Steentiet

De Steentiet is de öllste Periode vun de Historie un heurt to de Oole Tiet. Vun wegen dat dat dor meisttiets keen opschreeven Texten vun gifft un de Lüüd dat Schrieven noch nich utklambüstert harrn, warrt de Tiet ok to de Vörhistorie tellt.

De Steentiet deelt wi in

  • de Olle Steentiet (2,4 Mio v. Chr. - 10.000 v. Chr.)
  • de middlere Steentiet (10.000 v. Chr. - 5.000 v. Chr.)
  • de Ne’e Steentiet, ok Jungsteentiet (5.000 v. Chr. - 3.000 v. Chr.)
  • de Koppertiet (3.000 v. Chr. - 1.800 v. Chr.) - tominns welk vun de Historikers.

In de Steentiet weer Steen un Holt un Ledder sünners wichtig för Warktüüch to bosseln. Se is de längste Tiet in de Historie vun’n Minschen un de meesten Oorden vun Minschen hebbt in de Steentiet leevt.

De Steentiet fung an, as de eerste Homo rudolfensis un Homo habilis ut Steen de ersten Warktüüch maakt hebbt, de för en sünnern Sinn dacht weern. Dat weer vör 2,4 Millionen Jahren.

De meesten Kulturtechniken, de wi hüüt noch kennt, hebbt de Menschen in de Steentiet rutklambüstert:

Archäologie

De Archäologie (vun gr. ἀρχαῖος archaios „oolt“ un lógos „De Lehr“), is en Wetenschop, de – tomeist mit annere Naturwetenschoppen tosamen – de Geschicht vun den Minsch un de Entwickeln vun sien Kultur utforscht. De Archäologie stütt sik dorbi op Ünnersöken vun dat, wat in de Eer vun dat Leven vun de Minschen nableven is. Se ünnersöcht den Tietruum vun de Tiet an, in de de Minsch anfungen hett, Warktüüch to bruken, also so vun üm un bi vör 2,5 Millionen Johr bet hüüt. Üm de Levenswies vun verleden Tieten to rekunstrueeren, is dat goot to weten, woans sik de Minschen in de Tieten nehrt hebbt, wovun Klima herrscht hett un woans de Ümwelt utsehn hett.

De Archäologie is en noch teemlich junge Wetenschop, liekers is dat nich mehr möglich, all Tietrüüm in’t Oog to behollen. Dorüm hebbt sik binnen de Archäologie verschedene Fackrebeden utbillt. Dorbi kann de Opdelen themaatsch vörnahmen warrn (t. B. christliche Archäologie) oder na sünnere geograafsche Rebeden (t. B. Vörderasiaatsche Archäologie) spezialiseert wesen. De MEthoden sünd dorbi tomeist de glieken, man de Borns, worut dat Weten stammt, künnt bannig ünnerscheedlich wesen.

In de Oor- un Vörhistorie befaat een sik vör allen mit de materiellen Kultur, wiel in de Fröhhistorie ok al de eersten Schriftborns ünnersöcht warrn künnt. In’n Ünnerscheed to de Geschichtswetenschopplers, staht de bi de Archäologen aver nich in’n Middelpunkt. De archäoloogsche Utrichten steiht tomeist för en sünnere Region oder en sünnern Tietafsnitt. Disse Regionen künnt weltwiet ünnerscheedlich dateert, man överall natowiesen wesen, as to’n Bispeel to Övergang vun Jagers un Sammlers to Buerslüüd, de Deerten hoolt, oder de Entwickeln vun de eersten Städer.

Sülvst de nalaten materiellen Saken vun de jüngeren Historie (as Kunzentratschoonslagers un Bunkers ut den Tweeten Weltkrieg) warrt hüüt mit archäoloogsche Methoden utweert. De Archäologie hett sik weltwiet to en Verband vun ünnerscheedliche theoreetsche un praktische Fachrichten entwickelt un arbeit faken mit Historikers tosamen.

