Keramik

De Begreep Keramik, ok keramisch Massen, betekent in de Fackspraak en Völtall vun anorgaansch nichmetallisch Warkstoffen, de groff in de Typen Irdengoot, Steengoot, Steentüüch, Porzellan un Sonnermassen ünnerdeelt wurrn können (kiek ok Klassifikatschoon vun keramisch Massen). Allgemeen deent Keramik ok as Böverbegreep för de formt un brennt Produkte, de as Gebruuks- un Ziergegenstände, Baudeelen oder Warktüüch bruukt wurrn. Buterdem können de Herstellungstechnik, dat Handwark (bzw. Kunsthandwark) un de keramisch Produktschoon dormit meent ween.[1]

Dat Woort Keramik stammt ut dat Oltgreeksch: keramos (κέραμος) un weer de Beteeken för Tonminerale un de dorut dör Brennen herstellt formbeständigen Ertüügnisse.

Man ünnerscheed ünner annern Tonkeramik un Glaskeramik. In de Gegenwart speelt de technische Keramik en bedüüdend Rull, to de ok de Verbundkeramik tellt. In kulturhistorischen un archäologischen Studien wurrd vör allen nah den Gebruuk in den Olldag ünnerscheed: Gefäßkeramik (Dischgeschirr, Drinkgeschirr, Kaakschirr, Sonnerformen), Baukeramik (Daaktichel, Backsteenen, Boddenfliesen un Wandfliesen), Ofenkeramik (Ofenkacheln, Kachelofenfööt, Afdeckplaaten) un Sanitärkeramik (Waschbecken, WC-Schüsseln, Baadwannen).

Mineralwasserkruege
Fröh Bispeelen för keramische Massenproduktschoon: Mineralwaterbuddels ut dat 19. Jahrhunnert
Stsheat
Grafisch Dorstellen vun de Temperaturverdeelen vun en Simulatschoon vun en Space Shuttle, de sien oxidkeramisch Böverflach (so nömmt Hittfliesen oder -kacheln) sück bi den Wedderinträe in de Eerdatmosphäre up över 1200 °C upheizt

Vörgeschichtliche Verbreeden

Vestonicka venuse
Venus vun Dolní Věstonice

Wiels de jungpaläolithischen Kultur vun den Gravettien wurrn eerste Lüttplastiken ut brennt Löss­lehm hergestellt. De Lösslehm wurr mit Knakenmehl magert un in en Füerstäe brennt.[2] Dat berühmteste Bispeel is de circa 30.000 Johr olt Venus vun Dolní Věstonice, dorto kommt en Reeg vun Deertenfiguren ut Dolní Věstonice, Pavlov un Krems-Wachtberg.[3]

Dat Opdecken vun Keramik as Pöttkerworen ut Ton is wohrschienlich unafhängig vunnanner in mehreren Regionen erfolgt.

Noordasien

De öldsten Tonpotten vun de Welt stammen ut dat östlich Sibirien Amur-Gebiet un is dör Beschleuniger-Daten vun de vegetabilen Magerung up 15.000 BP dateert.[4] Keramikgefäße sünd ok ut de mesolithischen Jomon-Kultur vun Japan nahwiest un dateeren um 13.000 v. Chr.

De Kenntnis vun de Pöttkeree hett sück dör Wildbeuter-Kulturen wieder nah Korea as ok in de Mandschurei verbreet, ahn dat dit mit en neolithischen Wertschapswies inhergung. Ok in China is düchtig olt Keramik beleggt.[5][6][7] Funde ut en Höhlengraff bi Xianrendong in de Provinz Jiangxi wurrn sogor up en Öller vun bit to 20.000 Johren schätzt.[8] Keramik wurrd um 6000 v. Chr. ok an den Südlichen Bug in de Ukraine nahwiest.

Afrika

In' Sudan wurr Pöttkerworen (Wavy line) vun semisesshaften Jäger un Sammler herstellt un unafhängig vun Asien utfunnen. Eerste Keramik ut dat 10. Johrduusend v. Chr. wurr vun Jäger- un Sammlergruppen in dat hüdig westafrikaansch Mali herstellt (Fundplatz Ounjougou).[9][10]

In dat Nildelta is Keramik eerstmals in dat 9.–8. Johrduusend v. Chr. uptreeden.

Herstellung

Fröhe Pöttkerworen wurr nah hüdig Weeten överall in' „apen Feldbrand“ herstellt. In dat 5. Johrduusend sünd in China eerste Pöttkerofens nahwiest, in' Vörderen Orient in dat 4. Johrduusend. In Middeleuropa gifft dat tietgliek Nahwiesen för Pöttkerofens ut Triwalk, Mekelnborg-Vörpommern, ut de Trichterbekerkultur.

Hör Utbreeden in de Kulturen vun de Jungsteentiet verdanken Keramikgefäße den verbetert Mögelkeiten to'n Kaaken un to dat Vörratshollen, de sück bi gliektiedig Sesshaftweern dörsett, wiel se tovör as to swoor un licht to breeken Transportbehälter tonächst nich to gebruuken weer. Keramik speelt en ganz wesentliche Rull in' Rahmen vun de Identifizeeren un Dateeren vun archäologisch Kulturen.

Begreep un Ünnerdeelen

Faience Plate Melograno
Keramik in' Fayence-Stil

Hüüd is de Begreep wieder faat. Keramiken sünd wietgahnd ut anorganischen, fienkörnigen Rohstoffen ünner de Togaav vun Water bi Ruumtemperatur formt un dornah dröögt Gegenstände (so nömmt Gröönkörper), de in en ansluuten Brennperzess böverhalv 700°C to harter, duerhafteren Gegenständen brennt wurrn. En noch harteren Scherben kriggt man dör höhgere Brenntemperatur, wobi dat af etwa 1200°C (je nah Tonmasse) to en Sinterung kummt, de de Porosität vun den Scherben upheeven deiht. Man kriggt also duersam fleetigkeitsdichte Gefäße. De Begreep 'Keramik' slutt hüüd ok Warkstoffe up de Grundlaag vun Metalloxiden in. Keramik wurrd hüüd in tonehmen Maat för technische Insatzzwecke bruukt (technische Keramik) un in ähnlich Perzessen, allerdings meest wesentlich höhheren Sintertemperaturen, herstellt. In den Beriek vun faserverstärkten Keramik sünd ok siliciumhaltige organische Polymere (Polycarbosilane) as Utgangsstoffe to dat Herstellen vun amorpher Siliciumcarbid-Keramik in Gebruuk. Se wanneln sück in en Pyrolyseperzess vun dat Polymer to de amorphe Keramik um.

CMCGleitlager
Technische Keramik: Gleitlager

En klor Systematik vun de keramischen Warkstoffe – as bispeelsweis bi Metall-Legierungen – is stuur, wiel dat hensichtlich de Rohstoff-Tosommensetten, den Brennvörgang un den Gestaltensperzess fleetend Övergänge gifft. Keramische Produkte wurrd dorum faken nah de jewiels in' Vördergrund stahn Aspekten ünnerscheed, to'n Bispeel nah regionalen Keramiktypen as Westerwälder Steinzeug, Bunzlauer Keramik oder ok Majolika un Fayence, bi technisch Keramik nah de chemisch Tosommensetten in Silikatkeramik, Oxidkeramik un Nicht-Oxid-Keramik oder ok nah den Zweck vun den Gebruuk (Funktschonskeramik, Gebruukskeramik, Baukeramik, Sanitärkeramik un Strukturkeramik).

Tiled roof in Dubrovnik-edit
Groffkeramik: Daaktichels

Man ünnerdeelt aber ok in Groff un Fienkeramik. To de eerst nömmt hörrt de groot Grupp vun de Baukeramik (to'n Bispeel Bau- un Daaktichel, Kanalisatschonsröhren); disse Produkte sünd dickwandig, faken inhomogen, faken vun tofällig Farv. Fienkeramik is dorgegen fienkörnig (Korngrött ünner 0,05 mm), vun bestimmt Farv (to'n Bispeel witt för Huushollenskeramik, Dischgeschirr un Sanitärkeramik); hierher hörrn ok de künstlerischen Ertüügnisse. Fienkeramik bruukt in Hensicht up Upbereiten vun de Rohmasse, de Formgeven un Dröögen as ok dat Brennen en bedüüdend gröttere Sorgfalt, as dat bi de Herstellung vun Groffkeramik nödig is.

