Bronzetiet

De Bronzetiet is de Deel vun de Historie vun de Minschen, wo de Lü dat Warktüüch ut Bronze mookt harrn.

Vör de Bronzetiet weer de Steentiet, besünners de Koppertiet. Later keem denn de Iesentiet.

De Bronzetiet ward mol na de Prähistorie, mol na de Historie stellt. Kümmt op an, wat de Lü al schrieven kunnen. Besünners ut Europa, dat westliche Asien un Noordafrika kennt wi Överresten vun bronzetiedlich Kulturen. Ok Troja heurt dorto.

Bronze is en Legeeren ut Kopper un Tinn. Af un an weer ok Zink tomischt. För dat de Lü Bronze mooken kunnen, harrn se al gediegen Metall bruukt, so as Gold un reinet Kopper. För dat Kopper harrn se al leern mööten, woans se dat Metall ut en Steen rutkreegen. Besünners ole Kopperstücken geev dat in Anatolien bi Konya (7. Johrdusend v. Chr) un in Ägypten (Anfang 5. Johrdusend v. Chr.)

Op düsse Technik harrn se den opbaun köönt, dat se ok Legierungen henkreegen. Dat weer toeers in Ägypten, in dat 4. Johrdusend v. Chr.. In China güng de Bronzetied in dat 3. Johrdusend v. Chr. los, al in de Xia-Dynastie.

Mit den Bruuk vun de Bronze geev dat en technologischen Schuuv: Niege Techniken för de Bargwarkens sünd utklamüstert worrn un ok de Verhüttung, vun wegen dat dat Kopper un Tinn nich in gröttere Mengens gediegen in de Natur gifft.

Mit den Bronzeguss kunnen Saken, so as Warktüüch un Wapens in Serie mookt warn. De Hannel keem op. Schippbu un Seefohrt weurn neudig, dat dat Kopper ut Zypern un Tinn ut Britannien na’n fasten Wall keemen. Bronzesaken weern good as Hannelsgood.

De meesten Lü weern Buurn. Obers in de Bronzetiet keem ok dat Leven in de Stad op. De eersten Staaten keemen op, as Stadtstaaten un - in Ägypten un China - ok as gröttere Rieken.

Un de Lü harrn sik dat Schrieven infallen laten, sünners in China, Ägypten, Palästina (Phönizier) un Mesopotamien.

Ok in Süüdamerika hebbt se al vör Christoph Kolumbus Bronze ut Kopper un Tinn mookt. De öllsten Funnen sünd ut Argentinien.

Collier de Penne
Bronzetiet – Muséum de Toulouse
Alfs (Landkreis Rodenborg)

Alfs is en Oort un Gemeen in de Samtgemeen Geestborn in’n Landkreis Rodenborg (Wümm). In de Gemeen leeft 869 Inwahners (Stand 31. Dezember 2017).

Archäologie

De Archäologie (vun gr. ἀρχαῖος archaios „oolt“ un lógos „De Lehr“), is en Wetenschop, de – tomeist mit annere Naturwetenschoppen tosamen – de Geschicht vun den Minsch un de Entwickeln vun sien Kultur utforscht. De Archäologie stütt sik dorbi op Ünnersöken vun dat, wat in de Eer vun dat Leven vun de Minschen nableven is. Se ünnersöcht den Tietruum vun de Tiet an, in de de Minsch anfungen hett, Warktüüch to bruken, also so vun üm un bi vör 2,5 Millionen Johr bet hüüt. Üm de Levenswies vun verleden Tieten to rekunstrueeren, is dat goot to weten, woans sik de Minschen in de Tieten nehrt hebbt, wovun Klima herrscht hett un woans de Ümwelt utsehn hett.

De Archäologie is en noch teemlich junge Wetenschop, liekers is dat nich mehr möglich, all Tietrüüm in’t Oog to behollen. Dorüm hebbt sik binnen de Archäologie verschedene Fackrebeden utbillt. Dorbi kann de Opdelen themaatsch vörnahmen warrn (t. B. christliche Archäologie) oder na sünnere geograafsche Rebeden (t. B. Vörderasiaatsche Archäologie) spezialiseert wesen. De MEthoden sünd dorbi tomeist de glieken, man de Borns, worut dat Weten stammt, künnt bannig ünnerscheedlich wesen.