Astronomie

De Astronomie (greeksch αστρονομία, nipp un nau De Gesett von de Steerns, ut άστρο, ástro - de Steen un νόμος, nómos - dat Gesett) is de Wetenschap vun den Heben, de Sünn, den Maand, de Steern un de Planetens un woans dat allns funkschoneert.

Anfungen hett de Astronomie al in de Steentiet. Dat is t.B. an de Anlaag vun Stonehenge in England to sehn, obers ok an de Himmelsschiev vun Nebra. De Hoogkulturen in Ägypten un Mesopotamien hebbt sick denn besünners dorum kümmert. In de ole Tied weer de Astronomie temlich mit de Astrologie verknütt. De Astronomie weur besünners dorför bruukt, de Position vun de Planetens voruttobereken. In de niege Tiet güng dat denn mit wetenschaplich Astronomie los. Sünnerlich weern dat Nikolaus Kopernikus, Johannes Kepler, Tycho Brahe un Galileo Galilei, de de Astronomie to een richtige Naturwetenschap mookt harrn. As Galileo Galilei denn dat Kiekrühr utklambüstert harr, geev dat een Dörbrook. He harr denn al de Maanden vun den Jupiter un de Ring vun den Saturn ankeken un beschreven.

Bronzetiet

De Bronzetiet is de Deel vun de Historie vun de Minschen, wo de Lü dat Warktüüch ut Bronze mookt harrn.

Vör de Bronzetiet weer de Steentiet, besünners de Koppertiet. Later keem denn de Iesentiet.

De Bronzetiet ward mol na de Prähistorie, mol na de Historie stellt. Kümmt op an, wat de Lü al schrieven kunnen. Besünners ut Europa, dat westliche Asien un Noordafrika kennt wi Överresten vun bronzetiedlich Kulturen. Ok Troja heurt dorto.

Bronze is en Legeeren ut Kopper un Tinn. Af un an weer ok Zink tomischt. För dat de Lü Bronze mooken kunnen, harrn se al gediegen Metall bruukt, so as Gold un reinet Kopper. För dat Kopper harrn se al leern mööten, woans se dat Metall ut en Steen rutkreegen. Besünners ole Kopperstücken geev dat in Anatolien bi Konya (7. Johrdusend v. Chr) un in Ägypten (Anfang 5. Johrdusend v. Chr.)

Op düsse Technik harrn se den opbaun köönt, dat se ok Legierungen henkreegen. Dat weer toeers in Ägypten, in dat 4. Johrdusend v. Chr.. In China güng de Bronzetied in dat 3. Johrdusend v. Chr. los, al in de Xia-Dynastie.

Mit den Bruuk vun de Bronze geev dat en technologischen Schuuv: Niege Techniken för de Bargwarkens sünd utklamüstert worrn un ok de Verhüttung, vun wegen dat dat Kopper un Tinn nich in gröttere Mengens gediegen in de Natur gifft.

Mit den Bronzeguss kunnen Saken, so as Warktüüch un Wapens in Serie mookt warn. De Hannel keem op. Schippbu un Seefohrt weurn neudig, dat dat Kopper ut Zypern un Tinn ut Britannien na’n fasten Wall keemen. Bronzesaken weern good as Hannelsgood.

De meesten Lü weern Buurn. Obers in de Bronzetiet keem ok dat Leven in de Stad op. De eersten Staaten keemen op, as Stadtstaaten un - in Ägypten un China - ok as gröttere Rieken.

Un de Lü harrn sik dat Schrieven infallen laten, sünners in China, Ägypten, Palästina (Phönizier) un Mesopotamien.

Ok in Süüdamerika hebbt se al vör Christoph Kolumbus Bronze ut Kopper un Tinn mookt. De öllsten Funnen sünd ut Argentinien.

Bueree

Landweertschap (de, f.) is de Anbo vun Planten un de Tucht vun Veehtüüch för de Nehrmiddelprodukschoon.

Demost

Demost (hoochdüütsch: Delmenhorst) is ene kreisfre'e Stadt in den ehemaalschen Regeerbezirk Werser-Eems (Neddersassen), liggt an de Grenz van Bremen un hett 74.361 Inwahners (Stand 31.12.2010). Demost is de gröttste Industriestadt twüschen Werser un Ems.