De Eegenschapen vun keramisch Produkte wurrn bestimmt dör Aart un Mengt vun de in hör enthollen Kristalle un de as Binnen funktschoneeren Verglasungen (so nömmt Glasphasen). Keramiken sünd formbestännig, in' Allgemeenen hart (dat gifft Utnahmen: bispeelswies pyrolytisch Bornitrid (hexagonal) is flexibel dör sien Schichtstruktur) un hittbestännig.

To de Klassifikatschoon vun keramisch Massen:
De Indeelen vun keramisch Massen kann in dree Klassen, verscheeden Ünnerklassen, Gruppen, Ünnergruppen, wiederführen Updeelen, bispeelswies in Groffkeramik un Fienkeramik as ok dör wiedere Spezifikatschonen maakt wurrn.

Groffkeramik (engl. coarse ware) is de beschrieven Beteeken för vörtietietliche, alldags, keramisch Gebruuksworen vun de ünnerscheedlichsten Kulturen, de mehr as twee Drüddel vun all Funde utmaaken deiht. De Potten un Fatten weern för den Transport un dat Lagern vun Göder, dat Tobereiten vun Spiesen un as Kaakpotten in Gebruuk. Grofferamik steiht sowohl in de Aart vun de Herstellung, as ok in' allgemeen unverziert Utsehn, qualitativ in' Kontrast to de besünner Utführung vun zeremoniellen Gefäßen.

Keramische Rohstoffe

Tongrube
Tongruuv „Wimpsfeld II“ bi Mengerskirchen im Westerwald

Silikat-Rohstoffe

Disse Beriek umfaat generell all Rohstoffe, de [SiO4]4−-Tetraeder in de Kristallstruktur inbaut hemm.

Kaoline

Kaolin, ok Porzellaneer nömmt, is en Verwitterungsprodukt vun Feldspat. Dat besteiht wietgahnd ut Kaolinit, en hydratiseert Alumosilikat, begleit vun Quarzsand, Feldspat un Glimmer. De letzt nömmt Bestanddeelen wurrn dör Schlämmen un Sieben entfernt, dat Endprodukt moot möglichst plastisch, bi dat Dröögen formstabil un nah dat Brennen witt ween. Um de wünscht Eegenschapen hentokriegen wurrn Kaoline vun ünnerscheedlich Herkunft mischt (Mineral Dressing); um en goot Geetverhollen to recken, gifft man noch Plastifizeerensmiddel as Waterglas un/oder Soda to.

Kaolin is to de Porzellanherstellung dwingend. Is kien Kaolin in de Toneer enthollen, entsteiht automatisch immer blots Keramik. Eenig Länner kunnen in de Vergangenheit kien Porzellan herstellen, wiel dat dor kien Kaolin geev. Belgien un de Nedderlannen hörrn dorto.

Nichtplastische Rohstoffe

Feldspäte sünd in' Vergliek to'n Kalk ebenfalls goot Fleetmittel, de aber bi stiegend Brenntemperatur en starkere Verglasung un dormit Verdichtung vun de Ertüügnisse bewirken. De Drööögensschwund wurrd woll minneseert, de Schwund bi dat Brennen stiggt aber.

Tonminerale un deren Gemische

Tone sünd waterhollen Alumosilicate. Kiek ok Tonmineral. Man unterscheed tüschen Primärton un Sekundärton. Tone un Lehme entstahn dör dat Verwittern vun Feldspäten un verwandten Mineralien. De Hööftbestanddeelen sünd Illit, Montmorillonit un Kaolinit. De Korngrötten liggen dorbi in den µm-Beriek. Je nah Zweck vun den Gebruuk wurrn disse Rohstoffe in Steentüüchtone, Steengoottone, Irdenwaretone un -lehme ünnerdeelt. Mergeltone hemm en hohgen Gehalt an Kalk, de stark verfleetend wirkt. Wiel an sückse Scherben de fröher völ gebruukt Blie- un Tinnglasuren bannig good fastbacken, wurrn se faken för Ofenkacheln un Fliesen insett. Bentonite sünd en Verwitterungsprodukt vun vulkanischen Oorsprung, se wirken all bi minn Togaaven bannig stark plastifizeerend, verbeetern de Formbarkeit un de Standfastigkeit wiels den Dröögensperzess. De hooch Waterupnahm vun de Bentonite in den Formgevensperzess führt to en enorme Schwindung all wiels dat Dröögen. Dör de Dröögenschwindung kann dat to Reeten un Verformungen in de Gröönworen kommen.

De Utwahl un Mischung vun de Rohstoffe moot folgen Forderungen genögen: Goot Formbarkeit vun de Masse, minn Schwindung bo dat Dröögen un Brennen, hooch Standfastigkeit bi dat Brennen, minn oder gar kien Verfarven vun dat Endprodukt.

Quarz minneseert as Magerungsmittel den Dröögens- un Brennschwund, verschlechtert aber de Plastizität. Quarz wurrd as fienstkörniger Sand oder as mahlen Ganggesteen insett, he moot möglichst rein ween, um unerwünscht Verfarven to vermieden.

Kalk wurrd as schlämmt Kried oder as mahlen Kalksteen insett. As Magerungsmittel ünnerstütt he de Formstabilität bi dat Dröögen, bi dat Brennen wirkt he as Fleetmittel. Allerdings liggen sien Sinter- un sien Schmültpunkt dicht binanner, bi to hooch Brenntemperaturen besteiht so de Gefohr vun Deformatschonen dör Utgasen.

Schamott, as mahlen brennt Ton oder Tonschiefer, is en Magerungsmittel, dat de Porosität bi leeg Brenntemperaturen erhöht un de Dröögens- un Brennschwindung minnert.

Magnesiummineralien (Talkum, Magnesit) verleehn den Ertüügnissen en hooch Temperaturwesselbeständigkeit; se wurrn meestens för elektrotechnische Produkte insett.

Oxidische Rohstoffe

Mit de nahfolgend upführt oxidischen Rohstoffen wurrn Oxidkeramiken herstellt, de sück in völ Anwennen vun de technisch Keramik finnen. Bi en Deel dorvan hannelt sück dat um synthetische Rohstoffe.

Aluminiumoxid

Aluminiumoxidkeramiken footen up α-Al2O3, den Korund. Se deenen to'n Bispeel as Schliep- un Poliermittel un wurrn ok as Drägermaterial för integreerte Schaltkreise insett. Ut sintert Korund oder Schmültkorund laaten sück füerfast Ertüügnisse herstellen. Aluminiumoxidertüügnisse könnt Glasphase enthollen, en hooch Glasphaseandeel sett de Sintertemperatur daal, aber ok de Fastigkeit un de Temperaturbeständigkeit.

Um de Fastigkeit wieder hoochtosetten, kann Zirkonoxid tosett wurrn. Disse besünners tooi Keramik wurrd as ZTA (Zirconia toughened alumina) betekent.

Berylliumoxid

Ut sintert Berylliumoxid (BeO) wurrn Tiegel för chemische Reaktschonen bi düchtig hooch Temperaturen herstellt. Wiederhen wurrn ut BeO elektrisch isoleerende, aber hooch warmtleitfähige Chip-Dräger produzeert, um de entstahn Warmteenergie an en Köhlkörper aftoleiten. Wegen den hooch Pries un de Giftigkeit is BeO tonehmend dör anner Materialien ersett wurrn, to'n Bispeel dör Aluminiumoxid oder dat noch düerer Aluminiumnitrid to de Warmtafleiten un Graphit för Hoochtemperatur-Laborgefäße.

Wiedere oxidische Rohstoffe

Wiedere oxidische Rohstoffe, de bi de Keramikherstellung bruukt wurrn, sünd to'n Bispeel Zirconium(IV)-oxid, Titan(IV)-oxid, Aluminiumtitanat oder Bariumtitanat.