In de Oor- un Vörhistorie befaat een sik vör allen mit de materiellen Kultur, wiel in de Fröhhistorie ok al de eersten Schriftborns ünnersöcht warrn künnt. In’n Ünnerscheed to de Geschichtswetenschopplers, staht de bi de Archäologen aver nich in’n Middelpunkt. De archäoloogsche Utrichten steiht tomeist för en sünnere Region oder en sünnern Tietafsnitt. Disse Regionen künnt weltwiet ünnerscheedlich dateert, man överall natowiesen wesen, as to’n Bispeel to Övergang vun Jagers un Sammlers to Buerslüüd, de Deerten hoolt, oder de Entwickeln vun de eersten Städer.

Sülvst de nalaten materiellen Saken vun de jüngeren Historie (as Kunzentratschoonslagers un Bunkers ut den Tweeten Weltkrieg) warrt hüüt mit archäoloogsche Methoden utweert. De Archäologie hett sik weltwiet to en Verband vun ünnerscheedliche theoreetsche un praktische Fachrichten entwickelt un arbeit faken mit Historikers tosamen.

Bundsautobahn 24

De Bundsautobahn 24 (Afk.: BAB 24 oder A24) is en överregionale Autobahn, de Hamborg mit Berlin verbinnt. Se verlöpt över en Samtläng vun 293 km vun’n Horner Kreisel bit na’t Autobahndreeeck Havelland an’n Berliner Ring. De A 24 is en Deelstück vun de Europastraat 26 (E 26).

Deins

Deins is en Oort un Gemeen in de Samtgemeen Sürsen in’n Landkreis Rodenborg (Wümm) mit 659 Inwahners (Stand 31. Dezember 2017). To de Gemeen höört ok de Oortsdeel Mals. Enkelte Öörd vun de Gemeen sünd Stüh, Löh, Rohr, Visoh un Hastenbeck.

Demost

Demost (hoochdüütsch: Delmenhorst) is ene kreisfre'e Stadt in den ehemaalschen Regeerbezirk Werser-Eems (Neddersassen), liggt an de Grenz van Bremen un hett 74.361 Inwahners (Stand 31.12.2010). Demost is de gröttste Industriestadt twüschen Werser un Ems.

Gemeen Boitzen

Boitzen (hoochdüütsch Bötersen) is en Gemeen in de Samtgemeen Söttmer vun’n Landkreis Rodenborg (Wümm) in Neddersassen. Se hett 1060 Inwahners (Stand 31. Dezember 2017). De Gemeen ümfaat de dree Oortsdelen Boitzen, Höperhöfen un Jeerhoff.

Hepst

Hepst (hoochdüütsch: Hepstedt) is en Oort un Gemeen in de Samtgemeen Tarms in’n Landkreis Rodenborg (Wümm) mit 996 Inwahners (Stand 31. Dezember 2017).

To dat Dörp höört von öllers al de lüttje Oort Wist mit bi.

Himmelsschiev vun Nebra

De Himmelsschiev vun Nebra is ene Metallplatt ut de Bronzetiet mit Goldapplikatschonen, de astronoomsche Phänomenen un Teken dorstellt. Se warrt as de weltwiet öllste konkrete Himmelsdorstellung un as een vun de wichtigsten archäoloogschen Funnen ut disse Epoch ansehn. Roofgravers hebbt de Schiev in’n Sommer 1999 in ene Steenkamer op den Mittelberg in de Neegd vun de Stadt Nebra in Sassen-Anholt funnen. Siet 2002 höört de Schiev to’n Bestand vun’t Landsmuseum för Vörgeschicht Sassen-Anholt in Halle. Siet Juni 2013 höört de Himmelsschiev vun Nebra to dat UNESCO-Weltdokumentenarv in Düütschland.

Horß

Horß is en Oort un Gemeen in de Samtgemeen Söttmer in’n Landkreis Rodenborg (Wümm) in Neddersassen. Se hett 1302 Inwahners (Stand 31. Dezember 2017). De Gemeen ümfaat de veer Oortsdelen Horß, Clünder, Stoapel un Winkeldörp.

Iesentiet

De Iesentiet is en Tietöller vun de Vörgeschicht (de Tiet, ut de dat nix gifft, wat opschreven is). Se hett anfangen, as de Lüüd dat rutkregen hebbt, woans dat geiht mit dat Maken vun dat Iesen. Dorvör hebbt se in de Steentiet man blots Warktüüch ut Steen hatt un later in de Bronzetiet eenfache Warktüüch ut Bronze. De Iesentiet duur vun circa 800 v. Chr. bet circa 100 v. Chr. In Grekenland füng dat al üm 1000 v. Chr. rüm dormit an.

