Staat

En Staat is de Organisatschoon, de binnen de Gemarken vun en afgrenzt Rebeet togange is un dor de Macht utöövt over de Inwahners, de in düsse Gemarken leevt. Se is in hogen Maat unafhängig. Na buten hen stellt de Staat siene Inwahnerschop dor un hett ok de nödigen Machtmiddels in'e Hannen, um sik na buten un binnen dör to setten (t.B. dat Gewaltmonopol). Dat is mööglich, dat en Staat (freewillig oder dwungen) en Deel vun siene Machtmiddels an en annern Staat overdregen deit, oder dat Staten in en föderalen oder konföderalen Verband en Deel vun ehre Machtmiddels an en Staat afgeven, de over jem steiht.

Wat to en Staat tohören deit

De Staat is tohopensett ut allerhand Elemente, de em siene sunnerliche Aart geevt. Na dat Internatschonale Recht sünd düsse Elemente:

  • De Inwahnerschop
  • Dat Staatsrebeet
  • De Organisatschoon vun Gesette un Politik

De Inwahnerschop

De Inwahnerschop besteiht ut de Unnersaten vun den Staat. De Unnersaten bestaht ut een oder mehr Völker oder Natschonen. Ofschoonst dat in dat 21. Johrhunnert in de westliche Welt as Normalfall ankeken warrt, dat en Staat man eene Natschoon tohopenbinnen un dorstellen deit, is dat lang nich allerwegens so. Dat gifft ok „plurinatschonale“ oder Mehrvölkerstaten. Wenn en Staat blot een Natschoon dorstellt un tohopenfaat, denn warrt snackt vun en Natschonalstaat. De Begreep Natschonalität warrt hen un wenn avers ok bruukt, um an to düden, dat een Unnersate is vun en sunnerlichen Staat, ok wenn de Macht vun düssen Staat over en ganze Reeg vun Völker oder Natschonen henlangen deit.

Staatsrebeet

Dat Staatsrebeet umfaat de geograaphsche Zoon, wo en Staat siene Macht in utöven draff. So is en vun de grottsten Upgaven vun en Staat, Grenzen um sien Land to trecken un düsse Grenzen to schulen. Dat gellt to Land, to See un ok in de Luft. For den Staat geiht dat hier um dat Territorialprinzip bi. For de „olen“ Staten is dat Afmaken un Inholen vun Grenzen keen Problem. Man de jüngern Staten, de ehre Grenzen unner annern in de Kolonialtied kregen hefft, oder de bi dat Ut'neenfallen vun de vörmolige Sowjetunion tostanne kamen sünd, sütt de Saak anners ut. Bovenhen hefft sik so'n Länner faken in'e Klatten vunwegen de een oder de annere Fraag vun dat Grenztrecken.

Organisatschoon vun Gesette un Politik

De Organisatschoon vun Gesette un Politik hett dat dor up afsehn, en Staat up sien Staatsrebeet tohopen to holen un sien Tokumst af to sekern. To düsse Organisatschoon höört dree Kennteken:

Persönlichkeit

De Staat is en Entität, de mit Macht un Rechte utstaffeert is, un de, wat siene Liddmaten, un sunnerlich siene Regeerung un Verwaltung angeiht, en egen unafhängig Bestahn hett. De Staat is permanent: Allens wat sik binnen sien Tosamenleven ännert hett keen Infloot up sien Bestahn un ok nich up de Duerhaftigkeit vun dat, wat dor bestimmt wurrn is.

Souveränität

Dat bedutt, dat de Staat siene Macht nich vun en annere soziale Organisatschoon kriggt un dat dat keen annere soziale Grupp gifft, de boven den Staat steiht. De Staat is souverän, wat de internatschonale Ordnung angeiht, un ok na binnen hen. De Souveränität kann avers freewillig ingrenzt weern. So maakt dat unner annern Niue un de Cook-Eilannen, de Neeseeland beden hefft, ehre butenlannschen Saken to regeln. Um sik dör to setten, hett de Staat dat Gewaltmonopol in'e Hannen (Justizappraat, Polzei, Armee). Na den Soziologen Max Weber maakt dat den Staat ut, dat he dat Monopol vun Gewalt na dat Gesett in'e Hannen höllt.

