Tanach

De Tanach (hebr. תנ״ך, tanach, TNK) is de Hillige Schrift (Bibel) vun dat Jodendom. He besteiht ut de dree Deele Tora („Vörschrift“), Nevi'im („Propheten“) un Ketuvim („Schriften“). Se sünd na ehr Öller un na theoloogschen Rang tohopenstellt. Um dat Johr 100 v. Chr. rum is he in 22 oder 24 Böker indeelt wurrn un Deel vun de Hillgen Schriften wurrn. All siene Böker sünd vun dat Christendom as Gott sien wohrraftig Woort annahmen wurrn. Dor sünd noch en Reeg Böker ut de greeksche Oversetten (Septuaginta) tokamen un bit 400 n. Chr. as Oold Testament Deel vun de christliche Bibel wurrn. Se stoht all vor dat Nee Testament.[1] De Böker Tobit un Judit, dat 1. un 2. Book vun de Makkabäers, dat Book vun de Wiesheit un dat Book Jesus Sirach höört nich to'n Tanach mit to. Se sünd in de kathoolsche Bibel as deuterokanoonsche Böker Deel vun dat Ole Testament. In de Lutherbibel höört se as Apokryphen to'n Anhang mit to.[2]

Entire Tanakh scroll set

Begreep

תנ״ך, tanach, is en Akronym, wat ut de dree eersten hebrääschen Bookstaven (Initschalen) vun de dree Hööft-Deele Tora, Nebi'im un Cetubim tohopensett' is. De Konsonanten Taw (ת), Nun (נ) un Kaph (כ; Slussform He|ך), alltohopen TNK, weert mit Vokale to Tanakh oder Tenakh (IPA: IPA [taˈnax] oder [təˈnax]). De Slusskonsonant warrt as Rievluut IPA χ utspraken ("Ach-Luut").

Belege

  1. Adolf M. Ritter: Zur Kanonbildung in der Alten Kirche, in: Charisma und Caritas. Aufsätze zur Alten Kirche, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1997, ISBN 3-525-58160-2, S. 273ff
  2. Erich Zenger et al.: Einleitung in das Alte Testament, Kohlhammer, Stuttgart, Berlin, Köln 2001 (4. Auflage), S. 29 ff
Aschkenasim

Aschkenasim (Hebrääsch:- אשכנזים -) oder up Düütsch Aschkenasen sünd Joden ut Oost-, Middel- un Westeuropa. Aschkenas is in dat Middelöller de hebrääsche Naam for de Gemarken langs den Rhien-Stroom ween, wo se sik toeerst ansiedelt hefft. Dor höört also nich de Joden to, de an un for sik vun de Ibeersche Halfinsel stammen doot un de Sephardim - ספרדים - nömmt weert, na den hebrääschen Naam for Spanien, Sefarad- ספרד -. Dat Woort „Aschkenasim“ geiht torüch up dat hebrääsche Woort „Aschkenas“ - אשכנז - dat in den Tanach tohopen mit de Königrieke Mini un Ararat nömmt warrt (Jeremia 51,27). Aschkenas hett also enerwegens in de Gegend vun den Ararat legen un hett an un for sik rein gornix mit Europa to kriegen. Ut Grünn, de nich mehr rut to finnen sünd, is vun de Johre rund um 1000 af an dat Woort „Aschkenas“ for de Länner mit Düütsche Spraak bruukt wurrn un vun dor ut sünd denn de düütschen Joden Aschkenasim nömmt wurrn. Later is de Naam overgohn up de annern Joden ut Europa (mit de Utnahme vun de Sephardim). Bit to den Tweeten Weltkrieg hefft de Oosteuropääschen Aschkenasim Oost-Jiddisch snackt. In den Westen is dör de nedderlannschen Aschkenasim bit um un bi 1800 rum West-Jiddisch snackt wurrn. Se stammen tomeist vun düütsche Joden af un hefft in de Nedderlannen den Naam „Hoochdüütsche Joden“ kregen, vunwegen dat se unnerscheden weern schollen vun de spaanschen un portugeeschen Joden.

Engel (Himmel)

En Engel (lat. angelus, vun ooldgreeksch ἄγγελος ángelos „Bade“, „Afgesandten“; oversett vun hebr. מלאך mal'ach „Bade“) is en Wesen ut en annere Welt. In de Lehr vun de groten monotheistischen Religionen sünd de Engels dör Gott maakt wurrn un staht unner sien Regeern. So warrt dat jedenfalls in’t Jodendom, in’n christlichen Gloven un in’n Islam seggt.