De Lüüd harrn nu markt, dat een ut Iesen ok bannig vele schöne Saken maken kunn. Dat weer Warktüüch för de Buren, de de Arbeed lieker maken doot, avers ok Wapen, womit se ehrn Nober erslagen kunnen. Um Iesen to maken, mutt een weten, wo dat Iesenerz to finnen is, und woans een dat to dat Iesen reduzeern kunn. Dorto bruukt een vel Hitt, un dat geiht blots mit en Kohlenfüür - Holt warrt nich hitt noog. De Kohle hett faken de Köhler ut Holt maakt.

Vun circa 800 an geev dat de mier oder minder keltische Hallstattkultur in’n Noorden vun de süden Hälft vun Europa un vun circa 450 v. Chr. de La-Tene-Kultur.

In de Iesentiet leven de Kimmerier, en Volk, dat in grote Delen vun Osteuropa tohuse weer.

Konfuzius un Laotse weren Chinesen vun de Iesentiet.

Johann Friedrich Danneil

Johann Friedrich Danneil (Johann Friedrich Dannehl; * 18. März 1783 in Calwe; † 20. Januar 1868 in Soltwedel) weer en düütschen Historiker.

Danneil is 1783 as Söhn vun en Glasermeester in Calwe boren. Al in’t Öller vun twee Johren is he mit siene Familie na Soltwedel tagen. Dor möök he 1801 sienen Afsluss an de Latienschool vun Soltwedel, wat hüüt dat Friedrich-Ludwig-Jahn-Gymnasium is. Sien Vader harr nich dat Geld, em en Studium to betahlen, doch dör en Börgerstipendium vun de Stadt Soltwedel kunn he sien Studium vun de Theologie un de Spraken an de Universität Halle anfangen. 1804 harr he sien Studium trech un füng as Lehrer bi de Latienschool vun August Hermann Niemeyer in Halle an. Doch al in dat nächste Johr wessel he na de School in Soltwedel un arbeidt dor as Schoolmeester. Vun 1819 bet 1852 weer he de Rektor vun dat Gymnasium. Ok för dat Salzwedeler Wochenblatt hett he Artikels schreven.

He höört blangen Christian Jürgensen Thomsen un Georg Christian Friedrich Lisch to de Begrünners vun dat Dreeperiodensystem, dat de fröhe Tiet vun den Minschen in Steentiet, Bronzetiet un Iesentiet indeelt.

Danneil, de in siene Kinnertiet lang blots mit dat Plattdüütsche ut de Ooltmark to doon harr, intresseer sik jümmer för de Spraak vun dat Volk. 1859 hett he dat Material, dat he in lange Johren över de Spraak sammelt harr, as Wörterbuch der altmärkischen plattdeutschen Mundart rutbröcht.

1836 harr he Andeel an dat Grünnen vun den Ooltmarkschen Vereen för Vaderlandsche Geschichte un Industrie, bi den he bet 1857 Sekretär weer. Danneil is 1868 in Soltwedel doodbleven.

Dat Johann-Friedrich-Danneil-Museum in Soltwedel is na Danneil nöömt.

Lure vun Garlst

De Lure vun Garlst is en oolt Musikinstrument ut de late Bronzetiet, ene Lure. 1830 hebbt Boarbeiters bi’n Bo vun de Bremerhobener Heerstraat bi Garlst in de Neeg vun Oosterholt-Scharmbeek en ganzen Hümpel Hügelgräver funnen. In een vun disse Gräver weer dat ole Stück mit bi. Se is de op’t wietst in’n Süden funnene Lure, de annern hebbt se all in Sweden, Däänmark oder wieter in’n Noorden vun Düütschland funnen. De Lure liggt hüüt in’t Landsmuseum in Hannober. In de Bronzetiet weer dat Stück woll so twee Meter lang, hüüt sünd blots noch en poor Fragmentstücken över.

De Bronzegeter Otto Hägemann ut Hannober hett för Hans Hahne vun dat Provinzialmuseum Hannober Anfang dat 20. Johrhunnert twee Naboten vun de Lure maakt. De beiden liggt nu in de Sammlung vun dat Landsamt för Archäologie vun Sassen-Anholt.

Metall

En Metall is en Stoff, de speegelig is un dör den du elektrischen Strom schicken kanns.

De Metallen nehmt den gröttsten Deel vun dat Periodensystem in.

Metalle sünd to'n Bispeel:

Iesen

Gold.

Sülver

Natrium

Aluminium.Metallen hebbt de Lüüd siet dat Enn vun de Steentied bruukt. Toeerst dat Kopper. Denn hebbt se Kopper un Tinn tosomensmolten un harrn den Bronze. Darna is de Bronzetiet naamt. Un denn, sowat bi 500 v. Chr. harrn de Minschen klorkreegen, wo se an dat Iesen komen kunnt harrn. Denn fung de Iesentiet an.