Utöven vun Macht

Den Staat siene Macht kann in twee grote Kategorien verdeelt weern:

  • De Macht, dat Tosamenleven to organiseren: De Staat kann mit Hölp vun Gesette bestimmen, wat siene Börgerslüde maakt un wat nich.
  • De Macht, up sunnerliche Feller aktiv to weern: So overnimmt de Staat Deenste for se Sellschop un levert Göder (düsse Funktschoon is in'n Momang wichtiger, as in't 19. Johrhunnert).
Däänmark

Dat Königriek Däänmark (däänsch Kongeriget Danmark [[ˈkɔŋəʀiːəð ˈdɛnmɑʀg]]) is en souveräner Staat in dat nördlich Europa un en parlamentarsch Monarkie. To dat Staatsrebeet hörrn Däänmark un de Färöer, de beid geographisch to Nordeuropa hörrn, as ok Gröönland, dat to Nordamerika tellt. Dat Königriek Däänmark is dorher en interkontinentaler Staat. Dat Moderland, de Deel tüschen de Skandinaavsch Halfinsel un Middeleuropa, umfaat en Flach vun 43.094 km², worvan 23.872 km² up de Halfinsel Jütland entfallen un de Rest up Eilannen. Hööftstadt vun dat Land is Kopenhagen.

Däänmark is en vun de twalf Grünnensliddmaaten vun de (an' 4. April 1949 grünnd) NATO un siet den 1. Januar 1973 vun de Europääsch Union bzw. hör Vörgängerin EWG).

De autonomen Rebeeden Gröönland un de Färöer führen eegen Flaggen, hemm eegen Amtsspraaken un hörrn to de NATO, nich aber to de EU.

De eenzig Landsgrenz hett Däänmark to Düütschland. In dat dortige, ehmals däänsch Südsleswig leevt en däänsch Minnerheit In Däänmark gifft dat in dat tüschen 1866 un 1920 preußisch respektive düütsch Nordsleswig en süütsch Minnerheit. Dor is Düütsch anerkannt regionale Minnerheitenspraak as de Europääsche Charta der Regional- oder Minderheitensprachen dat Bestimmen deiht.

Düütschland

Düütschland is en Bundsrepubliek, de in’t Zentrum vun Europa liggt un vun de Waterkant (Noord- un Oostsee) to de Alpen, vun 'n Rhien to de Oder reckt. Navers sünd Belgien, de Nedderlannen, Däänmark, Polen, Tschechien, Öösterriek, de Swiez, Frankriek un Luxemborg. De Hööftstadt is Berlin. De offizielle Naam is Bundsrepubliek Düütschland. De Bundsrepubliek is de needste Oort vun en düütschen Natschonaalstaat. Düütschland besteiht hüüt ut 16 Bundslänner, de na dat Verfatensprinzip vun de kommunale Sülvstverwalten noch mal indeelt sünd.

Frankriek

Frankriek (fr. France [fʁɑ̃ːs]) is en Republiek, de in'n Westen vun Europa liggt. Navers sünd Belgien, Luxemborg, Düütschland, de Swiez, Italien, Monaco, Andorra un Spanien. De Hööftstadt is Paris.

Gemeen (Düütschland)

In Düütschland is de politische Gemeen (ok Gemeende oder Kommune) en staatlich Eenheit, de sik süms verwalten deit. Dorbi nümmt se vun al Verwaltenseenheiten in den Staat den ünnersten Rang in.

Hööftstadt

De Hööftstadt vun en Staat, Bundsland oder Provinz is de Stadt, wo de Regeerung vun dat Rebeet in sitten deit. Normolerwiese is de Hööftstadt ok de Platz, wo dat Parlament, de Hoge Gerichtshoff un de Wahnung vun dat Hööft vun den Staat inricht’ sünd. Bi en Gemeende warrt meist vun en „Hööftoort“ snackt un nich vun en Hööftstadt. En Stadt kann sülvstverständlich de Hööftstadt vun verscheden Eenheiten vun de Verwaltung ween. So is de Stadt Brüssel de Hööftstadt vun de Kuntrei vun de Hööftstadt Brüssel (ndl.: Brussels Hoofdstedelijk Gewest), vun Flannern, vun de „Franzöösche Gemeende in Belgien“ un „de facto“ ok vun de EU.

