Ourganizaçon de las Naciones Ounidas

La Ourganizaçon de las Naciones Ounidas (ONU) fui oufecialmente a 24 de Outubre de 1945 an San Fracisco, Califórnia, por 51 países, lhougo apuis la fin de la Segunda Guerra Mundial. La purmeira Assemblé Giral ajuntou-se a 10 de Janeiro de 1946 (an Westminstener Central Hall, na cidade de Londres). La sue sede atual ye na cidade de Nuoba Yorque.

Antrepassado de las Naciones Ounidas fui la Sociadade de las Naciones (tamien coincida cumo "Lhiga de las Naciones"), ourganizaçon cuncebida an circustáncias aparecidas na Purmeira Guerra Mundial i stablecida an 1919, cunsante l Tratado de Bersalhes, "para pormober la coperaçon anternacional i cunseguir la paç i la sigurança". An 2006 la ONU ten la repersentaçon de 192 Stados-Nembros - cada un de l países soberanos anternacionalmente recoincidos, fuora la Santa Sé, que ten la culidade de ouserbador, i países sin recoincimiento pleno (cumo Taiwan, que ye un território reclamado pula China, mas de recoincimiento soberano por outros países).

Un de ls feitos mais amportantes de la ONU fui la aprobaçon de la Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos, an 1948.

Small Flag of the United Nations ZP.svg Ourganizaçon de las Naciones Ounidas
United Nations Members
Flag of the United Nations
Tipo Ourganizaçon anternacional
Comando António Guterres
Stado atiba
Sítio www.un.org

Stória

La eideia de las Naciones Ounidas fui formalmiente puosta nua Declaraçon, assinada anquanto se daba la Segunda Guerra Mundial, na cunferéncia de Aliados feita an Moscobo an 1943. L persidente de l Stados Ounidos de la América, Franklin Delano Rosevelt, dou l'eideia de l nome de "Naciones Ounidas"[1] a partir de cumbersas que antes tubira cun outros xefes, cumo Churchill[2], yá zde l Natal de 1941.

An 25 de Abril de 1945 fizo-se la purmeira cunferéncia an San Fracisco. A la parte de l gobernos, fúrun cumbidadas ourganizaçones nun gobernamentales. Las 50 naciones repersentadas na cunferéncia assinórun la Carta de las Naciones Ounidas a 26 de Júnio, i la Polónia, que nun stubo representada na cunferéncia, acrecentou l sou nome mais tarde, passando para 51 l númaro de Stados antegrantes de la ourganizaçon.

La ONU ampeça la sue eisistença a 24 de Outubre de 1945, depuis de la Carta haber sido rateficada puls anton cinco nembros permanentes de l Cunseilho de Sigurança (República Popular de la China, Fráncia, Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas, Reino Ounido i Stados Ounidos de la América) i pula grande maiorie de ls outros 46 nembros.

Atualmente ls cinco nembros permanentes de l Cunseilho de Sigurança son ls únicos que ténen poder de beto nas decisones. Estes son ls Stados Ounidos de la América, la Federaçon Russa, la Fráncia, l Reino Ounido i la República Popular de la China.

Oujetibos

  • Mantener la paç mundial
  • Defender ls Dreitos Houmanos
  • Pormober l zambolbimiento eiquenómico i social de las naciones
  • Animar a la outonomie de ls pobos dependientes
  • Reforçar ls lhaços antre todos ls stados soberanos

Lénguas oufeciales

La ONU usa 6 lénguas oufeciales: árabe, chinés, spanhol, francés, anglés i russo. Quaijeque todas las reuniones oufeciales son traduzidas al mesmo tiempo para estas lénguas. Quaijeque todos ls decumientos oufeciales, an papel i "on-line", son traduzidos pa estas seis lénguas. An alguas dependéncias, las cunferéncias i ls decumientos de trabalho son solo an francés i anglés ó an spanhol, francés i anglés i las publicaçones sálen nestas dues ó trés lénguas.

Strutura

UN General Assembly hall
Reunion de la AGNU na sede an Nuoba Yorque.
United Nations Security Council
Sala de l Cunseilho de Sigurança an Nuoba Yorque.
United Nations Economic and Social Council
Sala de l Cunseilho Eiquenómico i Social de las Naciones Ounidas an Nuoba Yorque.
The United Nations Secretariat Building
Eidefício de l secretariado an Nuoba Yorque, Stados Ounidos.

Assemblé Giral

La Assemblé Giral ye custituída por todos ls Stados nembros, cabendo-le a cada un deilhes un boto (art. 9º, nº 1, i art. 18º, nº1, de la Carta de las Naciones Ounidas).

