Hannel

De Hannel is wat passehrt, wenn een wat hett, wat de Anner hebben wullt, un de Anner wat hett, wat de Ierste hebben wullt. Wenn de twee denn dor öwer snackt und sick tosammen doht und seggt, "giv Du mi dat, denn gev ick Di dat", denn warrt dat een Hannel. Hüt to dag is dat meist so, dat de een wat to verkopen hett, de so nömte Hannelsgüters, un de anner gifft em Geld daför. De wo de Hannelsgüters hett, de is de Lieferant und de wo de Geld hett is de Kunn.

Dor gifft dat denn gau veele Rebeeden wo Hannel bedrievt warrt, to'n Bispeel de Bookhannel, dor warrt Bökers hannelt, oder de Fruchthannel, wo Frücht hannelt warrt. De Rebeeden vun'n Hannel ward man nich blots na de Hannelsobjekte unnerdeelt. Dat ok den Groothannel, dat sind de Lüüd de bannig veel Güter hannelt und meist nich direktemang an de Endkunnen verkoopt. Jümmers wenn een mit en Butenlänner Hannel bedrievt, denn is dat Butenhannel. Wenn dor miehr importiert warrt as exportiert, denn gifft dat een Butenhannelsdefizit. De wo professionell hanneln doht, is in plattdüütsch Höker nöömt. Dor kümmt dat vun, dat dat ok Hökeree nöömt is.

Wojciech Gerson - Gdańsk in the XVII century
Hannel in Danzig
Amsterdam

Amsterdam is in Naam de Hööftstadt un de gröttste Stadt vun de Nedderlannen. Vandaag hett de Stad un de Gemeen Amsterdam 743.411 Inwahners, man de Stadtregion twuschen Haarlem un Hilversum tellt üm un nabi 2.5 Millionen Minschen. To disse Region höört ok de Städer Zaanstad, Almere, Amstelveen, Hoofddorp, Purmerend un IJmuiden.

As een Hannelsstadt harr Amsterdam sien gröttste Tiet in't 17. Johrhunnert, as de Stadt de wichtigste Haven in Europa weer. Noch jummers teert de Stadt vun dit Verleden, man vööral de dynamische Entwickeln van de Fleeghaven Schiphol un dat Anwassen vun niege ökonomische Bedrieven (Medien, niege Technologien und internationale Dienstenökonomie) hett Amsterdam siet de tachentiger Jaar vun't 20. Johrhunnert in een kosmopolitische Stad verännert.

Atlantik

De Atlantik is en Ozean, de twüschen Amerika in’n Westen un Europa un Afrika in’n Osten liggt. He is de tweetgröttste Ozean na den Pazifik.

In’n Norden vun den Atlantik liggt de Noordpolarsee un de Insel Gröönland, in’n Süden liggt de Antarktis.

Nebenseen vun den Atlantik sünd de Noordsee un de Oostsee, de Middellannsche See, de Hudson-Bay un de Golf vun Mexiko. Gröttste Inseln sünd Gröönland, Iesland, England, Irland, Kuba un Haiti. Lüttere Inseln un Inselgruppen sünd to'n Bispeel de Antillen, Trinidad, de Falklands, de Azoren, Madeira un de Kanarischen Inseln.

Mittenmang den Atlantik treckt sik vun Noord na Süüd de Middelatlantsche Rüch. Dor kümmt Magma vun binnen de Eer na Baven und de Bodden spreit sik ut. Dorvun kümmt dat, datt Europa un Afrika op de een Siet un Amerika op de anner Siet jümmers wieder vun eenanner wegseilt. Op düssen Rüch liggt Iesland und dat is de Grunn, datt dor so veel Vulkane sünd.

De Atlantik is wichtig för den Fischfang, besünners an den Rand, den so naamten Kontinentalschelf. Ook för den Hannel per Schipp is he wichtig.

För dat Klima is de Golfstroom besünners wichtig. Dat is en Waterstroom, de koolt vun de Antarktis kümmt, över Süüdafrika na Norden geiht, sik bi den Äquater opwarmt un na baven geiht un denn över den Golf vun Mexiko un de Küst vun Noordamerika na Noordoost blangen Iesland vörbi geiht. Delen vun den Stroom treckt in de Noordsee, anner Delen in den Noordatlantik bi Norwegen. Düsse Golfstroom is en Warm-Water-Heten för Europa und den Süden vun Noordamerika.