En Hööftstadt hett towielen densülvigen Naam as dat Rebeet, wo se Hööftstadt vun is. Dat kummt bi Provinzen faken vör, man towielen ok bi Länner, so as in Luxemborg un Mexiko-City. Annersrum kummt dat ok för, dat de Stadt mit densülvigen Naam, as dat Land, doch nich de Hööfstadt is. So is de Hööftstadt vun Belize nich Belize City, man Belmopan.

Inwahnerdicht

De Inwahnerdicht seggt, woveel Inwahners in’n Dörsnitt op de Flach vun en sünner’t Rebeet (Staat, Region, Gemee, oder anners wat) leevt. Tomeist warrt de Inwahnerdicht op een Quadratkilometer angeven. Utrekent warrt dat so, dat een die Inwahnertall dör de Flach deelt. In de Deerwelt is dat to verglieken mit de Populatschoonsdicht.

Blangen de Inwahnerdicht gifft dat noch de Siedlungsdicht. De beschrifft, woveel Inwahners op en Quadratkilometer vun de Siedlungs- oder Verkehrsflachen in en Rebeet kamt. Mitünner warrt ok de Kehrweert vun de Inwahnerdicht angeven, de so nöömte Arealitätstall, de denn angifft, woveel Flach in’n Dörsnitt för jeedeen Inwahner dor is.

Italien

Italien (italieensch Italia) is en Republiek, de in'n Süden vun Europa an de Middellannsche See liggt. Navers sünd Frankriek, de Swiez, Österriek, Vatikan, San Marino, Kroatien (de Grenz löppt öber de See) un Slowenien. De Hööftstadt is Rom. To Italien höört de groden Eilannen Sizilien un Sardinien to un ok noch en ganze Tall vun lüttjere Eilannen, as Elba un de Lipaarschen Eilannen.

Kanada

Kanada is en Land, wat in Noordamerika liggt. Kanada hett 36.503.097 Inwahners (Anfang 2017). Dat sünd 3,6 Inwahners up een km². Navers sünd de USA un Gröönland, wat en Deel vun Däänmark is. De Hööftstadt is Ottawa.

Dat BBP liggt bi 51.689 US-$/Inwahner.

Königriek Hannover

Dat Königriek Hannover weer en düütschen Staat, de von 1814 bet 1866 bestahn hett. De Hööftstadt weer Hannober.

Königriek Westfalen

Dat Königriek Westfalen (franzöösch Royaume de Westphalie, hoochdüütsch Königreich Westphalen) weer en Staat von’n Rhienbund, de von 1807 bet 1813 bestahn hett. Höövdstadt weer Kassel.

Dat weer en napoleonschen Satellitenstaat, de ünner de Kuntrull von Frankriek stünn.

Missouri (Bundsstaat)

Missouri is en Bundsstaat van de USA.

De Staat Missouri [[mɪˈzʊɹɪ]] is nah de Stroom Missouri un nah de glieknaamig Indianers nömmt wurrn. Missouri bedütt Stadt vun de groten Kanus. De Hööftstadt ist Jefferson City. Missouri hett 5.595.211 Inwahners (Stand 2000) op en Rebeet vun 180.693 km².

Der Staat wurrd in Volksmund ok Show Me State nömmt; de gewöhnlich Afkörten van de Staat is MO. De staatlich Universität is in Columbia. Neben de Missouri floot ok de Mississippi dör disse Staat.

Norwegen

Norwegen (norweegsch Norge, Noreg oder Norga) is en Keunigriek, wat in’n Noorden vun Europa an’t Europääsche Noordmeer liggt (Skandinavien). Navers sünd Finnland, Russland un Sweden. De Hööftstadt is Oslo.

Polen

Polen is ene Republiek, de in’t Zentrum vun Europa liggt. Navers sünd Düütschland, Tschechien, de Slowakei, de Ukraine, Wittrussland, Litauen un en lütten Deel vun Russland - de Kaliningrader Oblast, dat ehemaalsche Oostpreußen. De Hööftstadt is Warschau.

Politik

Politik, dat kümmt vun dat greeksche Wort polis, wat Dörp un Stadt bedüüd. Is denn also dat Doon un Simeleern, wat in un mit een Dörp, Stadt un Staat passern schall.