Cunseilho de Sigurança

L Cunseilho de Sigurança ye custituído por quinze Stados, sendo cinco nembros permanentes (China, Fráncia, Federaçon Russa, Reino Ounido i Stados Ounidos) i dieç eileitos pula Assemblé Giral, por dous anhos (art. 23º, de la Carta de las Naciones Ounidas). La sue percipal funcion ye garantir la Sigurança Coletiba i la Manutençon de la Paç Mundial. Para cumprir esse oujetibo, l Cunseilho puode botar mano de ls strumientos prebistos ne l Capítulo VI, que trata de ls meios pacíficos de selucion de cuntrobérsias, de la Carta de las Naciones Ounidas (ó Carta de San Fracisco) ó de l Capítulo VII, meios nun pacíficos de selucion de cuntrobérsias, de l mesmo decumiento.

Cunseilho Eiquenómico i Social

L Cunseilho Eiquenómico i Social ye custituído por 54 nembros, eileitos pula Assemblé Giral por trés anhos (art. 61º de la Carta de las Naciones Ounidas).

Cunseilho de Tutela

L Cunseilho de Tutela ye cumpuosto por Stados nembros que admenístran territórios ne l sou mando, por outros tantos nembros nun admenistradores de territórios ambaixo tutela eileitos pula Assemblé Giral i puls nembros de l Cunseilho de Sigurança ( art. 86º, nº 1, de la Carta). L Cunseilho de Tutela fui l uorgano que tubo mais éisito an sous oujetibos, tornando muitos territórios tutelados an países soberanos i, antoce, países nembros de las Naciones Ounidas. Debido a este éisito, l Cunseilho de Tutela ancerrou, an 1994, las sues atebidades streformando an paíç soberano l redadeiro território tutelado de l mundo, que fui Palau, ne l Pacífico.

Tribunal Anternacional de Justícia

L Tribunal Anternacional de Justícia ye l percipal uorgano judicial de la ONU i l sou Statuto ye parte antegrante de la Carta (art. 92º de la Carta). L Tribunal, que queda an Haia, stá abierto a todos ls nembros de las Naciones Ounidas i a aqueilhes que, nun sendo nembros, aderírun al Statuto (art. 93º de la Carta). La Suíça ye l único Stado nun nembro que aderiu al Statuto. Tamien chamado de Corte Anternacional de Justícia, este Tribunal ten sido mui craticado por star prebisto na Carta de la ONU que ls países dében de aceitar la sue jurdiçon, antoce, jurdiçon beluntária. Para alhá desso, l mesmo nun aceita denúncias de andebíduos, l que deixa l sou campo de atuaçon bastante lhemitado i, para alguns, de fácele outelizaçon política de l mesmo.

Secretariado

"L Secretariado ye cumpuosto por un secretário-giral i pul pessonal eisigido pula Ourganizaçon." (art. 97º de la Carta).

Secretário-giral

Nembros

UN member states animation
La animaçon amostra l cronograma de adeson de ls Stados nembros de la ONU, segundo la ONU. Nota que la Antártida nun ten nanhun gobierno, l cuntrole político de l Sahara Oucidental stá an çputa, i ls territórios de la República de la China (Taiwan) i Kosobo son cunsidrados pula ONU cumo porbíncias de la República Popular de la China i de la República de la Sérbia, respetibamente.

Cun l acrecento de Montenegro an 28 de Júnio de 2006, eisisten atualmente 192 países nembros de las Naciones Ounidas, ancluindo todos ls Stados andependientes plenamente recoincidos [3] para para alhá de la Cidade de l Baticano, que ten l statuto de oubserbador..[4]

La Carta de las Naciones Ounidas çcribe las regras de adeson:

  1. Filiaçon na Ourganizaçon de las Naciones Ounidas ye abierta a todos ls stados que ámen la paç i que aceitáren las oubrigaçones cuntenidas na persente Carta i, ne l antender de la ourganizaçon, son capazes i stan çpuostos a rializar estas oubrigaçones.
  2. La admisson de qualquiera desses stados, la antrada nas Naciones Ounidas será feita por ua decision de la Assemblé Giral, por recomendaçon de l Cunseilho de Sigurança.
Carta de las Naciones Ounidas, capítulo 2, artigo 4

L Grupo de ls 77 nas Naciones Ounidas ye un juntouro de naciones an zambolbimento, çtinados a pormober ls sous nembros »coletiba de ls antresses eiquenómicos i de criaçon dun refuorço de la capacidade de negociaçon cunjunta na Ourganizaçon de las Naciones Ounidas. Habie 77 nembros fundadores de la ourganizaçon, mas la ourganizaçon ten, atualmente, 130 países nembros. L grupo fui fundado an 15 de Júnio de 1964 pula "Declaraçon Cunjunta de l Setenta i Siete Países" salida por oucasion de la Cunferéncia de las Naciones Ounidas subre Comércio i Zambolbimiento (UNCTAD). L purmeiro grande ancontro fui an Argel, an 1967.