England

England (ok Ingland) is en Deel vun dat Vereenigte Königriek vun Grootbritannien un Noordirland un liggt op de Insel Grootbritannien. Westlich vun England liggt op de sülvige Insel Wales un in den Noorden Schottland. Vun düsse veer Rebeten is England de Deel mit de meesten Inwahners un dat gröttste Rebeed. England tellt üm 53 Millioon Inwahners.

De Naam England warrt faken as pars pro toto bruukt, üm dat hele Vereenigte Königriek to benömen. Siet dat Wedderopleven vun den Schottschen Natschonalismus in de Johren 1930 vermiddt man, düsse Wennst to bruken. Opstünns gillt düt Bruken vun dat Woort England as politick inkorrekt, vergliekbor mit dat Bruken vun dat Woort Holland, üm de gehele Nedderlannen to benömen.

Gnesen

Gnesen (poolsch Gniezno) is de ole Hööftstadt vun Polen. Se liggt ruch weg 50 km ööstlich vun Posen, un hett 70.000 Inwahner up en Flach vun 40,90 km².

Eerste Besiedlungen in disse Rebeet geev dat all to de Steentiet.

Horß

Horß is en Oort un Gemeen in de Samtgemeen Söttmer in’n Landkreis Rodenborg (Wümm) in Neddersassen. Se hett 1302 Inwahners (Stand 31. Dezember 2017). De Gemeen ümfaat de veer Oortsdelen Horß, Clünder, Stoapel un Winkeldörp.

Iesentiet

De Iesentiet is en Tietöller vun de Vörgeschicht (de Tiet, ut de dat nix gifft, wat opschreven is). Se hett anfangen, as de Lüüd dat rutkregen hebbt, woans dat geiht mit dat Maken vun dat Iesen. Dorvör hebbt se in de Steentiet man blots Warktüüch ut Steen hatt un later in de Bronzetiet eenfache Warktüüch ut Bronze. De Iesentiet duur vun circa 800 v. Chr. bet circa 100 v. Chr. In Grekenland füng dat al üm 1000 v. Chr. rüm dormit an.

De Lüüd harrn nu markt, dat een ut Iesen ok bannig vele schöne Saken maken kunn. Dat weer Warktüüch för de Buren, de de Arbeed lieker maken doot, avers ok Wapen, womit se ehrn Nober erslagen kunnen. Um Iesen to maken, mutt een weten, wo dat Iesenerz to finnen is, und woans een dat to dat Iesen reduzeern kunn. Dorto bruukt een vel Hitt, un dat geiht blots mit en Kohlenfüür - Holt warrt nich hitt noog. De Kohle hett faken de Köhler ut Holt maakt.

Vun circa 800 an geev dat de mier oder minder keltische Hallstattkultur in’n Noorden vun de süden Hälft vun Europa un vun circa 450 v. Chr. de La-Tene-Kultur.

In de Iesentiet leven de Kimmerier, en Volk, dat in grote Delen vun Osteuropa tohuse weer.

Konfuzius un Laotse weren Chinesen vun de Iesentiet.

Johann Friedrich Danneil

Johann Friedrich Danneil (Johann Friedrich Dannehl; * 18. März 1783 in Calwe; † 20. Januar 1868 in Soltwedel) weer en düütschen Historiker.

Danneil is 1783 as Söhn vun en Glasermeester in Calwe boren. Al in’t Öller vun twee Johren is he mit siene Familie na Soltwedel tagen. Dor möök he 1801 sienen Afsluss an de Latienschool vun Soltwedel, wat hüüt dat Friedrich-Ludwig-Jahn-Gymnasium is. Sien Vader harr nich dat Geld, em en Studium to betahlen, doch dör en Börgerstipendium vun de Stadt Soltwedel kunn he sien Studium vun de Theologie un de Spraken an de Universität Halle anfangen. 1804 harr he sien Studium trech un füng as Lehrer bi de Latienschool vun August Hermann Niemeyer in Halle an. Doch al in dat nächste Johr wessel he na de School in Soltwedel un arbeidt dor as Schoolmeester. Vun 1819 bet 1852 weer he de Rektor vun dat Gymnasium. Ok för dat Salzwedeler Wochenblatt hett he Artikels schreven.