Mull (Eiland)

Mull is en Eiland an de Noordwestküst vun Schottland, dat to Argyll un Bute höört. Dat Zentrum vun dat Eiland is Tobermory. Na den Zensus vun 2001 leevt op Mull 1.841 Minschen.

Ossenpadd

De Ossenpadd dör Jütland un Sleswig-Holsteen is en olen Hannelsweg twischen Düütschland (Hamborg un de Elv) un Däänmark (Viborg).

De Ossenpadd weer keen fasten Weg, veel mehr is he en Nett vun Weeg, vun de vele hüüt gor nich mehr dor sünd. De Ossenpadd weer woll al siet de Bronzetiet in Bruuk.

Den Namen hett he vun den Veehhannel weg, de vun Däänmark Richt Süden güng. Ok de Naam Ossentoll kummt dorvun, Ossentoll weer de Tollstatschoon an de Grenz vun Sleswig-Holsteen na de Stadt Hamborg. Toglieks weer de Padd ok Marschweg för de Armeen.

Alle wichtigen Städer in Sleswig-Holsteen weren an den Padd anbunnen, to’n Bispeel Flensborg, Sleswig (un fröher Haithabu), Rendsborg un Niemünster.

Siet dat 20. Johrhunnert warrt de Ossenpadd as Symbol för kulturellen Uttuusch twischen Düütsche un Dänen opfaat un warrt för Veranstaltungen in dissen Tosamenhang bruukt.

Siet 1998 gifft dat en Ossenpadd-Radwannerweg mit twee Routen twischen de däänsche Grenz bi Flensborg un Wedel bi Hamborg.

Raastäe

Raastäe is en Gemeen un Luftkuroort in den Landkreis Ammerland in Neddersassen mit 20.053 Inwahners (Stand vun’n 30. Juni 2003) op en Fläch vun 123,03 km².

De ole plattdüütsche Naam vun den Oort is „Raast“, aver hüdigendaags seggt man mehrstens „Raastäe“. De Luftkuroort Raastäe liggt in de schöne Parklandschup an’n Geestrand 10 km nördlich von Ollnborg. De Gegend weer wahrschienlich ok al in de jüngere Steentiet und in de Bronzetiet besiedelt. Smuckstücken un Warktüüch ut disse Tieden sünd darför de Bewies. De eersten schriftlichen Narichten stammt ut de Tiet um dat Jahr 1100. Graaf Huno grünn 1059 de St.-Ulrichs-Parrkark in Raastäe, un de Arzbischop Albert in Bremen deel disse twete Kark up'n Ammerlannen de Buerschuppen Nethen, Hahn, Bekhusen, Lehmden, Rehorn, Loy, Hostemost, Hankhusen un Raastäe as Karkspeel to.

Um 1091 woor de Basilika von dat Klooster Raastäe inweiht. De Abt von dat Klooster stund in den Rang von enen Bischop un weer de hööchste Prälat in dat Bisdom Bremen. Von den Arzbischop leet he sik aver kiene Vörschriften maken, un ok mit den Ollnborger Graaf un siene Vöögt leeg he fakender in Striet.

In de Reformatschoonstiet um 1529 woor dat Klooster uplööst, de Krüüzgang un dat Abthuus woorn 1643 un de dreeschippige Kloosterkark 1757 afbraken. Blots en paar Sülen, de man in’n Raastäer Park sehn kann, tüügt noch von de vergahne Pracht. An de Steed von dat Abthuus leet Graaf Anton Günther en Lusthuus uprichten, dat aver 1773 wedder afreten woor, wiel dar en „Buitenplaats“ (en Landhuus) boot weern schull.

Hertog Peter Friedrich Ludwig koff 1777 dat Huus, leet dat umboen un anboen un so entstund dat Slott, dat tosamen mit dat Palais un den groten Landschupspark de Sommerresidenz von de Ollnborger Groothertöge weer un na 1918 de Wahnsitt von den Arvgroothertog is.

In de lesten Jahrteihnten hett Raastäe enen starken Upswung mit siene Wirtschup nahmen

Ne’e Wahnhüüs, Ladens, Scholen, Warksteden un Fabriken sünd boot woorn un geevt den Oort en fründlich Utsehn.