Brasilien

Brasilien (offiziell de Bundsrepubliek Brasilien, Portugeesch: Brasil oder República Federativa do Brasil) is en Land in Süüdamerika un grenzt an Franzöösch-Guyana, Surinam, Guyana, Venezuela, Kolumbien, Peru, Bolivien, Paraguay, Argentinien, Uruguay un an den Atlantik.

Brasilien is mit sien 8.514.215 km² dat gröttste Land vun Süüdamerika (dat ümfaat meist de Hälft vun düssen Kontinent) un dat föfftgröttste Land up de Eer (bloß Russland, Kanada, China un de USA sünd noch grötter). In Brasilien leevt bi 191 Millionen Minschen.

Container

Mit en Container [IPA: ˌkɔnˈteːnɐ, ˌkɔnˈtɛɪnɐ] (Vun Latiensch continere „tosamenhollen“, „faten“) is meist en groten Kassen mit meent, wo allerhand Saken in lagert un transporteert weert. Containers sund ganz verscheden groot. To’n Deel sünd se normt.

Gambia (Land)

Gambia (Utsprake: [ˈgambi̯a]; engl.: The Gambia [ðə ˈgæmbɪə]) is en Staat in Westafrika. Dat liggt an de beiden Övers vun den Gambia-Stroom. Rings um dat Land umto liggt de Staat Senegal, bloß nich bi de Münnen vun den Gambia-Stroom in den Atlantik. Mit bi 11.000 km² is dat Land half so groot, as dat düütsche Bundsland Hessen. Dor is dat dat lüttjeste Land up den Kontinent mit, wat nich up Eilannen liggen deit. Gambia hett um un bi 1,5 Mio. Inwahners (Stand: 2008)

Geldsoort

En Geldsoort (hoochdüütsch Währung) is de Form vun dat Geld, de in en Staat oder Statenbund (as de EU) rutgeven warrt un to'n Hannel un to'n jede Aart vun Betahlen bruukt warrt. Hüdigendags gifft dat över de ganze Welt hen mehr as 160 amtliche Geldsorten, man bloß de US-Dollar un, mit de Tied jummers mehr, de Euro weert as Leitgeldsoort ankeken. Denn gifft dat ok noch Kumplementäärgeldsorten, de in verscheden Kuntreien an Steed vun dat amtliche Geld bruukt weern könnt.

Hanse

De Hanse (latiniseert:Hansa, egentlich: Schar) weer een Tohaupsluten toeerst vun Kooplü, denn ok vun Steden. De Tiet vun de Hanse is de Hansetiet.

All in’t 11. Johrhunnert hebbt sik Kooplü to Hansen tohaupsluten, dat weern de Kooplü-Hansen. Dat weer, vun wegen dat dor veel Rövers weern, to Lann un ok op de See.

De Hannel vun de Hanse güng tomeest över de See. Dorför harr sik en egen Schippsaart rutsuert, de Hansekogge. De kunn mehr drägen as de olen openen Knorrs, un harr ok al en Deck, en grötter Seil un en Kraiennest. Later is denn ut de Kogge de Hulk entwickelt woorn.

Anno 1269 hebbt sik denn de Steden Lübeck, Wismer un Rostock tohaupsluten, dat se de Seerövers beter in'n Greep kriegen schulln. Anno 1293 sünd dor ok anner Steden tokomen, so as Stettin, Stralsund un Griepswol.

Hansesteden weern to’n Bispeel

Lübeck

Düörpm

Hamm

Saust

Stood

Wisby

Wismer

Rostock

Stralsund

Hamborg

Bremen

Meideborg

Mönster

Griepswohld

Stettin

Danzig

Königsbarg

Memel

Riga

Revel (Tallinn)Kuntoren in’t Utland weern Visby up Gotland, dat Huus van de Osterlinge in Brügge, de Stahlhoff in London, de Tyske Brügge in Bargen un de Petershoff in Nowgorod. De wichtigsten Hansestäder in Düütschland weern Lübeck, Köln, Bruunswiek un Danzig

Ahnen den Schuul dör en starket düütschet Riek kunn de Hanse gegen de nedderlandsche und engelsche Flott nich standhooln un verfull so in den Dartigjährigen Krieg. De Hansestäder Bremen, Hamborg un Lübeck sloten 1630 enen engeren Bund un so kunnen de Naam un dat Arv rett weern. De Bewahners van de olen Hansestäden weert vandaag noch Hanseaten nöömt.

Hansetiet

De Hansetiet is de Tiet vun de Hanse, dat heet een Deel vun dat Middeloller un de Nutiet.