He höört blangen Christian Jürgensen Thomsen un Georg Christian Friedrich Lisch to de Begrünners vun dat Dreeperiodensystem, dat de fröhe Tiet vun den Minschen in Steentiet, Bronzetiet un Iesentiet indeelt.

Danneil, de in siene Kinnertiet lang blots mit dat Plattdüütsche ut de Ooltmark to doon harr, intresseer sik jümmer för de Spraak vun dat Volk. 1859 hett he dat Material, dat he in lange Johren över de Spraak sammelt harr, as Wörterbuch der altmärkischen plattdeutschen Mundart rutbröcht.

1836 harr he Andeel an dat Grünnen vun den Ooltmarkschen Vereen för Vaderlandsche Geschichte un Industrie, bi den he bet 1857 Sekretär weer. Danneil is 1868 in Soltwedel doodbleven.

Dat Johann-Friedrich-Danneil-Museum in Soltwedel is na Danneil nöömt.

Malta

De Republiek Malta is ene Inselstaat in de Middellannsche See twüschen Sizilien un de noordafrikaansche Küst. Fröher weer se en britischen Stüttpunkt (Kroonkolonie) up den Weg vun de westliche na de ööstliche Middellannsche See. Mit good 430.000 Iwahner (2014) up blots 316 km² Flach gellt Malta as de Staat mit de fievthööchste Bevökerungsdicht weltwiet. De Grootdeel vun de Bevölkerung konzentreert sück up de Hööftstadtregion um Valletta, in de sien Ballungsruum rund 394.000 Inwahner leven.

Offenbach an’n Main

Offenbach an’n Main is mit 126.658 Inwahner (Stand: 31. Dezember 2017) up en Flach van 44,89 km² de fievtgröttste Stadt van dat Bundsland Hessen un een van teihn Böverzentren van dat Land. De kreisfree Stadt liggt in dat Rhien-Main-Rebeet un grenzt direkt an Frankfort an’n Main, mit de de Stadt över den Regionalverband FrankfurtRheinMain kooperativ verbunnen ist.

Woher de Naam Offenbach kummt, hett man noch nich rutfunnen. Völ meent, dat dat woll van Auenbach afstammt. Offenbach is en Grünnen ut de Tiet nah de fränksch Rieksdeelen van 561, aber man hett dor ok Funde ut de Steentiet maakt. Eerstmal in en Oorkunn is Offenbach an’n 12. April 977 opdüükt. De Stadt hett negen Stadtdeelen.

De oorsprünglich hugenottisch präägt Industriestadt weer vör allen as Zentrum van de Ledderwarenindustrie bekannt.

Pruzzen

De Pruzzen, Prussen, Prußen oder Ooltpreußen weern en Volksstamm vun de Balten. Up Latiensch heten se Pruteni, in jem ehr egen Ooltpreußische Spraak hefft se sik Prūsai nömmt. Se weern tohuse vun nöördlich de Memel bit na de Wießel hen. Vun jem kümmt de Naam för dat Land Preußen her. Man na Südwesten un Oosten hen leven se över de latern Grenzen vun Preußen weg. An Funnen, de dor utbuddelt wurrn sünd, kann een sehn, dat de Länner, wo de Pruzzen toeerst tohuse weern, vun de jüngere Steentiet bit an dat Middelöller hen in eenssen weg bewahnt weern. Na de Wießel hen güng dat eerst na dat 7. Johrhunnert, as bloß noch wenig vun de oostgermaanschen Siedlers nableven weern. As se vun den Düütschen Orden endgüllig unnerkregen wurrn weern, hefft de düütschen un poolschen Towannerers jem dalslaken. Jem ehr Spraak is vun dat 17. Johrhunnert af an nich mehr bruukt wurrn. Dat gifft ok nich veel Texten dor vun. In jüngere Tiet warrt woll versöcht, de Spraak wedder to'n leven to bringen un sik dor mit to befaten.