Sparta (Antike)

Sparta (F.Sg.) (Ooltgreeksch (Attisch) Σπάρτη Spártē (neegreeksche Utspraak: Spárti), in’n olen doorschen Dialekt: Σπάρτα Spártā; to de Tieden vun de Klassik ok fökener „Λακεδαίμων“ Lakedaimōn), weer in de Antike Hööftstadt vun dat Land Lakonien up den Peloponnes un vun den Staat mit sülbigen Naam. De Stadt lä up de lesten Utlöpers vun de Taygetos-Bargen nich wiet af vun dat rechte Öwer vun den Stroom Eurotas, just in de Gemarken, wo de Beeken Önos un, na Süden to, Knakion un Tiasa dor toströömt sünd. Sparta sett sik tohopen ut verscheden wietlöftigen Quartieren mit allerhand Gaarns dor in. Allens tosamen weern dat woll negen Kilometers, wenn een dor ümto lopen wull.

In de grote Tiet vun de Stadt (üm 600 v. Chr. rüm) hefft woll bi 40.000 oder 50.000 Inwahners in de Stadt leevt. Toeerst hett de Stadt keen Muern harrt. Jem ehr Börgers schullen as en Muer för Sparta denen. Eerst ünner den Tyrannen Nabis is en Muer anleggt wurrn, man dat duer nich lang, denn hett de Bund vun Achaia düsse Muern tweimaakt. Man de Römers hefft denn later de Muer wedder upboen laten un noch in dat Riek vun Byzanz is dor an boot wurrn.

Sparta hett an un for sik keen Akropolis up to wiesen harrt. Man en vun de Bargen in de Stadt hett doch düssen Naam dragen. Up sien Topp stünnen de Athene Chalkioikos ehr Tempel un noch anners wecke. De Quartieren vun de Stadt heten Komen. Vun all Komen schall Pitana in’n Noordoosten dat schöönste ween hebben. Hier weer de Agora mit de Bowarken, wo de Gerusia un de Ephoren sik versammeln döen. Fudderhen stünn dor de persische Hall, de vun de Büüt ut de Perserkriegen boot wurrn is un dat grote Theater, dat mit witten Marmor överkleedt weer un wo dat hüdigendags noch Resten vun to sehn gifft. In’n Westen vun de Stadt, an de Straten na Messene geev dat noch annere Plätz: Dor fünn sik de Dromos-Platz mit twee Gymnasions un de Platanistas-Platz, wo Platanen an plant weern un wo de Jungkeerls dat Rangeln öövt hefft. Bavenhen geev dat noch en ganzen Bulten annere Tempels un Monumenten, de bi Pausanias nömmt weert, wo een aver hüdigendags nich mehr weert, wo se legen hefft.

Resten vun ole Bäder finnt sik noordwestlich un süüdööstlich vun’t Theater. Ok vun ene ole Brugge över den Eurotas-Stroom an de hüdige Straten na Argos un Tegea is noch wat to sehn. As de Bargfestung un Residenzstadt Mystras in dat Johr 1249 vun Krüüzfohrers in’n Westen vun Sparta anleggt wurrn is, is Sparta wööst wurrn.

Weertschop

Weertschop is en tosaamfaten Woort för allens wat mit Produkschoon un Hannel un Deenst to doon hett. Dat sünd Verkoop, Inkoop, Export, Import.

De Weertschop is dorop ut, dat, wat de Minschen hebben wullt, to maken un praat to stellen.

Wiesens

Wiesens is een Oortsdeel van Auerk in Oostfreesland un hett ruch weg 2000 Inwahner. Bit to de Gemeendenrebeetsreform 1973 weer dat een eegenstännig Gemeend.

Historisch Middelpunkt van de Oort is de up een Warf liggend historisch Kark mit ehr Barockkanzel ut dat Johr 1735 un de to de Kark gehörend Karkhoff. De L 34 föhrt dör den Oort. Wiesens liggt an’ Ems-Jade-Kanal un hett ok een Anloopsteh, de van de MS Aurich anfohren wurrd.

Bi de Kark hannelt sück dat um een Backsteenbo ut dat 13. Johrhunnert mit een free stahn Glockentoorn. In de Glockentoorn befind sück de öllste Glock in Oostfreesland, de noch lüüten kann. Se stammt ut de Tiet, as de Kark baut wurrn is. In’ 15. Johrhunnert wurr de bit dorhenn bestahn rund Apsis dör een rechteckig Chor ersett un 1818 veer Meter van de Höcht van de Karkhoffsmuern afdragen. Nöördlich van de Kark bi de "dattein Eeken" befind sück de sogenannte "Tjedestein", up de Tekens staht, de man bit hüdtodag nich entziffern kunn. Se sehn aber ähnlich ut, as up spaansch, franzöösch un irisch Felsbiller ut de fröhe Bronzetiet.

Annere Spraken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.