Karkspeel

En Karkspeel (ok Kaspel oder Kerspeel, Parochie, Karkgemeen, Parr) meent en Rebeet vun de Karkverwalten. Dat Karkspeel besteiht mehrst ut een Kark mit een Paster. Dat Karkspeel kann aver ok mehr Karken oder Kapellen ümfaten.

De Grenzen vun vele politsche Gemeenen orienteert sik hüüt an de Grenzen vun de Karkspelen.

Asfleth

Asfleth weer en Dörp un Karkspeel, dat in Holsteen an de Elv leeg un in den Allerhilligenfloot 1532 tohoop mit Bishorst wegspöölt worrn is.

Vele vun de Inwahners, de na de Floot kene Heimat mehr harrn, hebbt sik in den Oort Neendörp wedder ansiedelt.

Bent Larsen

Jørgen Bent Larsen (* 4. März 1935 in dat Karkspeel Tilsted, Thisted Kommune; † 9. September 2010 in Buenos Aires) weer en däänsch Schach- Grootmeester.

Berne

Berne is en Fluss, en Karkdörp un ene Gemeende in dat ole Stedingen an de Westsiet van de Unnerwerser. De Oort Berne höört to den Landkreis Wersermasch. De Fluss Berne kummt van de Geest un münnt bi den Oort Berne in de Ollen, de twee Kilometer wieter na Noorn in de Hunte münnt. De Hunte münnt kort darna bi Elsfleth in de Werser.

To de Gemeende Berne höört 37 Buurschappen mit tosamen 7250 Inwahners. De Middelpunkt van den Oort Berne is de ole Karkenwurt mit den Breethoff. De Wurt weer al in de vörröömsche Tiet bit 100 n. Chr. dörgahns dicht besiedelt.

Of hier in de Tiet darna ok stännig Minschen leevt hefft, dat lett sik nich mit Sekerheit seggen. As in dat 9. un 10. Johrhunnert de Christianiserung to'n Enn kamen weer, wurr up de Wurt ene holten Kapell boot un en Karkhoff anleggt. Wahrschienlich al um 1050, as dat Stedingerland na Plaan besiedelt wurr, wurr de eerste Kark ut Stenen upboot. Se harr en Langschipp un enen mächtigen, hogen Torn. De Arzbischop Gerhard II. verklaar disse Kark as Ketterkark un leet se na de Slacht bi Olenesch 1234 afbreken, wiel he sik dar as Teken van sienen Sieg över de Stedinger ene gröttere Kark boon wull. Van de ole Kark sünd blots de Noordmüür mit dat romaansche Finster un de Torn stahn bleven.

De ne'e Kark, de so um 1260 fertig wurr, is ene dreeschippige Hallenkark. Um 1577 muss en neet Gewelve intagen warrn. 1596 bo Meister Lampeler ut Brabant ene Orgel, un van 1634 bit 1647 snitz Ludwig Münstermann den herrlichen Altar un de Kanzel.

In dat Rebeet van de Gemeende Berne gifft dat noch twee annere Karksprengels, Neenhuntorp un Warfleth. De Buurschap Huntorp leeg fröher bi Köterenn un höör to dat Karkspeel Berne. 1261 leet de Abt van dat Klooster St. Pauli in Köterenn ene Kapell boon. In dat 15. Johrhunnert wurr de Buurschap dree Kilometer wieter an de Hunte verleggt un to'n Unnerscheed van dat Dorp Olenhuntorp an de anner Siet van de Hunte as Neenhuntorp betekent. 1489 wurr hier de Marienkark boot un dat Karkspeel Neenhuntorf grünnt. Bi dat Bowark hannelt sik dat um enen eenfachen Saalbo mit spitzbagige Finsters un enen Torn. De Marienkapell in Köterenn is na de Reformationstiet upgeven wurrn.