Wat een sik in den Gloven unner Engels un ehre Upgaven vor to stellen hett, warrt tomeist ut de olen Texte vun den Tanach, vun dat Ole un dat Nee Testament un ut den Koran her nahmen. Later treedt neven düsse Schriften ok noch allerhand Legennen, Predigten, Wunnergeschichten un allerhand Vertellsels, Dööntjes, Sagen un Märken, de sik dat Volk vertellt. Wiethen begäng sünd ok Gedanken over de Engels, as de in de Esoterik tohuse sünd.

Al siet ole Tieden stellt sik de Minschen in de Gemarken vun de vörderasiaatsche Kultur an de Siet vun den uppersten Gott oder de uppersten Gödder noch annere Geister vor. In Babylonien siene hilligen Schriften un bi den Zoroastrismus gifft dat ok so’n Aart „Middelwesen“. De staht in’e Midden twuschen Gott un de Welt. Up Biller weert Engels meist mit Flunken wiest

Mol af vun de Religionswetenschop verstaht de meisten Lüde unner „Engels“ man Baden vun den eenzigen Gott.

Gott sien Riek

Gott sien Riek (hebr. מלכות malchut, greek. Βασιλεία του Θεού basileia tou theou) is en Begreep ut dat Ole Testament vun de Bibel oder ut den “Tanach”. Mol is dor mit meent, dat Gott vun siene Aart as en König uptreden deit, mol is dor mit meent, dat he in sunnerliche Gemarken un Länner as König regeern deit, mol is dor mit meent, dat JHWH, de Gott vun Israel, de Macht in siene Hannen höllt un dörsetten deit, wat he will.De Evangelien in dat Nee Testament vertellt, dat Jesus vun Nazareth künnig maakt hett, Gott sien Riek weer „neeg rankamen“ (Mk. 1,15 na Schade siene Översetten). Dat duer also nich mehr lang un jedereen scholl dat sehn, dat Gott regeern dö. Düsse Naricht hett he düütlich maakt, u. a. mit Wunnerwarks un Gesundmaken, Glieknissen un Predigten, as de Bargpredigt. För de Eersten Christen stünn dor mit fast: Wat de Propheten in dat Ole Testament vörherseggt harrn (u. a. Jes. 25,8), dat weer nu endgüllig indrapen (u. a. bi Openb. 21,4).

Gott sien Söhn

De Utdruck Gott sien Söhn oder Söhn vun Gott is en Ehrentitel in en Reeg vun Religionen in de Antike. In dat Jodendom sünd dor ganz verscheden Lüde mit meent wurrn: Mol weer dat dat ganze Volk vun de Joden, wat Gott sik utwählt harr, mol weern dat bloß enkelte, gerechte Lüde ut dat Volk Israel, mol weern dat Königen vun Israel, de Gott sik utwählt harr un, hen un wenn, weer dat ok de Messias, up den Israel luern dö.

In dat Christendom is Jesus vun Nazareth Gott sien eenzigsten Söhn. Dor warrt kunnig maakt, dat Gott em vun Ewigkeit her na de Minschen henschickt harr, vunwegen dat he jem free maken scholl vun all Sünnen. Dat Bekenntnis, dat Jesus Christus as Gott sien Söhn Minsch wurrn is, is bit to dat Konzil vun Chalkedon (451) in de Midden vun de Karken ehre Christologie un vun ehre Lehr vun de Trinität rückt.

Humanismus

Humanismus is en Weltanschauung, de up de Philosophie vun de Antike torüchgrippt un sück an de Interessen, den Werten un de Würde vun den eenzelnen Minschen richt. Toleranz, Gewaltfreeheit un Geweetensfreeheit gellen as wichtig humanistisch Prinzipien vun dat minschlich Tosommenleven. De eegentlichen Fragen vun den Humanismus sünd aber: „Wat is de Minsch? Wat is sien wohres Wesen? Wu kann de Minsch den Minschen en Minsch ween?“ Humanismus betekent de Gesamtheit vun de Ideen vun Minschlichkeit un dat Streven dornah, dat minschlich Dorween to verbetern. De Begreep leit sück af vun de latiensch Begreepen humanus (minschlich) un humanitas (Minschlichkeit). De Humanismus foot up folgen Grundövertüügen:

Dat Glück un Wohlergahn vun den eenzelnen Minschen un de Sellschop billen den hööchsten Wert, an de sück all Hanneln orienteeren sall.