Wi ünnerscheed

Dörpspolitik, wat op hoog ook Kommunalpolitik heet.

Lannspolitik, wat de Politik vun de Bunneslänner is.

Bunnspolitik ellers (in Rieken, so as Däänmark un de Nedderlannen) Riekspolitik

Weltpolitik, wat Politik för de ganze Welt is.Wi köönt obers ook na ünnerscheedlich Rebeeten ünnerscheeden:

Finanzpolitik, wat vun dat Geld is un de Stüür

Wertschapspolitik, wat vun de Wertschap is

Lannwertschapspolitik, wat vun de Lannwertschap un de Buurn is

Butenpolitik, wat dorvun is, woans een Staat sick mit anner Staaten verdragen deit

Binnenpolitik, wat dorvun is, woans dat binnen een Dörp, Stadt, Lann ellers Staat togeiht, nich toletzt, woans dat mit de Udls holln ward un de Füürwehr un so.

Sozialpolitik

Kolturpolitik

Schoolpolitik

WetenschapspolitikFör de Politik gifft dat ünnerscheedlich Organe:

Op'n Dörp den Dörpsraad un den Börgermeester

In de Stadt den Stadtraad un tomeist twee Börgermeester

In een Bunnslann den Lanndag, wat dat Parlament is un den Ministerpräsident mit sien Ministers, wat de Regeern is.

In de Stadtstaaten, so as Hamborg un Bremen de Börgerschap, wat dat Parlament is un den Senot, wat de Regeern is. Wat woanners de Ministerpräsidenten sünd, dat sünd in Hamborg un Bremen de Börgermeesters.

Bi de Staatens sünd dat

de Keunig, de Keunigin, de Präsident oder de Präsidentsch, de baben steiht un representeert

dat Parlament, wat deelwies twee Kamers hett un de Gesetzens mookt un de Regeern dat Geld towiest

de Premierminister oder Ministerpräsident, in Düütschland un Österriek de Bunnskanzler, de dat Seggen över de Regeern un de Ministers hett

Bi de Europäisch Union (EU) sünd dat

dat Europäisch Parlament

de Europäisch Rat

de Ministerrat för dat Fackrebeet

Preußen (Staat)

Den Staat Preußen hett dat vun 1701 bit 1947 geven. De Naam vun düssen Staat is hernahmen vun de Landschop Preußen. De hett ehren Naam nu wedder vun den baltischen Stamm vun de Prußen harrt, de dor fröher leevt harrn.

De Staat is grünnt wurrn, as 1701 de Kurförst Frederik III. vun Brannenborg sik in Keenigsbarg to’n „König in Preußen“ hett krönen laten. He kreeg as König en nee Nummer: Ut Frederik III. vun Brannenborg is he denn to Frederik I. vun Preußen wurrn. Düsse nee Staat hett de ganzen Länner tohopenfaat, de bit dorhen vun dat Huus Hohenzollern bloß man in en lose Personalunion regeert wurrn weern. In de Geschichtswetenschop weert düsse Länner Brannenborg-Preußen nömmt.

Vör 1701 hefft bloß de Länner den Naam „Preußen“ harrt, de buten de Grenzen vun dat Hillge Röömsche Riek, twuschen Achterpommern un Kurland legen hefft. Dat sünd de latern Provinzen Westpreußen un Oostpreußen ween.

De wichtigsten Delen vun den nee grünnten Staat weern de Mark Brannenborg, de al vun 1415 af an unner de Regeern vun de Hohenzollern stünn, un dat Hartogdom Preußen. Dat weer tostanne kamen, as de Rest vun den Oordensstaat 1525 säkulariseert wurrn weer. In düt Hartogdom hefft de Hohenzollern vun 1618 af an dat Seggen harrt. Annere Delen vun Preußen weern Achterpommern, dat Hartogdom Meideborg, Minnen-Ravensbiärge, de Graafschop Mark un dat Hartogdom Kleve.