Al in’t 11. Jorhunnert hebbt sich Kooplü to Hansen tosomensluten, dat weern de Kooplü-Hansen.

Anno 1269 hebbt sik denn de Städer Lübeck, Wismer un Rostock tosomensluten, dat se de Seerövers beter in’n Grep kriegen schulln. Anno 1293 sünd dor ok anner Städer tokomen, so as Stettin, Stralsund un Griepswohld.

Anno 1356 wöör de Bund offiziell Bund van der düdeschen hanse naamt.

1361 harr de däänsche König Waldemar IV. de Hanse lüttkregen wulln. Man de Hanse hett den Krieg wunnen un in den Freden vun Stralsund anno 1370 harr he denn de Hanse ehr Privilegien tosteihn möten. De Hanse wöör jümmers grötter. De Flott vun de Hanse kunn in dat 14. Johrhunnnert över 100.000 Tonnen dragen.

Na den Krieg harrn de Vitalienbröder, wat Seerövers weern, de Hanse düchdig wat Schaden andohn. 1401/1402 hett de Hanse denn den Seeröver Klaus Störtebeker fungen un he is in Hamborg op den Grasbrook een Kopp körter mookt worrn.

1494 wöör denn dat Kontor in Nowgorod dichtmookt. Denn güng dat mit de Hanse dal. De Holländers un de Ingelschen kregen grote Deel vun den Hannel in de Hann, besünners in’n Westen.

Un Kolumbus harr denn den Seeweg na Amerika funnen. Un Vasco da Gama na Indien. Dat bedüüd, dat de Portugiesen un Spaanschen grote Deel vun den Hannel övernehmen deen.

Dorto keem de Reformatschoon un wat dat an Krieg in Düütschland vun dütwegen geev. Bit na den Dörtigjohrigen Krieg 1618-1648. Dor weer besünners Düütschland in’n Dutt. Mit Hannel weer dat nich mehr so good. De Sweden harrn sik Dele vun Noorddüütschland grepen un regeern dor. Un de Hanse harr nix mehr to seggen.

1669 geev dat den letzten Hansedag in Lübeck. Dor weern noch Lübeck, Hamborg, Bremen, Danzig, Rostock, Brunswiek, Hilmessen, Ossenbrügge un Köln dorbi. Dat weer dat letzte Enn vun de Hansetied.

In de Nutied hebbt sik wedder Städer tosomenfunnen un in Zwolle de Niege Hanse gründt.

Ingolstadt

Ingolstadt is en kreisfree Grootstadt an den Stroom Donau in Bayern mit 135.815 Inwahner (Stand: 30. Juni 2016) up en Flach van 133,37 km2.

Ingoldesstat, de Stätte van den Ingold, wurr eerstmals 806 in en Oorkunn van Kaiser Karl de Groote nömmt. De strategisch un för den Hannel günstig Laag hett dorto führt, dat de befestigt Siedlung gau wassen dee. Um un bi 1250 kreeg Ingolstadt de Stadtrechte. Van 1392 bit 1447 weer Ingolstadt Hööftstadt van dat Hartogdom Bayern-Ingolstadt.

De Universitätsstadt weer all in dat 14. un 15. Johrhunnert en Hannelszentrum van wassen Bedüüden, insbesünnere Solt, Wien un Beer hemm dorbi en bedüüden Rull speelt.

Hüüd sünd in Ingolstadt de AUDI AG, EADS un Media-Saturn to Huus.

Internatschonal Eenheitensystem

Dat Internatschonale Einheitensystem, ok eenfach SI (för Franzöösch: Le Système international d'unités) nöömt, is dat moderne metrische System un is dat wichigste Eenheitensystem för physikaalsche Einheiten. De Oorsprung is in de Wetenschop, man aver vundaag is dat ok in de Weertschop un den Hannel dat wichtigste Einheitensystem. In de Europääsche Union un ok in de mehrsten anneren Staaten is dat Bruken vun SI dörch Gesett vörschreven.

Dör SI warrt physikaalsche Einheiten för utsöchte Grötten fastleggt. Nich-physikaalsche Grötten (t.B. ut de Weertschop oder de Sozialwetenschop) warrt dör SI nich defineert.

Dat SI is 1954 beslaten warrn un baseert vundaag op söven Basiseenheiten för söven Basisgrötten, de per Konventschoon fastleggt sünd.