De Würde vun den Minschen, sien Persönlichkeit un sien Leven moot respekteert wurrn.

De Minsch hett de Fähigkeit, sück to billen un wieder to entwickeln.

De schöpperischen Kraften vun den Minschen söllt sück entfalten können.

De minschliche Sellschop sall in en fortschreiten Höhgerentwickeln de Würde un Freeheit vun den eenzelnen Minschen sekerstellen.De Humanität is de praktisch Ümsetten vun de Ideen vun den Humanismus. Dorto hörrn de Güte, de Früendlichkeit un dat Mitgeföhl för de Schwächen vun de Minschen, sück sülvst inne un mächtig to wurrn un sück in den Mitminschen weer to finnen.

Judas

Judas (Ιουδας) is de greeksche Form vun den hebrääschen Vornaam Juda (Jehuda / יְהוּדָה) for Jungs un Mannslüde: Lüde mit düssen Naam sünd ut den Tanach, ut de Geschicht vun dat Jodendom, ut de late Antike, ut dat Nee Testament un ut de ole Karkengeschicht bekannt.

Judas Ischariot

Judas Ischariot (hebrääsch יהודה איש־קריות Yəhûḏāh ʾΚ-qəriyyôt) kummt in dat Nee Testament as een vun Jesus siene twolf Apostels vor. All veer Evangelienböker vertellt de Saak so, dat he dat mööglich maakt hett, dat Jesus dör siene Fiende in’n Sanhedrin funnen un inspeert weern kunn. Dat passeer in’n Goorn Gethsemaneh. Achterna is Jesus denn an de Römers utlevert wurrn. De hefft em denn an’t Krüüz slahn. Vundeswegen warrt he in de Bibel de nömmt, „de em nahsten verraden dö“ (Mk.3,19)

Kanon (Bibel)

De Kanon is en Reeg vun Böker (kanoonsche Böker), de in dat Jodendom un in de christlichen Karken tohopenfaat sünd to de ganze Bibel. En kanoonsch Book is also een vun düsse Böker, de tohopen de ganze Bibel utmaakt. Dor sünd se denn Maat un Regel (Kanon) vun ehre Religion mit.

Sabbat

De Sabbat (hebrääsch: שבת (IPA ʃaˈbat), Plural: Schabbatot; (aschkenas’sche Utsprake: IPA ʃaˈbos, jiddisch: Schabbes, plattdüütsch: „Fierdag, Pause“) is in dat Jodendom de sövente Dag in’e Weken. Dor schall keen Arbeit daan weern. As alle Dage in’n Jöödschen Klenner fangt he (na Genesis 1,15) an’n Avend an un duert vun’n Unnergang vun de Sunne an’n Freedag bit to’n Sunnavendavend, wenn dat düster warrt. Al in den Tanach hett he sien egen Naam, wieldes doch de annern Wekendage up Hebrääsch bit up den hüdigen Dag mit ehre Ordinaltahlen benömmt weert.

Orthodoxe Joden fangt an’n Sabbat nix an, wat na de Halacha as Arbeit ankeken warrt. Konservative Joden hoolt sik minner duchtig an en Reeg vun Vorschriften vun de Halacha over den Sabbat, un liberale un progressive Joden laat dat Inhollen vun rituelle Vorschriften an de enkelten Lüde over un wat de dor vun holen doot.

In dat Christendom hett de Sönndag den Sabbat aflööst, in den Islam is dat Freedag-Gebeet an siene Stäe träen. De eersten Christenlüde hefft den Sabbat blangen de Sönndagsfier inholen, just so as allerhand later Jodenchristen un en Reeg vun Heidenchristen (bit um un bi 400). Dat gifft ok hüdigendags noch christliche Gruppen, de den Sabbat holen doot. En moderne Tendenz is dat, anners as in de Tied vun de Reformatschoon, den christlichen Sönndag as en Sabbat to fiern un dor also nich to arbeiden. So sett sik de groten Karken dor for in, dat an’n Sönndag de Hökers un grote Geschäfte nich upmaken doot un nix verkopen dröövt.

Annere Spraken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.