Nichoxidische Rohstoffe

De folgend upführt upführt nichoxidischen Rohstoffe wurrn to de Herstellung vun Nich-Oxid-Keramiken bruukt, de sück in völ technisch Anwennen (kiek technische Keramik) dörsett hemm. In de Praxis wurrn all disse Rohstoffe künstlich maakt.

Siliciumcarbid

Silicon carbide detail
Siliciumcarbid

Siliciumcarbid (SiC) hörrt wegen sien besünner Fähigkeiten aktuell to de wichtigst Industriekeramiken för Hoochleistungsanwennen. Dat wurrd as Schliepmittel, in Gleitlagern vun Chemiepumpen, as Dieselrußpartikelfilter un för Hoochtemperaturanwennen as temperaturstabiles Formbaudeel (to'n Bispeel Receiver bi Solartoorn-Kraftwarken) bruukt, wiel dat düchtig hart as ok thermisch un chemisch resistent is. En anner Gebruuk sünd Ringe in Gleitringdichtungen. De Kupplungsschiev un de Bremsschieven vun den Porsche Carrera GT bestaht ut köhlenstofffaserverstärkt Siliciumcarbid (C/SiC).

De wichtigste Herstellen (Acheson-Verfohren) kummt ut Quarzsand un Koks bi 2200 °C nah:

Se is vergliekbor mit de Reduktschoon vun Quarz to Rohsilicium; dat wurrd allerdings en Överschuss vun Köhlenstoff bruukt. För betere Formgeven is de Herstellung ut schmült Silicium un Kohlenstoff to bruuken. Hier hett sück Holtkohle bewährt, de vörher up de richtige Form brocht wurr. Dör de Poren kann Silicium upnommen wurrn un denn to SiC reageeren. Dorbi entsteiht en Sonnerform vun dat Siliciumcarbid, dat so nömmt SiSiC (siliciuminfiltreert SiC), in dat sück immer noch eenig Perzent vun nich-reageert Silicium befinnen, dat de Korrosionsbestänngkeit negativ beinflooten deit.

In de Natuur wurrd SiC blots selten funnen. De wurrd denn as Moissanit betekent.

Bornitrid

Wiel Bornitrid (BN) bi Normalbedingungen analog to Graphit upbaut is un doröver herut bannig temperaturbestännig is (dat reageert eerst bi 750 °C mit Luft), is dat as Hoochtemperatur-Schmeermittel to gebruuken. De diamantähnliche Modifikatschon Borazon is nah Diamant dat hartste Material.

De hexagonale Kristallstruktur kann man afleiten, wenn man bi Graphit afwesselnd de Köhlenstoffe dör Bor un Stickstoff ersett. Anners utdrückt, besteiht se ut Ebenen vun an all Sieden kondenseert Borazin-Ringen. Bornitrid is nich elektrisch leitfähig as Graphit, da die Elektronen stärker an den Stickstoffatomen lokalisiert sind.

Bi 60–90 kbar un 1500–2200 °C wannelt sück BN in kubisch Borazon um, dat in de to Diamant analogen Zinkblendestruktur kristalliseert. Borazon is ähnlich hart as Diamant, aber oxidationsbestänniger un wurrd dorum as Schliepmittel bruukt.

Borcarbid

Boron carbide
Borcarbid

Borcarbid (B4C) is en anner düchtig hart Warkstoff (an dart Stäe nah Diamant un Bornitrid). Dat wurrd as Schliepmittel un för Panzerplatten un Sandstrahldüsen bruukt. De Herstellung erfolgt bi 2400 °C ut B2O3 un Köhlenstoff.

Wiedere nichoxidische Rohstoffe

Wiedere nichoxidische Rohstoffe, de bi de Keramikherstellung bruukt wurrn, sünd Siliciumnitrid, Aluminiumnitrid, Molybdändisilicid un Wolframcarbid.

Manipuleert keramische Rohstoffe

Oorsprünglich hier „metallisch-keramische Rohstoffe“ nömmt. De Keramik hett normalerwies nichts mit metallisch Warkstoffen to doon. Wiel man Metalle ähnlichen Formgevensperzessen toführen kann as keramische Rohstoffe, wurr disse Rubrik woll irreführend so nömmt. Dat hannelt sück um Dröögpressen, Schlickergeeten oder plastisch Formgeven middels Bindemitteln. Man betekent dissen Deel vun de Herstellung vun metallisch Warkstoffen as Pulvermetallurgie. Dorbi wurrd mit fienste Körnungen arbeit.

Dröögpressen
Dat Keramikpulver wurrd dröög in en Stahlmatrix dör Druck vun en Ünner- un en Böverstempel mit Drücken vun över 1 t/cm² verpresst. Dat is ok koltisostatisches Pressen mögelk. Dorbi wurrd dat Keramikpulver in en Gummiform füllt un middels Fleetigkeitsdruck (meest Ööl) vun all Sieden gliekmaatig presst. Nah de Formgeven wurrd dat Warkstück brennt bzw. sintert. Bi dat Formgevensverfohren vun dat koltisostatisch Pressen sünd tegenöver dat Dröögpressen gliekmaatige Eegenschapen in dat gesamt Warkstück mögelk.
Schlickergeeten
Dat keramisch Pulver wurrd mit Water un en geeigneten Verfleetiger (Elektrolyt) bi minn Viskosität in Suspension brocht. Dorbi is dat mögelk, de Viskosität vun de Suspension dör den Insatz vun Peptisatschonshülpsmitteln heraftosetten, so dat möglichst völ Faststoff/Volumen in de Suspension / den Schlicker inbrocht wurrn kann. Dör Geeten vun den Schlicker in Gips-Geetformen, wobi de Gipsform dat Water ut den Schlicker afsonnert, bild sück an den Formenrand en plastische Huut. Wenn de överschüssige Schlickermasse afgaaten wurrd, verblifft in de Form dat eegentliche Produkt. Nah de ansluuten Dröögen un Sintern wurrd dat Endprodukt herstellt.
Plastisch Formgeven
Dör Versetten vun dat keramisch Pulver mit so nömmt Plastifizeerensmitteln wurrd en Formbarkeit vun dat Material henkreegen. Disse Plastifizeerensmittel sünd faken vun organisch Oorsprung. Se wurrn dör Polykondensatschoon bzw. dör Polymerisatschoon hart, so dat se dör de vullständige Reaktschoon vun den Plastifizeerer utharten un en utrecken Fastigkeit kriegen. De Formgeven an sück passeert entweder dör Strangpressen oder dör dat Pressen in Formen. De organischen Tosätze verbrennen later in den Brand. Disse Materialkombinatschoon kummt in fleetigerer Form intüschen ok bi dat Rapid Prototyping (3D-Druck) to'n Insatz.

Anner Tosatzstoffe

Anner Tosatzstoffe sünd Fleetmittel in de Glasindustrie. Plastifizeerer oder Flockungsmittel verbetern de Formbarkeit un verbrennen bi den Brennperzess. Organische Plastifikatoren sünd to'n Bispeel Liem, Wachse, Gelatine, Dextrin, Gummiarabikum, Paraffinööl. Ok Verfleetiger oder Peptisatoren, de to dat Verhinnern vun Flockung vun dat Rohmaterial insett wurrn, wurrn bruukt.

Sonstige Hülpsmittel sünd fien mahlt Utbrennmittel as Saag- un Körkmehl, Stärke, Kohlestoff un Styroporkugeln. Se maaken den Scherben porös un licht un könnt interessante Böverflacheneffekte maaken; se verbrennen ebenfalls bi den Brand. So nömmt Poroseerensmittel hemm den Hööftinsatzzweck in de Tichelindustrie, wobi se de Dicht un de Warmtleitfähigkeit vun de Ticheln minneseeren.

