weer un wat for'n Indruck de histoorsche Kontext bi den Text achter laten hett. De Vorgeschicht vun en Text un de Geschicht vun den Text sülms speelt dor en Rull bi. De histoorsche Kritik geiht dor nich vun ut, dat en Bibeltext „vun'n Himmel fullen“ oder vun Gott den Apostel oder Propheten in influstert wurrn is. Se meent anners rüm, de Texte weern vun Minschen in sunnerliche histoorsche Situationen upschreven wurrn un düsse sunnerliche Situation hett de Texte präägt.

Wichtige Twiege un Fachrebeede vun de histoorsche Kritik sünd de Textkritik, de Textanalyse, de Redaktionskritik, de Literarkritik, de Formkritik un de Traditionskritik. De histoorsche Kritik is bit up düssen Dag de Standardmethode vun de Bibelutleggen in de evangeelsche un in de kathoolsche Karken.

JHWH

De hebrääsche Bookstavenkombination יהוה (jod-he-waw-he, vun rechts na lunks lesen), in Latiensche Bookstaven JHWH oder JHVH, internatschonal ut de Engelsche Spraken faken YHVH, is in de Hebrääsche Bibel de Naam vun Gott. Düsse Bookstavenkombinatschoon warrt ok Tetragramm nömmt, vun Greeksch τετραγράμματον - wat veer Bookstaven heten deit.

Bi düsse veer Bookstaven hannelt sik dat um Konsonanten. Vundeswegen is bit up den hüdigen Dag nich klaar, wie dat Tetragramm utspraken weern kann. De meisten Forschers meent hüdigendags, Jahweh weer de passliche Utspraak. Man ok Jah, Jahu, Jehu un annere sund vorslahn wurrn. Vun de latiensche Vokalisatschoon is de Form Jehovah sunnerlich bekannt wurrn.

Vunwegen dat in de hebrääsche Bibel verbaden is, Gott sien Naam unnütte to bruken (3. Geboot), is vun de Tied vun de Katastroph vun Jerusalem 587 v. Chr. af an dor up keken wurrn, dat düsse Naam gor nich mehr utspraken wurrn is. Man hett in Israel vun dor af an dat Tetragramm twaars in de Texte stahn laten, man eenfach anners utspraken un se so lesen, as wenn dor nich Jhwh stahn dö, man Adonaj (Herr) oder haSchem (de Naam). Vundeswegen weet hüdigendags numms mehr, wie an un for sik de Naam vun Gott heten hett. Dat Tetragramm is also sotoseggen ehrder en Symbol for Gott sien Naam, as de Naam sülms.

Jesus Christus

Jesus Christus (vun Greeksch Ἰησοῦς [Iēsoûs], dat is sien Naam op Greeksch, un Χριστός [Christós]), dat heet „salvt“) is na den Gloven vun de meisten christlichen Karken de Herr, de in'n Himmel an Gott siene Sieten regeern deit. In düssen Artikel steiht, wat de Karken vun Jesus gloven deit, un woans he in jemehr Dogma to den Messias maakt wurrn is. Wat över den Minschen Jesus bekannt is un woans he wohrschienlich leevt hett warrt in den Artikel Jesus vun Nazareth behannelt.

De Christen glöövt, dat he en histoorsche Persoon weer, de so vun ca. 6-2 v. Chr. bet ca. 29-33 n. Chr. leevt hett. Un ok de Mehrtall vun de Wetenschopler glöövt dat.

Na dat, wat us de Bibel vertellt, hett Jesus in Galiläa un Judäa predigt, un de Römers hebbt em achterna an't Krüüz slaan. Un an den dritten Dag is he dann vun den Doden opstahn.

Dat, wat Jesus daan un lehrt hett, is för de Christen dat Fundament vun dat Christendom. Jesus hett sik süms de "Minschensöhn" nömmt. Dat is en Woort ut dat Book Daniel ut dat Ole Testament. Dat bedütt, datt he dacht hett, he is en ganz besunnerer Minsch, eegentlich man mehr as en Minsch. "Minschensöhn" bedütt mehr as en Minsch, anunförsik en Gottminsch, de Kraft un Macht hett, allens to bestimmen.

Johannes Bugenhagen

Johannes Bugenhagen (* 24. Juni 1485 Wollin/Pommern; † 20. April 1558) weer en plattdüütsch Reformater. He weer de Mann, de de eerste evangeelsche Karkornen vun Pommern un de eerste evangeelsche Karkornen vun Däänmark mek. He worr mit 19 Johr Rekter an de Latienschool in Treptow an de Rega in Pommern. He schreev ene Historie vun Pommern. He översett de Lutherbibel un Schriften vun Luther in’t Plattdüütsche. Johannes Bugenhagen weer een vun de Hööftmitwerker vun Martin Luther. He is de Grünner vun’t evangeelsche Pastershuus. Bugenhagen leevt, as ok Luther, lang in Wittenbarg.

