Bibelexegese

De Bibelexegese is de wetenschoppliche Naam for dat Utleggen vun Texte ut dat Ole un Nee Testament vun de Bibel in de christliche Theologie. Se will for de Facklüde un for de Laien en Togang finnen to dat, wat in de Bibeltexte in steiht. Dor will se ok bi verklaren, wie de Bibeltexte unner'nanner tosamen hangt un wat de ehr histoorsche Achtergrund is. Lüde, de sik mit düsse Exegese befaat, weert Exegeten nömmt. Dat gifft Utleggers vun de Bibel, de nehmt de Texte ut den Tosamenhang vun de ganze Bibel herut un versöökt, jedeen Text sotoseggen „for sik“ to verstahn in ehren histoorschen Tosamenhang, un dat gifft annere, de meent, de enkelten Bibeltexte könnt blot man in'n Tosamenhang mit de ganze Bibel utleggt un verstahn weern.[1]

Al in de eerste Generation vun Christenlüde is dor over snackt wurrn, dat de een oder annere Bibeltext nich for elkeen kloor to verstahn ween is. So heet dat in'n 2. Petrusbreef over Paulus siene Breeve un annere Schriften, dor weern

„en poor Saken swaar to verstahn“ (2. Petr.3,16)

De Bibelexegese is nich datsülvige, as de Bibelhermeneutik. Bi de Exegese hannelt sik dat um dat Utleggen un Verklaren vun en Bibeltext. De Hermeneutik denkt dor over na, wat bi dat Utleggen vorut sett weern mutt un wo dat Utleggen up to will.

De Bibelexegese in ehre wetenschoppliche Form hett Infloot utöövt up de Philologie un de Wetenschop vun dat Recht un up de Literaturwetenschop. Man, annersrum, is se dor ok Deel an harrt, wie sik dat allens utspunnen hett.

Kiek ok bi

Belege

  1. Egbert Ballhorn, Georg Steins (Hrsg.): Der Bibelkanon in der Bibelauslegung. Methodenreflexion und Beispielexegesen, Kohlhammer, Stuttgart 2007 ISBN 978-3-17-019109-9
Bibel

De Bibel Hebrääsch: תנ״ך tanakh, Greeksch: η Βίβλος hē biblos) (ok De Hillige Schrift, Dat Book, Gott sien Woort oder De Schrift), vun Greeksch (τα) βίβλια, (ta) biblia (up platt: De Böker) is de hillige Schrift vun dat Christendom. Se hett twee Delen: dat Ole Testament un dat Niege Testament. Vunwegen datt dat ole Testament ok de Jöden ehr Hillig Schrift is, warrt dat ok de jöödsche Bibel nömmt.

Exegese

Exegese (greek.: ἐξήγησις exēgesis = „Utleggen“, „Verklaren“) is dat Utleggen oder de Interpretation vun Texte. Wo en Text up to will, wat dor in steiht un wie de Text tohopenstellt is, schall for den Leser düütlich maakt weern, so, dat he dor en Togang to finnen kann. In de Alldagsspraak warrt düsse Begreep meist for de Bibelexegese oder for dat Utleggen vun annere hillige Schriften bruukt. Man de Utdruck hett ok sienen Platz for dat Utleggen vun Gesette un Texte, wo dat um dat Recht in geiht. Ganz allgemeen kann ok overhoop bi dat Utleggen vun Schriften vun Exegese snackt weern.

Formkritik

Formkritik oder Formgeschicht is en Methode, de in de Bibelexegese bruukt warrt. Se höört to de Warktüge vun de Histoorsche Kritik. De Formkritik unnersocht de Textsoort, to de en Bibeltext tohören deit: Hannelt sik dat dor um en Gedicht bi oder um en Leed? Un wat for en Leed? Is dat en Leed vunwegen en Sieg over de Feende, oder en Leed over de Leev? Höört en Text to de Soort vun Gebeden oder Töverspröök? Is dat en Reed? Hannelt sik dat um en Verdrag, en List oder um en Breef? De Formkritik maakt en Unnerscheed twuschen Hymnentexte, as in den Psalter, wo dat sunnerlich um den Gloven un nich so veel um Historie geiht, un Geschichtsböker, as de Königsböker oder de Krönk.