Herstellensträen

Upbereiten vun de Rohstoffe

Aufgearbeiteter Ton
Ton nah dat Upbereiten in dat Mahl- un Mischwark

In de industriellen Keramikproduktschoon wurrn de Komponenten, nahdem se deelwies vörbrennt wurrn, entspreekend de Rezeptur gemeensam in Trummelmöhlen fien mahlen. Nah dat Schlämmen ünner Togaav vun Water wurrd dat in Filterpressen weer wietgahnd ruttrucken. De torüchblieven Filterkook wurrd dröögt un nochmals mahlt. In disse Form wurrd de Rohmasse entweder lagert oder sofort ünner Togaav vun Water un verfleetigenden Hülpsstoffen in kneet un wenn nödig entlüftet. Dorneben hett in jüngere Tiet de halfnatt un de dröög Upbereiten bi de industriellen Herstellung Bedüüden wunnen.

In de Pöttkerwarkstäe wurrd to'n Deel noch hüüd disse Perzess in upwännig Handarbeit dörführt. Wiel Mahlwarken faken nich to Verfügung stahn, kummt dat Schlämmen groot Bedüüden to. De Homogeniseeren vun de Masse wurr in mühsam Knetarbeit reckt. Hüüd hett man dorför meestens Maschinen. Teel ist dat, en möglichst homogene, geschmeidige un blasenfree Arbeitsmasse hentokriegen.

Formgeeven

De Formgeven vun de Gröönkörper oder Rohlinge to dat Herstellen vun fienkeramisch Ertüügnisse kann nah historsch-traditschonellen Verfohren oder modern Methoden maakt wurrn. To disse Verfohren hörrn ünner annern:

L-Tonwaren2
Traditschoneller Keramik-Schlickergööt in Gipsformen
  • Schlickergööt dör Inbringen vun de fleetig Keramikmasse (ok Schlicker) in Gipshohlformen oder Gefreergööt
  • Spritzgööt un temperaturinverser Spritzgööt
  • Foliengeeten
  • Modelleeren
  • Extrudeeren
  • Upbauarbeit ut eenzelt Strängen (to'n Bispeel bi Hohlgefäßen)
  • Plattentechnik
  • Dreihn vun rotatschonssymmetrisch Hohlgefäße up de Pöttkerschiev
  • Indreihn oder Överdreihn vun rotatschonssymmetrisch Körper in Hohlformen mit Hülp vun Schablonen up de Dreihschievenmaschien
  • Pressen
  1. uniaxial Pressen
  2. kaltisostatisch Pressen
  3. heetisostatisch Pressen (HIP)
  • Trennen Nahbearbeiten mit Funkenerodeeren, Stanzen oder Fräsen

In de Formgeeven to dat Herstellen vun groffkeramisch Ertüügnisse können todem dat Strangpresseverfohren un dat Formpressverfohren, vör allen to de Fertigung vun Röhren un Stangen, to'n Insatz kommen. In de industriell Grootserienfertigung hemm de halfdröög un de dröög Formgeeven Bedüüden kreegen, wiel hierbi wesentlich leeger Dröögenstiet vun de Gröönkörper bi gliektiedig beterer Maßhaltigkeit reckbor sünd. Wiel aber Verunreinigungen, bispeelswies löslich Solten nich aftrennt wurrn könnt, sünd disse Verfohren för de Herstellung vun Porzellan un anner fienkeramisch Ertüügnisse vöreerst nich to gebruuken.

Beschichtungen un Infiltratschoon

In de technisch Keramik wurrn ok de folgen Sonderverfohren anwennd:

  • Chemisch Gasphasenafscheeden (engl. chemical vapor deposition, CVD): Bi disse Verfohren reageeren mehrere Gase ünner en bestimmten Druck un hooch Temperaturen un scheeden up de Böverflach den keramischen Stoff af. So laaten sück to'n Bispeel Bornitridschichten dör en Gasgemisch ut Bortrichlorid un Ammoniak, Siliciumcarbidschichten dör en Gemisch ut Methyltrichlorsilan un Waterstoff, Köhlenstoffschichten dör en Gemisch ut Methan un Argon oder Propan un Argon herstellen. Wurrd de Schicht vun den formgeeven Ünnergrund (to'n Bispeel Graphit) aftrennt, hett man dat fardige keramische Baudeel.
  • Chemische Gasphaseninfiltratschoon (engl. chemical vapor infiltration, CVI): Hier is de Form dör en to infiltreeren Deel vörgeven, to'n Bispeel dör en fixeerte Geweevstruktur ut Köhlenstofffasern oder en anner apenporige, schwammähnliche Struktur. Gasgemische un Abscheedensprodukt entspreaken denen vun dat CVD-Verfohren (kiek ok keramischer Faserverbundwarkstoff).
  • Physikalisch Gasphasenafscheeden (engl. physical vapor deposition, PVD): Anners as bi de CVD wurrd mit Hülp vun physikaalsch Verfohren dat Utgangsmaterial in de Gasphase överführt. Dat gasförmige Material wurrd ansluutend to'n to beschichten Substrat führt, wo dat kondenseert un de Teelschicht bild. Wurrd för besünners dünn Schichten bruukt.

Dat Dröögen

Nah de Formgeeven is de Rohling fuchtig dör

  • mechanisch inslooten Water in de Hohlrüüms,
  • physikochemisch bunnen Water (Adhäsion, Kapillarwater) un
  • chemisch bunnen Water (Kristallwater).

De Snelligkeit vun dat Dröögen hangt neben dat umgeeven „Klima“ stark vun de Rezeptur vun de Rohmasse af. Um de Dröögensgeschwindigkeit to dat Vermieden vun Rissen leeg to hollen, können de Rohlinge afdeckt wurrn. Industriell wurrd dat Dröögen in klimatiseert Rüüms vornommen. Dat physikochemisch bunnen un insbesünnere dat chemisch bunnnen Water wurrn allerdings eerst dör den Brand verdreeven.

Man ünnerscheed bi dat Dröögen dree verscheeden Stadien:

  • Ledderhart: De Scherben lett sück nich mehr verformen, hett aber noch so völ Fuchtigkeit, dat man hüm dekoreeren kann.
  • Luftdröög: De Scherben gifft bi Ruumtemperatur kien Fuchtigkeit mehr af un föhlt sück köhl an.
  • Brennriep: De Scherben föhlt sück nich mehr köhl an, sonnern wiest sück as bedingt suugfähig (Versöök: Tung blifft an den Scherben kleven).

De Brennperzess

De Brennperzess (Roh- oder Schrühbrand) överführt den dröögten Formkörper in en hart, waterbeständig Produkt. In de technischen Keramik wurrd disse Perzess ok as Sintern betekent. Bi leeg Temperaturen (< 1000 °C) wurrn flüchtige Bestanddeelen utdreeven (Water, Köhlendioxid, organische Hülpsstoffe). Dorbi zersetten sück de tonigen Bestanddeelen un billen nee Minerale. In den entstahn „Scherben“ sluuten sück Kristalle an de Korngrenzen tosommen (Kristallwasdom) un wurrn (falls enthollen) dör glasige Andeelen verkitt. Andeel un Aart (Korngröttenverdeelen, Texturen etc.) vun de Kristall- un Glasphase as ok vun de Poren bestimmen de Eegenschapen vun dat brennt Goot.

De Temperaturen de dorbi reckt wurrn, gaht bit etwa 1400 °C; bi Sünnerkeramiken liggen se ok düütlich höhger. In Afhängigkeit vun de Rohstoffen un dat wünscht Produkt moot in völ Fällen wiels den Brennperzess ingreepen wurrn (Temperaturprofil). Doröver herut is dat faken wichtig, dat der Perzess tietwielig ünner minneseeren Atmosphäre verlöppt (to'n Bispeel Vermieiden vun Geelfarven dör Iesenverunreinigungen bi witt Geschirr oder bi Sanitärkeramik).