Mit de Tied is in dat 17. Johrhunnert de Naam „Preußen“ för dat ganze Land unner de Hohenzollern bruukt wurrn. Dat „Königriek Preußen“ is 1763 to ene Grootmacht in Europa wurrn. Na de Märzrevolutschoon hett Preußen dat Kaiserriek Öösterriek mank de düütschen Staten an’e Siete schaven un 1871 hett Preußen dat Düütsche Kaiserriek grünnt un is sien gröttsten un wichtigsten Deelstaat („Bundslidd“) wurrn.

As de Monarkie in de Novemberrevolutschoon 1918 tosamen braken weer, is dat Königriek Preußen ummuddelt wurrn to’n „Freestaat Preußen“. 1932 hett de Rieksregeern düssen Staat in den „Preußenslag“ de Macht wegnahmen. Na den Tweeten Weltkrieg hett de Allieerte Kuntrullraat 1947 anordent, dat de Staat Preußen uplööst weern scholl. Siene Geschicht höört mit to de Traditschoon vun de „Bundsrepublik Düütschland“, de 1949 grünnt wurrn is. Dat Territorium vun Preußen, so, as dat 1871 weer, deelt sik hüdigendags Düütschland mit sess annere Länner, dormank Frankriek un Russland.

Sowjetunion

De Sowjetunion (kort SU, vullstännig Naam: Union vun de Sozialistischen Sowjetrepubliken, kort USSR, up Russisch Союз Советских Социалистических Республик (СССР)/Sojus Sowjetskich Sozialistitscheskich Respublik (SSSR) is en Staat in Oosteuropa, in den Kaukasus, in Noord- un Zentralasien ween. Dor geev dat man eene politische Partei, de allerwegens dat Seggen harrt hett, dat weer de Kommunistische Partei vun de Sowjetunion (KPdSU). Bi de Sowjetunion hannel sik dat um en zentralistischen Bundsstaat. Se is an'n 30. Dezember 1922 vun de Bolschewiken unner Lenin grünnt wurrn. As Union is se uplööst wurrn dör de Deklaratschoon vun Alma-Ata an'n 21. Dezember 1991. De Rechten un Plichten in internatschonale Organisatschonen na dat Völkerrecht sünd vun dor af an dör de Föderatschoon vun Russland övernahmen wurrn.

De mit Afstand gröttste Deel-Staat (1990 sünd dat 78 % vun de USSR ween) is de Russische Sozialistische Föderative Sowjetrepubliek (RSFSR) ween. De weer mit de Oktoberrevolutschoon an'n 7. November 1917 up dat Riek vun de Zaren folgt. Vunwegen de Övermacht vun de RSFFR is de Sowjetunion in de Länner vun den dormoligen „Westen“ faken mit Russland övereen sett wurrn un hett denn „Sowjetrussland“ heten.

De RSFSR hett, na Uplösen vun de Sowjetunion, as unafhängige Föderatschoon vun Russland an'n 12. Juni 1990 ehre Unafhängigkeit verklaart, just so as all de annern vörmoligen Sowjetrepubliken. Up Russland is, na Meenung vun den dormoligen Butenminister Kosyrew, „de Faden to'n Anknütten an de Butenwelt“ övergahn.

Sweden

Sweden (Sverige) is en Monarkie, de in den Noorden vun Europa an de Oostsee liggt (Skandinavien). Navers sünd Finnland, Norwegen un över de Oostsee Däänmark. De Hööftstadt is Stockholm. Sweden harr 2005 9.060.430 Inwahners.

Swiez

De Swiez (Hoochdüütsch: Schweizerische Eidgenossenschaft, Franzöösch: Confédération suisse [kɔ̃.fe.de.ʁɑ.sjɔ̃.ˈsɥis], Italiensch: Confederazione Svizzera, Rätoromaansch: Confederaziun svizra, Latien: Confoederatio Helvetica) is en Republiek, de in Europa in de Alpen liggt. Navers sünd Öösterriek, Liechtensteen, Düütschland, Italien un Frankriek. De Hööftstadt is Bern. In dat Land leven 8.112.200 Inwahner (Stand: 30. September 2013) up en Rebeet vun 41.285 km².

Öösterriek

Öösterriek oder ok Ööstriek is en Republiek, de in ’n Zentrum vun Europa liggt. Navers sünd de Swiez, Liechtensteen, Düütschland, Tschechien, de Slowakei, Ungarn, Slowenien un Italien. De Hööftstadt is Wien.

Annere Spraken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.