De Formkritik will ok rutfinnen, of en Text en Legenn is, en Mythos, en Märken, en Dööntje oder en Bericht.

Hermeneutik (Bibel)

De Hermeneutik as Wetenschop vun dat Verstahn vun Bibeltexte is en sunnerliche Form vun de Hermeneutik an sik. De Fraag, wie een dat an'n besten verstahn kann, wat in de Bibel steiht, gifft dat al in de Bibel sülms. „Versteihst du ok, wat du dor lesen deist?“ fraagt de Apostel Philippus den hogen Eunuchen un Minister vun de Königin vun Äthiopien (Apg. 8,30ff.) He kriggt dor de Antwoort up: „Wie kann ik dat, wenn numms mi wiesen deit (wat dat bedüden schall).“

Histoorsche Kritik

De Histoorsche Kritik is en Methode to'n Unnersöken vun histoorsche Texte. Se is in dat 18. un 19. Johrhunnert upkamen. Bekannt is se sunnerlich vun dat Unnersöken vun Bibeltexte (Bibelexegese). De histoorsche Kritik hett dat dor up afsehn, bi dat Unnersöken vun en (Bibel-) Text rut to finnen, in wat for en Tied de Text instmaals tostanne kamen is, wat dormols los weer un wat for'n Indruck de histoorsche Kontext bi den Text achter laten hett. De Vorgeschicht vun en Text un de Geschicht vun den Text sülms speelt dor en Rull bi. De histoorsche Kritik geiht dor nich vun ut, dat en Bibeltext „vun'n Himmel fullen“ oder vun Gott den Apostel oder Propheten in influstert wurrn is. Se meent anners rüm, de Texte weern vun Minschen in sunnerliche histoorsche Situationen upschreven wurrn un düsse sunnerliche Situation hett de Texte präägt.

Wichtige Twiege un Fachrebeede vun de histoorsche Kritik sünd de Textkritik, de Textanalyse, de Redaktionskritik, de Literarkritik, de Formkritik un de Traditionskritik. De histoorsche Kritik is bit up düssen Dag de Standardmethode vun de Bibelutleggen in de evangeelsche un in de kathoolsche Karken.

Literarkritik

De Literarkritik is een vun de Warktüge vun de histoorsche Kritik. Sunnerlich bi de Bibelexegese warrt se anwennt. Se unnersocht den Bibeltext un finnt rut, wat for schriftliche Vörformen, Vörlagen un Borns bi en Text togrunne legen hefft.

En Henwies, dat dat overhoop schriftliche Vorformen gifft, oder dat Borns bruukt wurrrn sünd, is dat, wenn:

de Spraak, de in en Text bruukt warrt, nich tohopen passt

de Saak, wo dat um geiht, in en Text nich tohopen passt

Saken un Geschichten tweedubbelt vertellt weert.

dat in'n Loop vun den Text Bröök gifft oder wenn de Geschicht Sprünge maaktWiethen warrt annahmen, dat de Literarkritik Recht harrt hett, as se de so nömmte Tweeborntheorie over de synoptischen Evangelien upstellt hett. Se seggt, dat Matthäus un Lukas sien Evangelium unafhängig vun'nanner de sülvigen beiden Borns bruukt hefft. Een weer Markus sien Evangelium, dat al vörlegen harr, un de annere weer de so nömmte Born Q (vun de dat keen Text mehr gifft).

Lukasevangelium

Dat Evangelium na Lukas (gr. εὐαγγέλιον κατὰ Λουκᾶν, Euangelion kata Lukan), ok Lukas sien Evangelium oder kort Lukasevangelium, afkört Lk, is dat drudde Book vun dat Nee Testament in de Bibel. Vun dat Middeloller af an is dat updeelt in 24 Kapitels. Dat is een vun de veer Evangelien vun den christlichen Kanon un warrt, tohopen mit Markus un Matthäus sien Evangelium, to de Synoptischen Evangelien torekent.

Markusevangelium

Dat Evangelium nah Markus (ok Markus sien Evangelium oder Markusevangelium, afkört MkEv oder Mk.) is dat tweete Book vun dat Niege Testament in de Bibel. Ok wenn dat in de kanoonsche Reeg vun de Texte up Matthäus sien Evangelium folgt, warrt hüdigendags meist annahmen, dor hannel sik dat um dat oldste vun de veer kanoonschen Evangelien bi. De so nömmte Tweeborntheorie geiht dor vun ut, dat Markus sien Evangelium tosommen mit den Born Q for Matthäus (Mt) und Lukas (Lk) as Grundlaag deent hett. Up jeden Fall is Markus sien Evangelium dat körtste vun de veer.