Bi de Massenproduktschoon wurrd tüschen perioodsche un kontinuierliche Ofens ünnerscheeden. Insett wurrn Kamer- un Ringofens as ok Tunnelofens (Herstellen vun Ticheln, Produkten ut füerfasten Warkstoffen un Porzellan) un Rullenofens (för flaak Ertüügnisse as Fliesen). Överwegend kaamt Ofens mit fossilen Brennstoffen to'n Insatz. In Handwarksbedrieven wurrn faken elektrisch Ofens bruukt. Bi Brennofens för lütt Stücktallen is to ünnerscheeden tüschen apen Systemen, bi de de Brenngase (mit ünnerscheedlich Flammführung) in unmittelbaren Kuntakt mit de Woren treeden, un Muffelofens, bi de de Brenngase dat Brenngoot indirekt heet maaken.

För dat nahträgliche Ermitteln vun Brenntemperaturen, as dat bi antiken Keramiken begäng is, gifft dat twee methodische Ansätze. Entweder wurrd dat annommen Utgangsmaterial experimentell solang kontinuierlich heet maakt, bit ruch weg de glieker Eegenschapen reckt sünd, oder dat wurrn temperatur-indizeerende Minerale (etwa Gehlenit), de en begrenzt Temperatur-Stabilitätsfeld hemm, nipp un nau ünnersöcht un up disse Aart un Wies de Brenntemperatur afschätzt.[11]

De för dat Brennen vun Keramik-Massenprodukten bruukt Dörloopofens sünd düchtig energieintensiv. Dat is en verfohrenstechnisch Herutforderung, de Qualität un Mengt vun de brennt Produkte mit möglichst minn Energieverbruuk hertostellen.[12]

Glasuren

Glasuren sünd dünn Glasövertüüg. De maaken up de een Siet den porösen Keramikkörper meest waterdicht un geven hüm en licht to reinigen Böverflach. To'n annern maaken se en afwesselnsriek un dekorative Gestaltung vun de Keramiken mögelk. Glasuren könnt farvig, transparent oder deckend (opak), glänzend, halfmatt oder matt ween. Se könnt week un leeg schmültend (af etwa 800 °C bi RAKU-Waren bit etwa 1000 °C) oder hart un hooch schmültend (af 1000 °C bit etwa 1400 °C bi Porzellan) ween. Nah hör chemisch Tosommensetten kann man to'n Bispeel tüschen Borosilikat-, Feldspat-, Solt- Gold- un bliehollen Glasuren ünnerscheeden. In jeden Fall is aber de glasbillen Hööftbestanddeel SiO2 as bi Buddel- oder Fensterglas. De Glasuren wurrn faken in de Keramikherstellung eerst nah den Schrühbrand vun de Woren upbrocht (Düüken, Spritzen, Pinseln, Stempeln) un in en wiederen Brennperzess (Glattbrand) verglast. Disse Brand wurrd ok „Glasurbrand“ nömmt un bruukt höhgere Temperaturen as de Schrühbrand. Dorbi sintert denn de Scherben un wurrd dicht.

Bi Upglasurmaleree bruukt man in de Regel för jede Farv en wiederen Brand. Disse liggt ünnerhalv vun de Sintertemperatur. Ok bi den Insatz vun Siebdrucktechnik lett sück en wiedere Brand nich verhinnern: Hier mööt de Temperaturen sogor ünnerhalv vun de Schrüh-Temperatur liggen.

Bi de traditschonell Soltglasur wurrd bi den Brand Steensolt in dat Füer geven, de sien Gase dat Brenngoot överstrieken. Dorbi minneseert dat entstahn, sück daalslahn Natriumoxid up de Böverflach de Schmülttemperatur un maakt up den Scherben en Glasur.

Institutschonen

Wetenschap

De Deutsche Keramische Gesellschaft e. V. (DKG) versteiht sück as technisch-wetenschaplich Vereen för de gesamte Keramik. Se is de Diskussionsplattform vun dissen Industrieberiek zu all technisch-wetenschaplich Fragestellungen (Utbillen, Fortbillen, Forschung, Lehre un Umweltschuul) as ok zentraal Kuntaktstäe tüschen Wetenschap un keramisch Industrie.

Keramikkunst

De künstlerisch Siet vun de Moderne Keramik as Deel vun de Moderne Kunst wurrd nich dör en eenzig Institutschoon vertreeden, sonnern in en Völtall vun Inrichtungen vun de Keramikunst, as Museen, Symposien, Galerien etc. vermittelt.

Museen

  • Keramikmuseum Westerwald – Deutsche Sammlung für historische und zeitgenössische Keramik, Höhr-Grenzhausen
  • Deutsches Keramikmuseum, Düsseldörp – kiek Hetjens-Museum
  • Porzellanikon – Museumskomplex in Selb un Hohenberg an der Eger
  • Stiftung Keramion, Frechen
  • Museum Slott Glücksburg in Römhild – Sammlung vun tietgenössisch internatschonaler Keramikkunst (siet 1975)

Wiedere Museen: kiek Weblenken

Literatur

Technik

  • Kleine Enzyklopädie Technik. Bibliographisches Institut, Leipzig 1972.
  • Keramik. In: Hans-Herbert Möller (Hrsg.): Restaurierung von Kulturdenkmalen. Beispiele aus der niedersächsischen Denkmalpflege (= Berichte zur Denkmalpflege. Beiheft 2). Niedersächsisches Landesverwaltungsamt – Institut für Denkmalpflege. Niemeyer, Hameln 1989, ISBN 3-87585-152-8, S. 117–138.
  • Werkstoffe und Werkstoffprüfung – Grundlagen. In: Lueger Lexikon der Technik. (veer Bände), Rowohlt Taschenbuch-Verlag, Reinbek 2003, ISBN 3-499-19008-7.
  • P. Rada: Die Technik der Keramik. Dausien, 1989, ISBN 3-7684-1868-5.
  • Sven Frotscher: dtv-Atlas Keramik und Porzellan. München 2003, ISBN 3-423-03258-8.
  • Verband der Keramischen Industrie e. V. (Hrsg.): Brevier Technische Keramik. 4. Uplaag. Fahner Verlag, Lauf a.d. Pegnitz 2003, ISBN 3-924158-36-3.

Geschichte

  • Peter Hommel: Ceramic Technology. In: Vicki Cummings, Peter Jordan, Marek Zvelebil (Hrsg.): The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers. Oxford University Press, Oxford Online Publication Date: Oct 2013
  • Detlev Jantzen: Töpferei und Feuerkult – Vom Leben auf der Anhöhe bei Triwalk, Lkr. Nordwestmecklenburg. In: Die Autobahn A 20 – Norddeutschlands längste Ausgrabung. Archäologische Forschungen auf der Trasse zwischen Lübeck und Stettin. Swerin 2006, ISBN 3-935770-11-1, S. 33–36.
  • Peter Jordan, Marek Zvelebil (Hrsg.): Ceramics before farming, the dispersal of pottery among prehistoric Eurasian hunter-gatherers. Left Coast Press, Walnut Creek 2009.
  • R. Schreg: Keramik aus Südwestdeutschland. Eine Hilfe zur Beschreibung, Bestimmung und Datierung archäologischer Funde vom Neolithikum bis zur Neuzeit. Lehr- und Arbeitsmaterialien zur Archäologie des Mittelalters und der Neuzeit. Tübingen 1998, ISBN 3-9806533-0-7.