Financiamiento

Main donators to the UN budget, 2006[5]
Stado nembro Cuntribuiçon
(% de l ourçamiento de la ONU)
Flag of the United States.svg Stados Ounidos 22.00%
 Japon 16.624%
Almanha 8.66%
Reino Ounido 6.13%
 Fráncia 6.03%
 Eitália 4.89%
 Canadá 2.81%
China 2.667%
Modelo:SPA 2.52%
'Flag of Mexico.svg México' 1.88%
Flag of Australia.svg Oustrália 1.59%
 Brasil 1.52%
Outros stados nembros 22.679%

La ONU ye financiada por cuntrebuiçones beluntárias de ls Stados nembros. Cula duraçon de dous anhos, ls ourçamentos de las Naciones Ounidas i sues agenças specializadas son financiados por abaluaçones. La Assemblé Giral aproba l ourçamiento rigular i manda fazer la abaluaçon para cada nembro. Esta ye mui assente na capacidade relatiba de cada paíç para pagar, cunsante seia medido pul sou Rendimiento Nacional Bruto (RNB), cun correçon de la díbeda sterna i de baixa renda per capita.[6]


La Assemblé stableciu l percípio de que la ONU nun debe de ser mui dependiente de qualquiera nembro para financiar las sues ouparaçones. Assi, eisiste un scalon mássimo, que ampone l montante mássimo de cada nembro que ye abaluado pa l ourçamiento rigular. An Dezembre de 2000, la Assemblé rebiu la scala de abaluaçon global para refletir circustáncias atuales. Cumo parte dessa rebison, l ourçamiento ourdinário lhemite fui reduzido de 25% para 22%. Ls Stados Ounidos son l único nembro que cumpriu l lemite mássimo. Para alhá dua taxa lemite, l balor mínimo abaluado pa qualquiera nembro nacion (ó de 'scalon' taxa) ye fixado an 0,001% de l ourçamiento de la ONU. Tamien, pa ls países menos zambolbidos, un lhemite mássimo de taxa de 0,01% ye aplicado.[6]

L ourçamiento ouparacional atual ye stimado an US$ 4,19 bilhones [6] (bei la tabela pa ls grandes cuntribuidores).

Ua grande parte de las çpesas de la ONU ten a ber cula mission de las Naciones Ounidas: la paç i la sigurança. L ourçamiento pa la manutençon de la paç pa ls anhos de 2005 i 2006 fui de aprossimadamente US$ 5 bilhones (an acumparança cun cerca de US$ 1,5 bilhones pa l ourçamiento de la ONU núcleo ne l mesmo tiempo), cun arrimado a 70.000 melitares çtacados an 17 missiones an to l mundo.[7] Ouparaçones de paç de la ONU son financiadas por abaluaçones, ousando ua fórmula deribada de la scala de financiamiento rigular, mas ancluindo ua subretaxa ponderada pa ls cinco nembros permanientes de l Cunseilho de Sigurança, que debe de aprobar todas las ouparaçones de manutençon. Esta subretaxa sirbe para cumpensar çcuntadas las taxas de manutençon de paç pa la abaluaçon de ls países menos zambolbidos. Zde 1 de Janeiro de 2008], ls 10 percipales pagadores de las cuntribuiçones financeiras de las Naciones Ounidas na manutençon de la paç, fúrun: Stados Ounidos, Japon, Almanha, Reino Ounido, Fráncia, Eitália, China, Canadá, Spanha i de la República de la Coreia. [8]

Porgramas speciales de las Naciones Ounidas nun ancluídos ne l ourçamiento rigular (cumo la UNICEF i PNUD), son financiadas por cuntrebuiçones beluntárias de ls gobernos nembros. L mais deilhas son cuntrebuiçones financeiras, mas algues son an géneros commodities agrícolas dados para la populaçon atingida.

L papel de la ONU an question [9]

La ONU, cumo antidade, quedou mui andeble apuis de ls Stados Ounidos de la América i alguns aliados habéren ambadido l Eiraque, contra la eideia de la ourganizaçon i de l própio Cunseilho de Sigurança. Ls EUA ousórun l artigo que trata de "legítima defesa", dezindo que l Eiraque tenie armas de çtruiçon an massa de natureza química, biológica i até nuclear.