Dat Markusevangelium wurrd tosommen mit dat Matthäusevangelium un dat Lukasevangelium to de synoptischen Evangelien tellt, vunwegen dat de Evangelien nah Markus, Matthäus un Lukas in allerhand Saken in Text un Woort overeen gaht un sik somit synoptisch, dat heet tosommenschauend un vergliekend, lesen laat.

In't Greeksch heet dat εὐαγγέλιον κατὰ Μᾶρκον (tosommensett ut εὖ = good un ἡ ἀγγελία = de Nahricht, κατὰ bedüüd "nah, paß").

Matthäusevangelium

Dat Evangelium nah Matthäus oder kört Matthäusevangelium is een vun de veer kanoonschen Evangelien vun dat Nee Testament. Formal wurrd dat traditschonell as eerst Book vun dat Nee Testament dorstellt un vun Form un Inholt her mit dat Markus- un Lukasevangelium to de synoptischen Evangelien tellt. Ümstreden is bither allerdings, in welker tietlich Reegfolg dat to de steiht.

Redaktionskritik

De Redaktionskritik oder Redaktionsgeschichte (vun lat. redactio „Overweggahn“ [over den Text]; greek. kritiké techne „de Kunst [Saken] ut'neen to holen“) is Deel vun de Histoorsche Kritik. For de Bibelexegese geiht se torüch up Willi Marxen siene Habilitationsschrift „Der Evangelist Markus. Studien zur Redaktionsgeschichte des Evangeliums“ ut dat Johr 1956.

De Redaktionskritik fraagt na den theoloogschen Achtergrund vun en Schriever oder Redakter vun en Bibeltext. Se unnersocht de Ideen un Gedanken, de em andreven hefft, as he siene Themen utwählt hett, as he Vorlagen for siene Texte tohopensocht hett un as he sien Wark denn tohopenstellt hett. Bi de Text- un Formkritik geiht dat um Details, man de Redaktionskritik kickt dor na, ut wat for'n theoloogsche Gedankenwelt de Slussredakter (i.e. de leste Schriever, de en Text denn tohopen stellt hett) siene Arbeit maakt hett. Wat hett em andreven? Wat sünd siene Motive ween? Wie is dat ut siene Tied un siene Welt herut to verstahn un in to sorteern? De Redaktionskritik hett sik sunnerlich vornahmen, de Bibelschriften, so as de hüdigendags vorliggen doot, to unnersöken, wat de Redakters for Texte tohopenföögt hefft un wie se dor over hen gahn sünd un dor ehr egen Gedanken rinbrocht hefft. De Forschers, de sik mit Redaktionsgeschichte befaten doot, meent, dat all Schiften vun dat Ole un Nee Testament dat Wark vun verscheden Redakters sünd, de dor all mit ehren egen Achtergrund an rumschostert hefft.

Synoptische Evangelien

Synoptikers oder Synoptische Evangelien (vun greek. (συνόψις syn-opsis), tohopen (an)kieken) weert de dree Evangelisten Markus, Matthäus un Lukas un ok ehre Evangelienböker, also Markus, Matthäus un Lukas sien Evangelium nömmt. Dor hannelt sik dat um de eersten dree Evangelien in dat Nee Testament bi. Johannes sien Evangelium höört nich to de Synoptischen Evangelien mit to.

In düsse Böker schrievt de Synoptikers over de Lehr un dat Leven vun Jesus vun Nazareth. Na ehre Theologie verstaht se dat so, dat Jesus de Christus is, also Gott sien egen Söhn un Herrscher over de ganze Welt. Wat de Spraken angeiht, un ok de Textgrundlagen, de in de Evangelien inarbeit sünd, stimmt de dree Syoptikers in allerhand Saken overeen. Vundeswegen hett Johann Jakob Griesbach al 1776 to’n eersten Mol de Texte in Reegen een neven de annere parallel in en so nömmte Synopse (Tosamenschau) afdrucken laten. So konnen de beter vergleken weern. So keem dat, un de eersten dree Evangelien sünd to ehren Naam „Synoptische Evangelien“ kamen.