Raastäe

Raastäe is en Gemeen un Luftkuroort in den Landkreis Ammerland in Neddersassen mit 20.053 Inwahners (Stand vun’n 30. Juni 2003) op en Fläch vun 123,03 km².

De ole plattdüütsche Naam vun den Oort is „Raast“, aver hüdigendaags seggt man mehrstens „Raastäe“. De Luftkuroort Raastäe liggt in de schöne Parklandschup an’n Geestrand 10 km nördlich von Ollnborg. De Gegend weer wahrschienlich ok al in de jüngere Steentiet und in de Bronzetiet besiedelt. Smuckstücken un Warktüüch ut disse Tieden sünd darför de Bewies. De eersten schriftlichen Narichten stammt ut de Tiet um dat Jahr 1100. Graaf Huno grünn 1059 de St.-Ulrichs-Parrkark in Raastäe, un de Arzbischop Albert in Bremen deel disse twete Kark up'n Ammerlannen de Buerschuppen Nethen, Hahn, Bekhusen, Lehmden, Rehorn, Loy, Hostemost, Hankhusen un Raastäe as Karkspeel to.

Um 1091 woor de Basilika von dat Klooster Raastäe inweiht. De Abt von dat Klooster stund in den Rang von enen Bischop un weer de hööchste Prälat in dat Bisdom Bremen. Von den Arzbischop leet he sik aver kiene Vörschriften maken, un ok mit den Ollnborger Graaf un siene Vöögt leeg he fakender in Striet.

In de Reformatschoonstiet um 1529 woor dat Klooster uplööst, de Krüüzgang un dat Abthuus woorn 1643 un de dreeschippige Kloosterkark 1757 afbraken. Blots en paar Sülen, de man in’n Raastäer Park sehn kann, tüügt noch von de vergahne Pracht. An de Steed von dat Abthuus leet Graaf Anton Günther en Lusthuus uprichten, dat aver 1773 wedder afreten woor, wiel dar en „Buitenplaats“ (en Landhuus) boot weern schull.

Hertog Peter Friedrich Ludwig koff 1777 dat Huus, leet dat umboen un anboen un so entstund dat Slott, dat tosamen mit dat Palais un den groten Landschupspark de Sommerresidenz von de Ollnborger Groothertöge weer un na 1918 de Wahnsitt von den Arvgroothertog is.

In de lesten Jahrteihnten hett Raastäe enen starken Upswung mit siene Wirtschup nahmen

Ne’e Wahnhüüs, Ladens, Scholen, Warksteden un Fabriken sünd boot woorn un geevt den Oort en fründlich Utsehn.

Schaap

Dat Schaap, wat as anner Veehtüüch bi us in de Landweertschop holen warrt (up latiensch: Ovis orientalis aries), stammt vun dat wille Mufflon af. In de Steentiet hefft de Minschen anfungen, de willen Deerter in to fangen un up to tehn. In de Geschicht vun de Minschheit speelt dat Schaap en Rull vunwegen sien Melk, sien Wull un sien Fleesch.

Spanien

Spanien is en Königriek, dat in’n Süüdwesten vun Europa up dat Ibeersche Halfeiland liggt. Navers sünd Frankriek, Andorra un Portugal. De Hööftstadt is Madrid.

Swabern

Swabern (up düütsch Schwaförden) is ene Gemeende in den Landkreis Deefholt in Neddersassen.

Weertschop

Weertschop is en tosaamfaten Woort för allens wat mit Produkschoon un Hannel un Deenst to doon hett. Dat sünd Verkoop, Inkoop, Export, Import.

De Weertschop is dorop ut, dat, wat de Minschen hebben wullt, to maken un praat to stellen.

Wilst

Wilst is en Oort un Gemeen in de Samtgemeen Tarms in’n Landkreis Rodenborg (Wümm) mit 1719 Inwahners (Stand 31. Dezember 2017).

Annere Spraken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.