De Oort Warfleth liggt direkt an de Werser. Al um 1148 geev dat hier ene Kark. Se stund an de Stä, an de laterhen ene ne'e boot wurr. Aver de Diek, de vandagen bit an de Noordmüür ranreekt, leeg fröher en Stück wieter na de Werser to. Up den Karkhoff, de vör den Diekbrook un den Bo van den ne'n Diek noch bi de Kark leeg, wurrn na de Slacht bi Olenesch tosamen mit de fullen Stedingers ok en paar Krüüzfahrers begraven. Dar kunn sik de Paapst nich mit affinnen un he orn an, dat de Kark un de Karkhoff nee weiht weern mussen. De Warflether Kark warrt ok woll Schipperkark nöömt, wiel se van de Schippers, de de Werser up un dal föhrt, all van wieten to sehn is.

De Oort Berne is de Middelpunkt van dat Stedingerland. Na de Slacht bi Olenesch (1234) richt Graaf Otto van Ollnborg hier ene Borg ut Pahl- un Eerdwark up. (De Anlaag is vandagen noch in den Pastoreegaarn to kennen.) Disse Borg schull den Weg van Bremen na Ollnborg sekern, aver de Bremers weern dar nich mit inverstahn, wiel se menen, dat van dar ut över de Berne, de Ollen un de Hunte en Togang to ehren Hannelsweg up de Werser mööglich weer.

De Ollnborgers schullen garanteern, dat se de Berneborg nich ut Stenen nee upboon deen. Dar leet Otto sik aver nich up in un besloot, in Demost en fast Huus uptorichten.

Mit den Graaf sienen Umtog na Demost seeg de Tokumst van Berne nich mehr so goot ut, liekers bleev Berne bit in dat 19. Johrhunnert de Middelpunkt van Stedingen. Up den Freethoff, de laterhen Breethoof nömmt wurr, funnen de Synoden un Gerichtsverhanneln statt. De Graaf harr hier ümmer noch 16 Hüüs un en Vörwark, dat allens levern de, wat an den Demoster Hoff nödig weer. De Hüüs stunnen al ümmer dicht binannern, un dat weer de Grund darför, dat 1577 un 1698 Füersbrünsten groten Schaden anrichten. In de Berner Börgerrull, en Gesettbook för den Flecken, sünd darum vele Setten upschreven wurrn, de sik mit dat Verhinnern van Füer befaat.

Berne harr ene van de eersten Scholen in de Graafschup un weer de eenzigste Oort de sik Flecken nömen druff. 1601 schreev Graaf Anton för den Flecken Berne twee Markten ut. De Berner Markt hett sik bit vandagen hooln un is so öller as de Ollnborger Kramermarkt van 1609.

De Flecken Berne harr in dat 19. Jahrhunnert siene beste Tiet. In 96 Hüüs weer allens unnerbrocht, wat de Minsch nödig harr. De List van de Institutschonen. Geschäften, Bedrieven un Beropen gifft en Bild van de domalige Arbeitswelt:

Kark, Pastoree, Synagoge, Amtsverwalten, Amtsgericht, Gemeendeverwalten

Hauptschool, Börgerschool

Bahnhoff (1872)

Dokter, Veehdokter, Tähnendokter, Krankenhuus, Aptheek, Hebammen

Kapteins, Schipper, Reeder, Töllner, Gröönlandfahrer, Fährmann

Hotel, Gastweertschappen

Koopladens, Kolonialwarenladens

Möhl, Beerbroeree, Branntwienbrenneree

Timmermann, Müürker, Discher, Maler, Stellmaker

Böttcher, Garver, Wever

Bäcker, Slachter, Zigarrnmaker

Snieder, Schomaker, Hootmaker, Knoopmaker, Putzmaker

Bookdrucker, Bookbinner, Schriever, Daagblattverlag

Smitt, Hoofsmitt, Nagelsmitt, Goldsmitt, Uhrmaker, Tinngeter

Schipp- un Bootsboer.Uterdem geef dat in de Gemeende noch

Boots- un Schippswerften, en Saagwark, ene Tegelee, Möhlen un ene Traankakeree.