Johannes Calvin

Johannes Calvin, an un for sik Jean Cauvin, (* 10. Juli 1509 in Noyon in de Picardie in'n Norden vun Frankriek; † 27. Mai 1564 in Genf in de franzöösche Swiez) weer en Mann vun de Reformatschoon in Frankriek un de Swiez. He is, tosamen mit Zwingli, een vun de Vaders vun de reformeerte Karken in ganz Europa warrn (kiek bi: Calvinismus).

Karl Barth

Karl Barth (* 10. Mai 1886 in Basel; † 10. Dezember 1968 ook dor) weer een reformeerten Theologen ut de Swiez. Vunwegen dat, wat he in sien Wark tostann bröcht hett, gellt he bi de evangeelschen Karken in Europa as een „Karkenvader vun dat 20. Jahrhunnert“.

Karl Manzke

Karl Manzke (* 20. November 1928 in Böbbelin, Pommern; † 6. Dezember 2008 in Celle) weer en düütschen lutherschen Theoloog.

Manzke hett an de Universitäten Wupperdaal, Mönster un Göttingen Theologie studeert. In Soltau hett he sien Vikariat maakt un weer denn von 1957 bet 1962 Pastoor an de Marienkark in Heckthusen. Na 1962 weer Manzke Studiendirekter an dat Predigerseminar Erichsborg in Dassel. 1967 is he Supperndent von’n Karkenkreis Celle worrn un 1977 Landssupperndent von’n Sprengel Stood. Dat is he bet 1992 bleven. Manzke weer bet to sien Dood as Prediger un Vördragsredner aktiv.

Karl Manzke is de Vader von Karl-Hinrich Manzke.

Louis Harms

Louis (an un for sik Georg Ludwig Detlef Theodor) Harms (* 5. Mai 1808 in Wasra; † 14. November 1865 in Harmsborg) weer en bedüdenden düütschen Prediger.

Martin Luther

Martin Luther (* 10. November 1483 in Eisleben; † 18. Februar 1546 in Eisleben) weer een düütschen Reformator. Siene Öllern hefft em den Namen Martin geven, na den Hilligen Martin vun Tours, de jümmers up'n 10. November sienen Dag hett.

Mennoniten

De Mennoniten sünd een protestantsche Freekark. De hebbt üm un bi 1,3 Millionen Liddmaten, dorvun sünd ca. 40.000 in Düütschland.

De Mennoniten sünd tosammen mit de Hutterers en Deel vun de Dööpers oder Dööpgesinnten, de in de Reformatschoonstiet opstohn sünd. Dat heet, dat se keene lütte Kinner dööpt, weil de noch nich sülben glöven köönt, dat se kenn Eed swören wullt un dat de enkelte Gemeenten sülvständige sünd. De Mennoniten sün ok ene Freedenskark, dat heet dat se de Krieg stets ablehnen un keene Soldaten sien süllt. Wichtigst för de Mennoniten ehre Theologie is de Bargpredigt.

In't 16. Johrhunnert geev dat vele theologische Richtungen so as de flämische, waterlandsche un de freesche Richtung. Achteran sünd de Lammisten (Remonstrantische Dööpgesinnte) un ok Sonisten opstohn. All düsse Gruppen gifft dat so nu nich mehr. 1693 hebben sick in de Swiez de Amischen afspleten un in't 19. Johrhunnert hebben sik de Mennonitischen Brodergemeenten grünnt. Amische un Mennonitische Brodergemeenten gifft dat hüüt noch.

In Friechstadt in Sleswig warr in de Hansetied ene flämsche Mennonitengemeente gründet, de sik mit de freesche un de süüddüütsche Mennonitengemeente verenigt. In Danzig, Emden, Leer, Hamborg un Nörden weern flämsche Mennonitengemeenten, de sik later mit de freesche Mennonitengemeenten verenigt hebben. Ene Ansiedlung vun Mennoniten ut Düütschland, de vun fläämsche Afkumst weern, wear Chortitza in de Ukraine. In Grunneng geev et vun 1554 bet 1809 ene flämsche Mennonitengemeente, de 1809 mit de Vereenigde Vlaamsche en Waterlandsche Gemeente fusioneert hett. In Amsterdam, Haarlem, Ljouwert, Okkum, Königsberg un Rotterdam geev et uck fläämsche Mennonitengemeenten.