Weblenken

Wiedere Museen:

Bildungsorganisatschonen:

Beropsverband un technisch-wetenschaplich Verband:

  • www.dkg.de – Deutsche Keramische Gesellschaft, Köln

Wertschapsverbände:

Enkeld Nahwiesen

  1. Vgl. Keramik bi Duden online.
  2. Miroslav Králík: Ancient ceramics and imprints on their surfaces. In: Jiři Svoboda: Pavlov – Excavations 2007–2011. (= The Dolní Věstonice Studies. Band 18). 1. Auflage. Academy of Sciences of the Czech Republic, Brno 2011, ISBN 978-80-86023-85-4, S. 207–244 (Kapitel III.10.)
  3. Thomas Einwögerer: Die jungpaläolithische Station auf dem Wachtberg in Krems, Niederösterreich. Eine Rekonstruktion und wissenschaftliche Darlegung der Grabung von J. Bayer aus dem Jahre 1930. (= Mitteilungen der Prähistorischen Kommission. Band 34). Wien 2000.
  4. Y. V. Kuzmin: The earliest centres of pottery origin in the Russian Far East and Siberia: review of chronology for the oldest Neolithic cultures. In: Documenta Praehistorica. 29, 2002, S. 37–46.
  5. Jeanette Werning: Früheste Scherben, frühester Reis, früheste Hirse. Zur Neolithisierung in China. In: Jörg Eckert (Hrsg.): Archäologische Perspektiven. Analysen und Interpretationen im Wandel. Leidorf, Rahden/Westfalen 2003, S. 103–129.
  6. Elisabetta Boarettoa u. a.: Radiocarbon dating of charcoal and bone collagen associated with early pottery at Yuchanyan Cave, Hunan Province, China. In: PNAS. 2009, doi:10.1073/pnas.0900539106 (Abstract)
  7. Die ersten Töpfer lebten in China. auf: www.wissenschaft.de (düütsch Tosommenfaaten vun den Artikel vun de PNAS)
  8. Pottery 20,000 years old found in a Chinese cave. In: USA Today. 28. Juni 2012.
  9. Eric Huysecom: Wann begann Afrikas Jungsteinzeit? In: Spektrum der Wissenschaft. 8/2008, S. 62–67.
  10. Eric Huysecom: Wann begann Afrikas Jungsteinzeit? In: Spektrum der Wissenschaft, 8/2008, S. 62–67.
  11. C. Tschegg, Th. Ntaflos, I. Hein: Thermally triggered two-stage reaction of carbonates and clay during ceramic firing – a case study on Bronze Age Cypriot ceramics. In: Applied Clay Science. 43, 1, 2009, S. 69–78.
  12. Hajo Hagens, Rudolf Jeschar, Peter Jeschke, Hartmut Kainer: Veränderung der Prozessführung und der Energiebilanz von Tunnelöfen bei der Verbesserung vo Tunnelwagenaufbauten In: cfi/Ber. DKG. 64, 6/7, 1987, S. 205–210.
Aluminium

Aluminium is en cheemsch Element ut de 3. Hööftgrupp un tellt to de Metallen. Aluminium hett dat Atomteken Al un de Atomtall 13. De Naam leidt sik af vun dat latiensche Woort alumen för Aluun. Begäng is vundaag ok die kotte Form Alu.

In dat Periodensystem höört Aluminium to de Borgrupp, de fröher ok as Eerdmetallen betekend weer. Dat Lichtmetall Aluminium is dat drüttfakenste Element in de Eerdkrust un togliek dat fakenste Metall. Man in de Eerdkrust liggt Aluminium blots bunnen vör, wiel dat Metall licht mit annere Elementen reageert.

Archäologie

De Archäologie (vun gr. ἀρχαῖος archaios „oolt“ un lógos „De Lehr“), is en Wetenschop, de – tomeist mit annere Naturwetenschoppen tosamen – de Geschicht vun den Minsch un de Entwickeln vun sien Kultur utforscht. De Archäologie stütt sik dorbi op Ünnersöken vun dat, wat in de Eer vun dat Leven vun de Minschen nableven is. Se ünnersöcht den Tietruum vun de Tiet an, in de de Minsch anfungen hett, Warktüüch to bruken, also so vun üm un bi vör 2,5 Millionen Johr bet hüüt. Üm de Levenswies vun verleden Tieten to rekunstrueeren, is dat goot to weten, woans sik de Minschen in de Tieten nehrt hebbt, wovun Klima herrscht hett un woans de Ümwelt utsehn hett.

De Archäologie is en noch teemlich junge Wetenschop, liekers is dat nich mehr möglich, all Tietrüüm in’t Oog to behollen. Dorüm hebbt sik binnen de Archäologie verschedene Fackrebeden utbillt. Dorbi kann de Opdelen themaatsch vörnahmen warrn (t. B. christliche Archäologie) oder na sünnere geograafsche Rebeden (t. B. Vörderasiaatsche Archäologie) spezialiseert wesen. De MEthoden sünd dorbi tomeist de glieken, man de Borns, worut dat Weten stammt, künnt bannig ünnerscheedlich wesen.

In de Oor- un Vörhistorie befaat een sik vör allen mit de materiellen Kultur, wiel in de Fröhhistorie ok al de eersten Schriftborns ünnersöcht warrn künnt. In’n Ünnerscheed to de Geschichtswetenschopplers, staht de bi de Archäologen aver nich in’n Middelpunkt. De archäoloogsche Utrichten steiht tomeist för en sünnere Region oder en sünnern Tietafsnitt. Disse Regionen künnt weltwiet ünnerscheedlich dateert, man överall natowiesen wesen, as to’n Bispeel to Övergang vun Jagers un Sammlers to Buerslüüd, de Deerten hoolt, oder de Entwickeln vun de eersten Städer.

Sülvst de nalaten materiellen Saken vun de jüngeren Historie (as Kunzentratschoonslagers un Bunkers ut den Tweeten Weltkrieg) warrt hüüt mit archäoloogsche Methoden utweert. De Archäologie hett sik weltwiet to en Verband vun ünnerscheedliche theoreetsche un praktische Fachrichten entwickelt un arbeit faken mit Historikers tosamen.

Bambi (Filmpries)

De Bambi is en düütschen Medien- un Feernsehpries, de jeed Johr vun de Hubert Burda Media vergeven warrt. Na Utsaag vun de Veranstalters geiht de Pries an „Minschen mit Visionen un Kreativität, vun de de Tokiekers över dat Johr sünners andoon weern“. Wokeen mit den Pries uttekent warrt beslutt en Jury, de regelmatig ut Hubert Burda un all Baasredakteuren vun’n Burda-Konzern besteiht.

Boa Vista (Kap Verde)

Boa Vista (ok in de Schrievwies Boavista) is en Eiland in’n Atlantik. Dat is dat drüttgröttste Eiland vun Kap Verde.

Geetkann

En Geetkann is en Fatt, um Planten Water to geven.

Bestanddeelen vun de Geetkann sünd Fatt, Greep, Tüll un Bruusmundstück, ok woll Schnulle nömmt. Se is dat an' wietsten verbreedt Warktüüch to en künstlich Beregnung. Hör speziell Form deent den Zweck, de bruukt Watermeng in wünscht Doseeren, mögelk teelgenau oder gliekmatig verdeelt, an de Planten to bringen.

Geetkannen gifft dat in verscheeden Utführungen un Materialien (Kunststoff, Blick, Keramik usw.). De Form vun de Geetkannen as ok deren Bestanddeelen wurrn in de Loop vun hör Entwicklung ümmer wedder den besünnern Erfordernissen anpasst un verbetert. Ok Konrad Adenauer hett dorto en Bidrag leist: 1940 reck he bi dat Riekspatentamt en Andrag to en speziellen Bruuskopp in.

Für Zimmerplanten gifft dat lüttgere Geetkannen (meestens mit en Faatensvermögen vun een bit twee Liter), mit höhgeren Anspröök an Design un Utsehn as bi groot Geetkannen (bit to 15 Liter) för Bruuk- un Ziergordens. Buterdem is de Tüll to dat teelte Watern vun Blöömpotten oder Balkonkastens in' Verhältnis to dat Gefäß langer un schmaler as bi de Gordengeetkann. Bi technisch hochwertig Geetkannen för Zimmerplanten liggt de Uttrittsöffnung vun de Tüll bi waagrecht Positschoon vun de Kann düütlich höhger as de Infüllöffnung, wodör dat Risiko, Water ut Versehns to vergeeten, minneseert wurrd.

Gerhard Reichhardt

Gerhard Reichhardt (* 27. Dezember 1925 in Gotha; † 18. April 1969 in Stood) weer en düütschen Politiker von de SPD.