1879 wurrn dat Amt un dat Amtsgericht na Elsfleth verleggt. Sietdem hett sik de Oort Berne nich wieter rutmaakt. De meisten Handwarksbedrieven mussen in de neegsten Jahrteihnten dichtmaken oder Konkurs anmelln. Blots an de Werser kunnen sik de Boots- un Schippswerften mit de Tiet in grote Bedrieven verwanneln. Wecke darvan sünd in de lesten veertig Jahren wedder slaten wurrn, wiel gegen de utlannsche Konkurrenz nich antokamen weer un kiene Updrääg mehr kemen.

Bi den Torüchgang van de Weertschap is dat to verstahn, dat de Upswung, de na den tweeten Weltkrieg överall insetten de, in Berne noch lang up sik töven leet. Eerst um 1965 wurrn de eersten neen Hüüs boot. De Inwahners aver funnen hier nich all ene Arbeitsstä un mussen pendeln - na Bremen, Demost, Braak un Ollnborg. In vele Hüüs, in de fröher Arbeit, Hannel un Deensten stattfunnen, is vandagen blots noch 'ne Wahnung unnerbrocht. Dat Eenzige, wat nich afritt, is de gräsig lute Auto- un Lastwagenverkehr, de sik dör de lange Straat hendörquäält, so dat de Footgängers up de smalen Börgerstiegen faken in böse Bedrängnis kaamt. Al vör den tweeten Weltkrieg funnen de Politikers dat för nödig, ene Umgahstraat to boon, un um 1975 weern de Plaans so goot as afslaten, aver nu fehl dat an Geld, un wecke Lüüd verstunnen dat, Inspraak gegen den Bo intoleggen, un so is Berne bit vandagen dat Nadelöör van de Wersermarsch bleven.

Blersum

Blersum is en Stadtdeel vun de Stadt Wittmund in de glieknaamig Landkreis in Neddersassen.

Buttfoor

Buttfoor (hoochdüütsch Buttforde) is en bit 1972 sülvständig wesen Dörp, dat nu to Wittmund hörrt, mit 446 Inwahners (Stand: Enn: 2011) up een Rebeet vun 24,34 km². Nah de Rebeetsreform is dat Dörp siet 1972 en Stadtdeel van Wittmund.

Federgo

De Federgo, ok Federitga is en histoorsch Landschap, gelegen an de noordwestlich Rand vun Oostfreesland direkt an’t Wattenmeer, wat in etwa dat hüüdige Krummhörn umfaat. Vör den Inbröök vun de Leybucht sall ok dat Karkspeel Nörden noch to’n Federgo hörrt hemm. Sien Naam kreeg de Go woll nah en dor wassend, upfällig Sumpplant.De Federgo grens in Oosten an dat Brookmerland un in’ Süüden an dat Emsigerland.

Floot

Wenn dat Water vun’t Meer wegen de Tied stiegt, denn is Floot. Wenn dat Water al wedder weglööpt, denn is Ebb. Wenn de Sünn, de Maand un de Eer bi Vullmaand un niegen Maand op een Reeg sitt, denn is de Floot besünners hooch, dor seggt de Lüüd denn Springfloot to. Aver wenn de Maand just dwars von Sünn un Eer steiht, twee Weeken later, denn is de Floot besünners nedrig, un dat is denn de Nippfloot.

De Strom van de Floot is bannig stark, in en Priel im Watt kunn de mehr as 20 km/h gau löpen. Sünd al vele Lüüd, de in’t Watt nich oppasst hebben, nich wedder trüchkamen.

De Floot is nich överall gliek hooch. In de Ostsee stiegt de Floot kene 30 cm över Normalnull, aver in de Noordsee steeg se 1 oder 2 m - in’n Atlantik över den mittelatlantischen Rüch blots 50 cm. Aver an de Küst, besünners wo dat eng warrt in een Bucht oder een Stroom as to’n Bispill de Elv, dor kann de Floot bannig hooch sien. Wo de Elv un de Werser in de Noordsee lööpt is de Floot veer Meter hooch, de Springfloot söss. Un ok in Hamborg kannst all wat vun Ebb un Floot marken, as in all de Flüss un Strööm, de keen Sparrwark hebbt, to’n Bispill in’n Amazonas, in de Thems, in de Elv, in de Werser, in de Wümm un in de Eems. De Engelsche Kanal is ok so een enget Nadelöhr, un dor is de Floot bit to 12 m hooch, un in Fundy Bay ok 15 m.