Physikaalsche Grötten laat sik ok anners as mit SI-Eenheiten opschreven. In Deelrebeden vun Forschung un Weertschop warrt dat ok noch maakt un is av un an ok na Gesett noch mööglich. Man Eenheiten ut mehr as een Systeem schöölt (wenn mööglich) nich mengeleert warr.

London

London is de Hööftstadt vun England un vun dat Vereenigte Königriek vun Grootbritannien un Noordirland. De Stadt liggt an'e Themse in Süüdoostengland. An'n 1. April 1965 is Greater London (Platt:Groot-London) grünnt wurrn. Greater London hett siet de Tiet en gemeensam Verwalten. In dat Johr 2006 leven dor 7.512.400 Minschen up 1.579 km², dor mank sünd 2.972.900. de in de 13 Stadtbezirken vun Inner London wahnt. In de Agglomeratschoon vun London leven in dat Johr 2001 8.278.251 Inwahners.

London is en vun de wichtigsten Zentren för Kultur, Finanzen un Hannel in de Welt (Weltstadt). Dor gifft dat bannig veel Universitäten, Hoochscholen, Theaters un Museums. De Gemarken vun Greater London sünd updeelt in Inner- un Outer London un sett sik tohopen ut de City of London un denn noch 32 annere Stadtdelen („London boroughs“), dormank ok de City of Westminster. In London sitt de Internatschonale Organisatschoon för Seeschipperee (IMO).

Lübeck

Lübeck [ˈlyːbeːk] (ok: Lübeek) is en ole Hansestadt in Sleswig-Holsteen. Lübeck liggt an de Traav un hett 215.000 Inwahners.

Noordsee

De Noordsee (vun öllers her ok Westsee oder Westerhaf heten) is en Randmeer vun’n Atlantik, wat tüssen Grootbritannien in’n Westen, Norwegen in’n Noordoosten, Däänmark in’n Oosten un Düütschland un de Nedderlannen in’n Süden liggt.

In'n Süden geiht de Noordsee dör de Straat vun Dover in’n Engelschen Kanal över, in’n Oosten is se dör dat Skagerrak un dat Kattegatt mit de Oostsee verbunnen un na Noorden apent sik dat Noordmeer.

De Noordsee is 575 000 km² groot un bit to 100 m deep. De Soltgehalt vun 3,0 bit 3,5 % un de Warms vun 7 bit 15 Grad verhinnert, dat de See tofrüst. Blots in dat Wattenmeer kann sik överlangs dick Ies billen.

De Rhien, de Werser, de Ilv un de Thems fleet in de Noordsee. De bit to 7 m hogen Floten vun de Tieden dringt 65 km in de Werser un bit Hamborg 142 km in de Ilv vör.

Inseln vun de Noordsee sünd Helgoland, de Noordfreeschen Inseln, de Oostfreeschen Inseln un de nedderlandschen Waddeneilanden.

Över de Noordsee is faken Storm un Nevel, liekers bleuht hier dör de Welthavens London, Hamborg, Bremen, Amsterdam, Rotterdam un Antwerpen veel Schippsverkehr un -hannel.

An Fisch weert to 60 % Hering un to 10 % Kabeljau fungen, tomehrst bi England un Schottland. De Goldboors warrt in de leste Tiet ümmer weniger, wiel em dat in de Noordsee to warm woorn is is to’n Lieken.

De Anwahners vun de Waterkant nöömt de Noordsee „Blanken Hans“, aver wiel se dör Stormfloten al vele Minschen verdrinken laten hett, warrt se ok woll „Moordsee“ nöömt.

Reederee

Eene Reederee is en Transport-Unnernehmen in de Seefohrt un Binnenschipperee.

Röömsch Riek

Röömsch Riek, latiensch Imperium Romanum (vun dat Staatsrecht her weer de antike Naam „Senatus Populusque Romanus“ (S.P.Q.R.): „De Senaat un dat röömsche Volk“) is de Naam för de Länner un Gemarken, de twuschen dat 8. Johrhunnert v. Chr. un dat 7. Johrhunnert n. Chr. vun de Römers, vun de Stadt Rom oder vun den röömschen Staat regeert wurrn sünd. Ganz klaare Sche’en na de vörröömsche Tied un ok na dat Riek vun Byzanz hen könnt dor nich bi tagen weern.