In de Midden vun dat Utforschen vun de synoptischen Evangelien steiht as Thema dat so nömmte Synoptische Problem. Dor befaat sik de Bibelwetenschop un de Bibelexegese mit. Dat geiht dor um de Frage bi, wie dat verklaart weern kann, dat de Evangelien in de Wöer, de se bruukt, in de Reege vun dat Vertellen, un in de Utwahl vun den Stoff overeen gaht oder sik verscheelt. Dor gifft dat vun dat Enn vun dat 18. Johrhunnert af an allerhand Hypothesen.

De „Hypothees vun dat Urevangelium“ (Gotthold Ephraim Lessing, Johann Gottfried Eichhorn). Se geiht dor vun ut, dat all dree Synoptikers en aramääsch oder hebrääsch „Nazarenerevangelium“ bruukt harrn. Dat weer hüdigendags (al lang) verschütt gahn.De „Diegesen- oder Fragmentenhypothese“ (Johann Benjamin Koppe, Friedrich Daniel Ernst Schleiermacher) meent, dat harr en ganzen Barg vun unafhängige, enkelte Schriften geven, ok Texte, de tohopensammelt wurrn weern. Un düsse Textstücke un Textsammlungen de harrn nu wecke vun de Evangelisten kennt un bruukt.De „Hypothese vun de (mündliche) Traditschoon“ (Johann Gottfried Herder, Johann Carl Ludwig Gieseler) geiht dor vun ut, dat harr mol en Stand vun „Evangelisten“ geven. De weern Wannerpredigers ween un harrn dat Evangelium mit siene enkelten Geschichten butenkopps lehrt un fudder vertellt. Düssen mündlichen Stoff harrn nu de Synoptikers so bruukt un ummuddelt, as jedeen vun jem dat richtig duch.Hüdigendags warrt meist over Hypothesen snackt, de dor vun utgaht, dat de Synoptikers direktemang vun’anner afhängen doot. Dor kann sik de „Griesbach-Hypothese“ (Johann Jakob Griesbach, David Friedrich Strauß) bi up Tüüchnisse vun de Karkenvaders stütten. Düsse Hypothese is sunnerlich in de angelsassischen Länner begäng un heet dor unner annern „Two-Gospel-Hypothesis“. In düsse Theorie warrt Matthäus sien Evangelium as dat ollste ankeken. Dat weer denn vun den Schriever vun Lukas sien Evangelium togrunne leggt un bruukt wurrn. Markus harr denn de beiden öllern Evangelien tohopenfaat.De meisten Theologen hoolt sik avers vundagen an de „Tweeborntheorie“. Se seggt, Markus sien Evangelium weer toeerst tostanne kamen. Bovento hatt dat noch en annern Born geven, de hüdigendags verschütt gahn weer, dat weer de „Born Q“. Matthäus un Lukas harrn, so seggt dat düsse Theorie, Markus sien Evangelium un den „Born Q“ as Borns bruukt. Ok ut allerhand Sunnergoot harrn se afschreven.

Textkritik

De Textkritik oder textkritische Methode (ooldgreeksch κρίνω krínō „unnerscheden, utsorteeren, utwählen“) is en Methode, de unnersöken deit, wie Texte un Dokumente, de ut de Historie up us tokamen sünd, tostann kamen un wietergeven wurrn sünd. Se warrt faken bruukt, wenn dat en ganze Reeg vun verscheden Textformen gifft un denn en „kanonischen“, oder „Ur“-Text wedder herstellt weern schall. De Textkritik höört to de Editionsphilologie to, de wedder en Twieg vun de Literaturwetenschop is. Bi en Edition schall meist en kritische Utgave vun en Text torecht maakt weern. Düsse Utgave schall to lesen sien un dat, wat de Rutgevers ännert hefft, is dor in antekent. Textkritik hett dat nich dor up afsehn, en Text ut to leggen. Se scheert sik veel mehr um de Grundlaag vun dat Utleggen un bringt dat Material tostanne, dat denn in de Exegese oder Textinterpretation up den Inholt hen unnersocht warrt.

Annere Spraken

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.