In Westfalen geev et in’t 18. Johrhunnert twee Mennonitengemeenten, ene in Hamm un ene in Petershagen. An't End vun't 19. Johrhunnert is hier vun Lü ut de Nedderlannen de Gemeente in Gronau gründ't wurrn, de uck vandage noch dao is. Noh den Tweeten Weltkrieg geev et uck wedder mehr, as man blot ene Gemeente in Westfalen, de Mennonitische Kirche von Westfalen, de in Builefeld, Ossenbrügge un annere Öörd Godsdienste harr un de 1952 gründ’te Mennonitengemeente in Espelkämpe. Vandage sünn in welke westfälsche Städer grote Mennonitengemeenten, uck Hamm, Builefeld un Espelkämpe.

Vele Mennoniten wurrn verfolgt un sünd utwannert, so dat hüüt in över 60 Länner Mennoniten leevt. De gröttsten Andelen hebbt de USA un Kanada (42 %); Afrika (Tansania un annere) (28 %), Asien un Australien (16 %); de Karibik, Middel- un Södamerika (9 %) un Europa (5 %). En Deel vun de Mennoniten snackt ok noch Pennsylvaniadüütsch un Plautdietsch, wat to’t Plattdüütsche höört. 1925 hebbt de Mennoniten mit de Mennonitische Weltkunferenz en international Verband grünnt.

Messias

Dat Woort Messias (hebrääsch משיח Maschiach oder Moschiach, aramääsch Meschiah, ooldgr. Χριστός - Christos, latiensch Christus) stammt ut dat Ole Testament un heet up Platt: „De (Minsch), de salvt wurrn is“.

Redaktionskritik

De Redaktionskritik oder Redaktionsgeschichte (vun lat. redactio „Overweggahn“ [over den Text]; greek. kritiké techne „de Kunst [Saken] ut'neen to holen“) is Deel vun de Histoorsche Kritik. For de Bibelexegese geiht se torüch up Willi Marxen siene Habilitationsschrift „Der Evangelist Markus. Studien zur Redaktionsgeschichte des Evangeliums“ ut dat Johr 1956.

De Redaktionskritik fraagt na den theoloogschen Achtergrund vun en Schriever oder Redakter vun en Bibeltext. Se unnersocht de Ideen un Gedanken, de em andreven hefft, as he siene Themen utwählt hett, as he Vorlagen for siene Texte tohopensocht hett un as he sien Wark denn tohopenstellt hett. Bi de Text- un Formkritik geiht dat um Details, man de Redaktionskritik kickt dor na, ut wat for'n theoloogsche Gedankenwelt de Slussredakter (i.e. de leste Schriever, de en Text denn tohopen stellt hett) siene Arbeit maakt hett. Wat hett em andreven? Wat sünd siene Motive ween? Wie is dat ut siene Tied un siene Welt herut to verstahn un in to sorteern? De Redaktionskritik hett sik sunnerlich vornahmen, de Bibelschriften, so as de hüdigendags vorliggen doot, to unnersöken, wat de Redakters for Texte tohopenföögt hefft un wie se dor over hen gahn sünd un dor ehr egen Gedanken rinbrocht hefft. De Forschers, de sik mit Redaktionsgeschichte befaten doot, meent, dat all Schiften vun dat Ole un Nee Testament dat Wark vun verscheden Redakters sünd, de dor all mit ehren egen Achtergrund an rumschostert hefft.

Théodore de Bèze

Théodore de Bèze (ok Theodorus Beza) (* 24. Juni 1519 in Vézelay in Burgund; † 13. Oktober 1605 in Genf) weer een Reformator vun de tweede Generation.

Tweeborntheorie

De Tweeborntheorie vun de Synoptischen Evangelien is in dat 19. Johrhunnert unner annern vun Christian Hermann Weisse (1838) un Heinrich Julius Holtzmann (1863) upstellt wurrn. Vundagen is se in de Literarkritik vun dat Nee Testament de Hypothese mit de meisten Anhängers. Se seggt, dat de Evangelisten Matthäus un Lukas för ehre Evangelien beide de lieken Borns bruukt harrn. Dat weer eenmal Markus sien Evangelium ween un denn noch en annern Born, den dat hüdigendags nich mehr gifft, man de vun de Wetenschop rutfunnen wurrn is. Dor hannelt sik dat um den so nömmten Born Q bi. Neven düsse beiden Borns harrn Matthäus un Lukas jedeen ok noch annere mündliche un schriftliche Borns bruukt, dat weer dat so nömmte Sunnergood.

Annere Spraken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.