Reichhardt is 1925 in Gotha boren. Na de School weer he von 1943 bet 1945 Soldat in’n Tweten Weltkrieg. An’t Enn von’n Krieg keem he in US-amerikaansche Fungenschop, ut de he 1946 wedder free keem. He hett 1946/1947 en Lehr as Bäcker maakt un weer 1947/1948 bi de Berufspädagogische Ausbildungsstätte in Gotha. 1948/1949 hett he as Schoolmeester an de Beroopsschool arbeidt. 1950 is he ut de DDR wegtagen in de BRD. He hett dor von 1950 bet 1955 as Gewarflehrer arbeidt. Denn weer he Geschäftsföhrer bi de IG Chemie, Papier, Keramik.

Reichhardt is 1946 in de LDPD ringahn un 1948 Viezvörsitter von de LDPD in Vacha worrn. He hett 1949/1950 as Kreissekretär för de Partei arbeidt. Nadem he in de BRD gahn is, is he 1950 in de SPD ringahn. 1964 is he as Vörsitter von’n SPD-Ünnerbezirk Stood-Bremervöör wählt worrn.

Reichhardt is 1956 Maat von’n Kreisdag in’n Landkreis Stood worrn un 1961 Senater von de Stadt Stood. An’n 5. Oktober 1964 is he Liddmaat von’n Düütschen Bundsdag worrn, nadem de Afornte Uwe-Jens Nissen sien Mandat dalleggt harr. In’n Bundsdag is he aver blots bet to dat Enn von de Wahlperiood an’n 19. Oktober 1965 bleven.

Reichhardt is 1963 Viez-Landraad von’n Landkreis Stood worrn un weer von 1968 bet to sien Dood 1969 Börgermeester von de Stadt Stood.

Gold

Gold (vun indogermaansch ghel: glannig, (geel)) is en cheemsch Element ut dat Periodensystem mit dat Atomteken Au, dat sik vun den latienschen Naam aurum afleiden deit, un de Atomtall 79. Gold is en Eddelmetall, wat na de Systematik in’t Periodensystem to de Övergangselementen rekend warrt.

Heinz Dabelow

Heinz Dabelow (* 4. Oktober 1922 in Stettin; † 5. März 2011 in Stood) weer en düütschen Politiker von de SPD.

Dabelow is 1922 in Stettin boren un hett bi de Stettiner Oderwarken en Lehr as Schippboer maakt. In’n Tweten Weltkrieg weer he Soldaat. As Panzerfohrer is he an de Oostfront swoor verwunnt worrn un hett dor en Oog bi verloren. Na’n Krieg kunn he nich mehr in sien olen Beroop arbeiden. An’t Enn von dat Johr 1945 keem he na Stood. Dor hett sien Verloovte Charlotte leevt, nadem Stettin ünner poolsche Verwaltung fullen weer. De beiden hebbt een Johr later freet. Se sünd bet to ehren Dood an’n 15. Oktober 2006 tohoopbleven. He hett denn bi de Fabrik Gummi-Schmidt in Stood arbeidt, is dor Vörsitter von’n Bedrievsraad worrn un hett bi’n Wedderopbo von de Gewerkschaft hulpen. 1959 hett he bi de Phoenix-Gummiwarken in Horborg anfungen un weer dor siet de Johren 1960 ok wedder in’n Bedrievsraad. He is bet 1984 bi de Phoenix-Warken bleven.

Von 1954 bet 1979 weer Dabelow Arbeidsrichter. Siet 1965 weer he Maat von’n Vörstand von de Verwaltungsstell von de IG Chemie, Poppeer, Keramik in Hamborg.

1964 is Dabelow dat eerste Maal in’n Stadtraad von Stood wählt worrn un is dor bet 2001 in bleven. He weer von 1968 bet 1976 Vörsitter von’n Sozialutschuss in’n Stadtraad un von 1968 bet 1972 Viez-Vörsitter von’n Verkehrsutschuss. An’n 5. Mai 1969 is he Frakschoonsvörsitter von de SPD in’n Raad worrn. 1972 is Dabelow as tweten Viez-Börgermeester von Stood wählt worrn. He weer Maat in’n Verwaltungsutschuss, in’n Finanzutschuss, in’n Utschuss för Ümweltschuul un von 1972 bet 1976 Vörsitter von’n Verkehrsutschuss. Von 1972 bet 1986 weer he Vörsitter von’n Opsichtsraad von de Stadtwarken Stood.

1976 is he as Börgermeester von Stood wählt worrn. Dat weer he för een Amtsperiood bet 1981. Bi de nächste Wahl hett sik denn aver Horst Eylmann von de CDU dörsett un Dabelow weer von 1981 bet 1986 eersten Viez-Börgermeester. He weer in disse Tied in’n Verwaltungsraad von de Stadtspoorkass Stood, in de Sellschopperversammlung von de Wohnbau Niederelbe un in’n Verkehrs- un Verwaltungsutschuss. Bi de Wahl 1986 kunn he sik wedder gegen Eylmann dörsetten un is Börgermeester worrn. De beiden hebbt sik aver de Amtsperiood deelt un so hett Eylmann 1989 dat Amt as Börgermeester övernahmen un Dabelow is eersten Viez-Börgermeester ween. Ok in en Reeg Utschüss weer he wedder. 1991 hett Dabelow denn wedder as Börgermeester övernahmen. Dat is he nu för twee Wahlperioden bet 2001 bleven.

Dabelow hett sik för dat Kernkraftwark Stood insett, von wegen dat dör de Gewarvstüür-Innahmen de Stoder Binnenstadt opfleet un de Infrastruktur von de Stadt utboot warrn kunn. Dabelow hett dör sien polietsch Warken ok veel dor bi daan, dat de Ooldstadt von Stood saneert warrt.

Kobalt

Kobalt (in de Fackspraak ok Cobalt; vun’t lat. cobaltum „Kobold“) is’n cheemsch Element ut de Serie vun de Övergangselementen. Kobalt, mit dat Atomteken Co un de Atomtall 27, is en Swormetall ut de neegten Grupp vun’t Periodensystem, dat dorför bekannt is, ferromagneetsch to wesen. Dat Element is 1735 dör den sweedschen Chemiker Georg Brandt opdeckt worrn, vun den dat ok sien Naam kregen hett. Wat sünners is de molaar Masse vun’t Kobalt: se is grötter as de vun’t nächste Element in’t Periodensystem, wat dat Nickel is

Kohlenstoff

De Kohlenstoff (latiensch: Carbonium) is en Element ut dat Periodensystem un tellt to de Nichtmetallen. Dat Atomteken is C un de Atomtall is 6. In de Natur kann Kohlenstoff gediegen oder cheemsch bunnen vörkamen. Dat Kohlenstoffatom wiest en sünnere Anorden vun de Elektronen in de Hüll op, neemlich en halfvulle L-Schaal. Dordör kann Kohlenstoff bannig komplexe Molekülen billn un hett vun all cheemsche Elementen de gröttste Männigkeit vun Verbinnen. Kohlenstoffverbinnen sünd de molekulare Grundlaag vun all Leven op de Eer un stellt dormit ok de Grundlaag dor för de orgaansche Chemie.

Maio

Maio (vullst. Ilha do Maio vun’t port. maio „Mai“) is en Eiland in’n Atlantik. Se is een vun de negen bewahnten Eilannen vun Kap Verde.

Marie Bracquemond

Marie Bracquemond (boren Quivoron-Pasquiou) (* 1. Dezember 1840 in Argentan; † 17. Januar 1916 in Sèvres) weer franzöösch Malerin un hörr to de Kreis vun de groot franzöösch Impressionisten.

Nah en Jöögd in stuur Verhältnissen truck Marie Quivoron-Pasquiou to Tekenstudien nah Etampes bi Paris. Se maak Bekanntschap mit Jean-Auguste-Dominique Ingres, de hör fördert hett un ok ehr Stil präägt hett, ahn hör aber geregelten Ünnerricht to geven. 1957 kreeg se de Erloovnis, in’ Louvre Biller to kopeeren. Dor hett se denn Félix Bracquemond kennenlehrt, de in Limoges as Porzellanmaler un Grafiker tätig weer. Se hebbt denn in’ 1869 heiraadt. Marie wurr vun hör Mann in sien Arbeit mit inbetrucken un hett denn Entwürfe för Porzellan, Keramik un Wanddekorationen makt. Se mal Landschapen un Stillleven un geev an en School Tekenünnerricht.