Aver am meesten bang sünd de Lüüd an de Küst wenn en Stormfloot kummt. Dat is nich blots de Floot, de Wind drückt dat Water in de Buchten un in de Flüss. En Stormfloot kann 3 bit 5 m höher sien as en normale Floot un denn kunn de Lüüd blots beden, dat de Diek hollen doot. An de Noordsee is al veel Land afsapen: in de eerste un twete Groote Manndränke 1219 un 1362, aver ok in Hamborg (1962). Dat Land in Hamborg harrn de Lüüd wedder trüch kregen, aver an de Noordsee is veel wegspöölt worrn, to’n Bispill de Insel Strand un dat Karkspeel Rungholt. Ok hüüt vertellt de Lüüd noch vun Städer un Dörpen, de afsapen sünd un vun Kirchtürm op den Grund vun de See, wo de Klocken anfangen to bimmeln wenn en Stormfloot kummt.

Fulkum

Fulkum is siet de Gemeend- un Rebeetsreform van' 1. Juli 1972 en Oortsdeel vun de Gemeend Holtgast in de oostfreesch Samtgemeend Esens.

De Oort liggt up de Hööcht tüschen dree un fiev Meter över Normalnull etwa fiev Kilometer westlich vun Esens. De Oortsdeel umfaat neben Fulkum ok de Wahnplatzen Hartsgast, Groot- un Lütt-Fulkum as ok de Buernschapen Noord- un Süüd-Uppum. Mit de bildt Fulkum en eegen Karkspeel, de sien Zentrum de Maria-Magdalena-Kark is.

Funnix

Funnix is en Stadtdeel vun de Stadt Wittmund in den glieknamigen Landkreis Wittmund in Neddersassen. Dörp un Kar Funnix liggen up en Warft.

Karktimk

Karktimk is en Oort un Gemeen in de Samtgemeen Tarms in’n Landkreis Rodenborg (Wümm) in’n Noordwesten vun Neddersassen. In de Gemeen leevt 960 Inwahners (Stand 31. Dezember 2017), de sik op de beiden Oortsdelen Karktimk un Oostertimk verdeelt.

Raastäe

Raastäe is en Gemeen un Luftkuroort in den Landkreis Ammerland in Neddersassen mit 20.053 Inwahners (Stand vun’n 30. Juni 2003) op en Fläch vun 123,03 km².

De ole plattdüütsche Naam vun den Oort is „Raast“, aver hüdigendaags seggt man mehrstens „Raastäe“. De Luftkuroort Raastäe liggt in de schöne Parklandschup an’n Geestrand 10 km nördlich von Ollnborg. De Gegend weer wahrschienlich ok al in de jüngere Steentiet und in de Bronzetiet besiedelt. Smuckstücken un Warktüüch ut disse Tieden sünd darför de Bewies. De eersten schriftlichen Narichten stammt ut de Tiet um dat Jahr 1100. Graaf Huno grünn 1059 de St.-Ulrichs-Parrkark in Raastäe, un de Arzbischop Albert in Bremen deel disse twete Kark up'n Ammerlannen de Buerschuppen Nethen, Hahn, Bekhusen, Lehmden, Rehorn, Loy, Hostemost, Hankhusen un Raastäe as Karkspeel to.

Um 1091 woor de Basilika von dat Klooster Raastäe inweiht. De Abt von dat Klooster stund in den Rang von enen Bischop un weer de hööchste Prälat in dat Bisdom Bremen. Von den Arzbischop leet he sik aver kiene Vörschriften maken, un ok mit den Ollnborger Graaf un siene Vöögt leeg he fakender in Striet.

In de Reformatschoonstiet um 1529 woor dat Klooster uplööst, de Krüüzgang un dat Abthuus woorn 1643 un de dreeschippige Kloosterkark 1757 afbraken. Blots en paar Sülen, de man in’n Raastäer Park sehn kann, tüügt noch von de vergahne Pracht. An de Steed von dat Abthuus leet Graaf Anton Günther en Lusthuus uprichten, dat aver 1773 wedder afreten woor, wiel dar en „Buitenplaats“ (en Landhuus) boot weern schull.