De Aart vun de Herrschop in dat Riek hett sik mit de Johrhunnerte mehrmols ännert. Toeerst is dat en Monarkie ween. Denn is dat umwannelt wurrn in ene Republiek un noch later in en Kaiserriek. As dat unner Kaiser Trajan in’t Johr 116 an’n gröttsten ween is, hett sik dat Röömsche Riek utreckt över Länner up dree Kontinente rund um de Middellannsche See to. Dat lang vun Gallien un grote Deele vun Britannien bit to de Gemarken rund um de Swarte See to hen.

Hannel, Kunst un Kultuur hefft in de Tied vun dat Riek in Deele vun sien Rebeet up en unbannige Hööchde stahn. Dat scholl noch Johrhunnerte duern, ehr in Europa un Noordafrika wedder so veel Lüde leven döen.

Dat Riek hett en groten Infloot harrt up de Länner, wo dat över regeern dö, man ok över siene Grenzen weg. In de ööstliche Hälft hett sik de röömsche Kultuur mischt mit greeksch-hellenistische un orientaalsche Elemente. De Westen vun Europa is latiensch wurrn. Latiensch is Amtssprake in dat ganze Riek ween, ofschoonst ok annere Spraken nich unnergahn sünd. Sunnerlich de Ooltgreeksche Sprake is, in’n Osten vun dat Riek as Lingua franca, in’n Westen un an den röömschen Hoff as Spraak vun Kultuur un Bildung veel bruukt wurrn.

Sowjetunion

De Sowjetunion (kort SU, vullstännig Naam: Union vun de Sozialistischen Sowjetrepubliken, kort USSR, up Russisch Союз Советских Социалистических Республик (СССР)/Sojus Sowjetskich Sozialistitscheskich Respublik (SSSR) is en Staat in Oosteuropa, in den Kaukasus, in Noord- un Zentralasien ween. Dor geev dat man eene politische Partei, de allerwegens dat Seggen harrt hett, dat weer de Kommunistische Partei vun de Sowjetunion (KPdSU). Bi de Sowjetunion hannel sik dat um en zentralistischen Bundsstaat. Se is an'n 30. Dezember 1922 vun de Bolschewiken unner Lenin grünnt wurrn. As Union is se uplööst wurrn dör de Deklaratschoon vun Alma-Ata an'n 21. Dezember 1991. De Rechten un Plichten in internatschonale Organisatschonen na dat Völkerrecht sünd vun dor af an dör de Föderatschoon vun Russland övernahmen wurrn.

De mit Afstand gröttste Deel-Staat (1990 sünd dat 78 % vun de USSR ween) is de Russische Sozialistische Föderative Sowjetrepubliek (RSFSR) ween. De weer mit de Oktoberrevolutschoon an'n 7. November 1917 up dat Riek vun de Zaren folgt. Vunwegen de Övermacht vun de RSFFR is de Sowjetunion in de Länner vun den dormoligen „Westen“ faken mit Russland övereen sett wurrn un hett denn „Sowjetrussland“ heten.

De RSFSR hett, na Uplösen vun de Sowjetunion, as unafhängige Föderatschoon vun Russland an'n 12. Juni 1990 ehre Unafhängigkeit verklaart, just so as all de annern vörmoligen Sowjetrepubliken. Up Russland is, na Meenung vun den dormoligen Butenminister Kosyrew, „de Faden to'n Anknütten an de Butenwelt“ övergahn.

Weertschop

Weertschop is en tosaamfaten Woort för allens wat mit Produkschoon un Hannel un Deenst to doon hett. Dat sünd Verkoop, Inkoop, Export, Import.

De Weertschop is dorop ut, dat, wat de Minschen hebben wullt, to maken un praat to stellen.

Wikinger

Wikinger (ok Normannen, Waräger oder Rus) weern Seefohrers un Kreegslüüd ut Skandinavien, de twüschen 517 un 1066 sünnerlich de Küsten un Inseln vun Europa överfallen un deelwies ok koloniseert harrn.

Se sünd faken ok de Strööm ropfohrt, to’n Bispeel na Paris un Hamborg. Besünners de Sweden sünd över de Strööm ok deep na Russland rin, dorvun hett Russland ok sien Naam. Över See sünd se bit Sizilien un Gröönland un Nordamerika kamen.

Öllersfreegaav

De Öllersfreegaav is de Freegaav vun Filmen, Videospelen un Musik dör den Gesettgever. Se regelt, vun wovun Öller an un ünner welke Vörutsetten oder Oplagen Kinner un junge Lüüd Togang to disse Oort vun Medien hebben drööft, oder ok dat blots Utwassene Minschen dormit ümgahn künnt.

Annere Spraken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.