Een vun hör Warken, utstellt 1874 in de Pariser Salon, funn de Upmarksomkeit vun Degas, de de Künstlerin mit Renoir un Monet bekannt maken dee, deren Gemälde se bewunner. Dat weer vör allen Gauguin, de hör dorto anhollen hett, hör konventionell Stil uptogeven un nah de nee Manier to malen. Merhfack hett se sück denn mit eegen Arbeiten an de Utstellungen vun de Impressionisten bedeeligt.

Dat Ehepaar weer intüschen nah Sèvres ümtrucken. Félix Bracquemond harr wenig Verständnis för de künstlerisch Richtung vun sien Fru, un weer ok woll wat afgünstig up hör Spood. Sien Kritik hett hör woll möör makt un so beschränk se hör künstlerisch Tätigkeit up dat engste Ümfeld in Sèvres un geev dat Malen nah 1890 ganz up. So keem dat nich to de kumplett Entfaltung vun hör Talent un de Ümfang vun hör Levenswark bleev begrenzt. En retrospektiv Utstellung 1919 in de Pariser Galerie Bernheim-Jeune hett etwa 90 to’n Deel blots skizzenhaft Gemälde, 34 Aquarelle un neegen Steeken wiest.

Nickel (Metall)

Nickel is en cheemsch Element ut dat Periodensystem, dat de Atomtall 28 un dat Atomteken Ni hett. Nickel is en Metall un höört to de Övergangselementen. De Naam Nickel is afleidt vun en Eerdgeist. Disse Snack kummt dorvun, dat fröher in’n Middelöller Nickelierz (liekers Kobaltierz) nich to bruuken weern. Sünners dat Ierz Rootnickelkies (NiAs) hett en Klöör liekers Kopper, gifft aver bi’t Rösten en gresig Röök na Arsen af.

Paul Neese

Paul Neese (* 10. April 1939 in Westersood; † 3. April 2000 in Hemmoor) weer en düütschen Politiker von de SPD.

Neese is 1939 in Westersood boren un weer dor von 1946 bet 1954 ok op de Volksschool. Na de School hett he von 1954 bet 1957 en Lehr as Maschinenslosser bi de Hemmoor Zement AG maakt. 1959 is he in de IG Chemie-Poppeer-Keramik ringahn un 1963 in’n Bedrievsraad von de Hemmoor Zement AG wählt worrn. 1965 bet 1967 weer he de Viez-Vörsitter un 1967 bet 1983 de Vörsitter von’n Bedrievsraad.

Neese is 1959 in de SPD ringahn. He weer Kreisvörsitter von de SPD in’n Landkreis Cuxhoben un Maat von’n SPD-Bezirksvörstand Noord-Neddersassen. Von 1964 bet to’n 30. Juni 1968 weer he in’n Raad von de Gemeen Westersood. Nadem Westersood an’n 1. Juli 1968 mit fiev annere Gemenen to de ne’e Gemeen Hemmoor tohoopgahn is, weer he dor ok in’n Raad un von 1981 bet 2000 Börgermeester von Hemmoor. As de Samtgemeen Hemmoor 1972 grünnt worrn is, is he dor ok in’n Samtgemeenraad kamen. He weer von 1986 bet 1997 Börgermeester von de Samtgemeen. 1972 bet 1977 weer he in’n Kreisdag von’n Landkreis Land Hadeln un na dat Tohoopgahn von Hadeln mit Cuxhoben un den Landkreis Wersermünn to’n Landkreis Cuxhoben von’n 1. August 1977 af an in’n Kreisdag von’n Landkreis Cuxhoben. Neese is in de negente bet ölvente Wahlperiood von’n 21. Juni 1978 bet to’n 20. Juni 1990 Maat von’n Neddersassischen Landdag wesen. Von’n 22. Juni 1982 bet 20. Juni 1990 weer he Schriftföhrer von’n Landdag.

1994 wer he Mitgrünner von de Kulturstiftung Zement ut Hemmoor, de nu dat Zementmuseum Hemmoor bedrifft.

An’n 18. März 1985 hett Neese de Ehrennadel von de Stadt Hemmoor kregen un an’n 27. September 1994 ok den Ehrenring. Dat Bundsverdeenstkrüüz hett he an’n 22. März 1991 kregen.

Prag

Prag (tschechsch Praha) is de Hööftstadt vun Tschechien un dat Mittelböhmsche Rebeet. Prag is dorbi ok en sülvststännig Verwaltenseenheit (Hlavní město Praha). De Stadt hett 1.223.368 Inwahners (2008).

Quecksülver

Quecksülver (n.) is en cheemsch Element ut dat Periodensystem mit de Atomtall 80 un dat Atomteken Hg (vun’t lat.-gr. Hydrargyrum; na Dioscurides). Quecksülver is en Metall, dat to de Övergangselementen tellt. Neven Brom ist dat dat eenzige Element, dat ünner Normalbedingen fletig is. Dör sien Böverflachenspannen nett Quecksülver sien Ünnerlaag nich, man billt lütte afplatte Drapens vunwgen sien grote Kohäsion. As all annere Metallen kann ok Quecksülver goot elektrischen Stroom leiden.

De Beteken Quecksülver kummt ut dat Oolthoochdüütsche quecsilbar to dat germaansch kwikw „(quick)lebennig“ un hett in’n Anfang so veel as lebennig Sülver bedüüdt. Dat Woort Hydrargyrum is tohopensett ut de greekschen Wöör hydor „Water“ un argyros „Sülver“, un dorto de latiensch Ennen -um. Dat kann dorüm as „fletig Sülver“ översett warrn.

Quecksülver is ut prähistoorsch Tieten bekannt un weer al in Warken vun Aristoteles, Plinius den Ölleren un annere histoorsche Schrievers to finnen. In’n Öllerdom weer dat Element as Heelmiddel verwennt – mit de entsprekend Naklapp.

Sülver

Dat Sülver is en cheemsch Element ut dat Periodensystem un is en Swoormetall vun de Övergangselementen. Sülver tellt butendem to de Eddelmetallen. De Atomtall vun Sülver is 47 un dat Atomteken is Ag vun dat latiensche argentum, wat Sülver bedüüd.

Sülver is week un goot to formen. Vun all Elementen hett Sülver de hööchste elektrische Leddanlaag un togliek de hööchste Warmsleddanlaag vun all Metallen. Blots Suprafletigkeiten, de nich störten kristallinen Modifikatschonen vun’n Kohlenstoff (Demant, Graphen un graphenneeg Graphit un Kohlenstoffnanoröhren) un vun’t Bornitrid wiest en betere thermische Leddanlaag op.

Uran

Uran is en cheemsch Element ut dat Periodensystem, dat to de cheemsch Serie vun de Actinoiden höört. Dat Swormetall hett dat Atomteken U un de Atomtall 92.

Wieldat Uran mit en ungrade Tall Neutronen dör thermisch Neutronen teemlich good splitt warrn künnt, is dat Uranisotop 235U de eenzige natüürlich vörkamend Stoff, de en nukleare Kedenreakschoon maken kann. 235U warrt in Karnkraftwarken un Karnwapens as vörrangigen Energiedräger nütt. Sien weertschopplich Bedüden is groot, man ok dat ut Thorium-Isotop 232Th bröödte künstliche 233U is splittbor un warrt in Hoochtemperaturreakters tüügt un verbruukt.

Wismut

Wismut oder – in de Fackspraak – ok Bismut is en Cheemsch Element ut dat Periodensystem mit dat Atomteken Bi un de Atomtall 83. De Naam „Wismut“ is in’t düütsche Spraakrebeet begäng un warrt fakener bruukt, man siet 1979 is „Bismut“ de offizielle Beteken in de Fackspraak. Dat Element höört to de Serie vun de Metallen un is metastabil. De Isotopen sünd all unbestännig, man de Radioaktivität vun’t natürliche Wismut is so lütt, dat se eerst 2003 nawiest worrn is.

Annere Spraken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.