Hertog Peter Friedrich Ludwig koff 1777 dat Huus, leet dat umboen un anboen un so entstund dat Slott, dat tosamen mit dat Palais un den groten Landschupspark de Sommerresidenz von de Ollnborger Groothertöge weer un na 1918 de Wahnsitt von den Arvgroothertog is.

In de lesten Jahrteihnten hett Raastäe enen starken Upswung mit siene Wirtschup nahmen

Ne’e Wahnhüüs, Ladens, Scholen, Warksteden un Fabriken sünd boot woorn un geevt den Oort en fründlich Utsehn.

Radevormwald

Radevormwald – kört: Rade – hörrt to de öldste Städte in dat Bergisch Land in Noordrhien-Westfalen mit 22.473 Inwahner (Stand: Dezember 2016) up en Flach van 53,86 km². Se is en Middelzentrum in‘n Oberbergischen Kreis. Siet den 24. Juli 2012 drocht Radevormwald offiziell den Titel Stadt auf der Höhe

Olt historsch Hüüs gifft dat dor so goot as nich. En Utnahm is dat 1772 boot Goornhuus in’n Rokokostil, dat den letzten Stadtbrand in dat Johr 1802 överstahn hett. Hüüd befind sück dat in den Stadtpark, de in Anlehnung an de Radevormwalder Partnerstadt Châteaubriant Parc de Châteaubriant nömmt wurrd.

Radevormwald bedüüd „Rodung vor dem Walde“. De öllere Naam Rotha steiht för „Rodung“. De rütt Lichtung up den 400 m hohgen Höhentoog wurr anleggt, um in dat 6. un 7. Johrhunnert en befestigten Oort gegen anstörmen Sassen to booen.

Samtgemeen Zittens

De Samtgemeen Zittens is en Samtgemeen in’n Landkreis Rodenborg (Wümm), in de sik negen Gemenen för de Afwickeln vun de Verwaltenssaken tohopen slaten hebbt. Se hett 11.037 Inwahners (Stand 31. Dezember 2016).

Schweder

Schweder (ok Sweder, in Oostfreesland Schweer, Schweere, Schweero un Sweer, Sweero un Sweere) is een plattdüütschen Vörnaam for Jungs.

Tergast

Tergast is en Oortschap in de neddersassisch Gemeend Moormerland in' Landkreis Leer in Oostfreesland. In dat Johr 2004 harr Tergast 503 Inwahner, in dat Johr 2007 noch 493 Inwahner up en Flach vun 10,26 km².

Vahl (Landkreis Rodenborg)

Vahl is en Oort un Gemeen in de Samtgemeen Fintel in’n Landkreis Rodenborg (Wümm) mit 671 Inwahners (Stand 31. Dezember 2017).

Visselhöövd

Visselhöövd (hoochdüütsch Visselhövede) is de Hauptoort in de Gemeen Visselhöövd in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen.

Willemshaven

De Stadt Willemshaven (hoochdüütsch Wilhelmshaven) is en Stadt in Neddersassen. Se liggt in den ollnborgschen Deel vun Freesland an den Jadebusen. Se woor 1937 mit ene annere Stadt, Rüstringen vereenigd. Un so harr se över 100.000 Inwahners, man vandagen nich mehr.

Willemshaven is ene Stadt mit enen siet de 19. Johrhunnert groten Haven för de Kooplüüd un de Marine.

Woonst

Woonst (hoochdüütsch: Wohnste) is de nöördlichste Gemeen vun de Samtgemeen Zittens in’n neddersassischen Landkreis Rodenborg (Wümm). Se hett 761 Inwahners (Stand 31. Dezember 2017). De Gemeen ümfaat de beiden Oortsdelen Groot Woonst un Lütt Woonst. In’n privaten as ok sonst warrt in de Gemeen vör allen platt snackt.

Annere Spraken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.