Ls comissários de la ONU que stubírun ne l Eiraque, antes de la guerra, nun achórun feitiços amportantes dessas armas, mesmo assi, la ambason dou-se.

La amprensa chegou a dar la ambora que ls gobernos norte-amaricano i anglés ambentórun decumientos de acusaçon al Eiraque cumo modo de justeficar la acion melitar. La berdade ye que las tales armas nun fúrun achadas i l Eiraque stá çtruído.

La ONU tamien dende sal derrotada: perdiu prestígio, nun cunseguiu eibitar la guerra contra l Eiraque, funcionários de l sou purmeiro scalon fúrun muortos an atentados, cumo l brasileiro Sérgio Vieira de Mello i, mesmo assi, nun pediu la aplicaçon de sançones contra ls Stados Ounidos porque ten cuncéncia de que dous tércios de l sou ourçamiento bénen daquel paíç.

Ber tamien

Refréncias

  1. Winston S. Churchill an "Mimórias de la Segunda Guerra Mundial" Eiditora Nuoba Frunteira, 3ª Eidiçon, 2º Bolume, páigina 592
  2. Churchill, nessa altura huospedo na Casa Branca, eimocionado, tenerie dezido alguns bersos de l poema de lorde Byron “Childe Harold´s Pilgrimage que éran adequados al momento: Heir, where the sword United Nationes drew Our countrymen were warning on that day And this is much – and all which will not pass away
  3. Kosobo and Taiwan are only partially recognized, and are not recognized by the UN.
  4. «United Nationes Member States». United Nationes. Cunsultado an 5 de maio de 2007
  5. «Report of the Committe on Cuntributiones» (PDF). Assemblé Giral de la ONU. 30 de júnio de 2006
  6. 6,0 6,1 6,2 «Fifth Committee Approves Assessment Scale for Regular, Peacekeeping Budgets, Texts on Common System, Pension Fund, as it Concludes Session (Press Release)». United Nations. 22 de dezembre de 2006
  7. «United Nations Peacekeeping Operations». United Nations. 31 de dezembre de 2007. Cunsultado an 24 de márcio de 2008
  8. Financing of UN Peacekeping Ouperationes
  9. Alice de Martini & Rogata Soares Del Gaudio. Apostila Geografie 2° Série, Libro 2. Rede Pitágoras.

Lhigaçones sternas

Precedido por
Kin Dae-jung
{{{título}}}
Sucedido por
{{{depois}}}

Modelo:ONU Modelo:Poder anternacional Modelo:Noble de la Paç

Cidade

Ua cidade ye ua ária urbanizada, que se defrencia de bilas i outras antidades urbanas atrabeç de bários critérios, ls quales ancluen populaçon, densidade populacional ó statuto lhegal, ambora sue clara definiçon nun seia percisa, sendo albo de çcussones dibersas. La populaçon dua cidade barie antre las poucas centenas de habitantes até la dezena de milhon de habitantes. Las cidades son las árias más densamente poboadas de l mundo. Son Paulo, ua de las cidades más populosas de l mundo, cun cerca de 10,9 milhones de habitantes, ten ua densidade populacional de aprossimadamente 7,15 mil habitantes por quilómetro quadrado. Anquanto esso, l Brasil, paíç adonde la cidade stá lhocalizada, ten solo 20 hab/Km².

L termo "cidade" ye giralmente outilizado para chamar ua dada antidade político-admenistratiba urbanizada. An muitos causos, porén, la palabra "cidade" ye tamien ousada para çcrebir ua ária de urbanizaçon cuntígua (que puode abranger dibersas antidades admenistratibas). Por eisemplo, la cidade de Londres propiamente dita ten solo cerca de 8,6 mil habitantes. Porén, quando alguien se refre a la cidade de Londres, stá giralmente referindo-se a la sue region metropolitana, esto ye, a la sue ária urbanizada, que ten aprossimadamente 7,4 milhones de habitantes. Tóquio, muitas bezes çcrita ancorretamente cumo ua cidade, ye na berdade ua metrópole (都 - to) de l Japon, formada por 23 bairros defrentes.

Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos

Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos HoumanosAdotada i porclamada pul’Assemblé Giral de las Naciones Ounidas an sue Resoluçon n.º 217 (10 de Dezembre de 1948)

Ampeço

Cunsidrando que l recoincimiento de la denidade que stá agarrada a todos ls membros de la família houmana i de ls sous dreitos eiguales i einalianables custitui l aliçace de la lhibardade, de la justícia i de la paç ne l mundo;

Cunsidrando que l çcoincimiento i l çprézio de ls dreitos houmanos lhebórun a feitos de bárbelos que rebuolben la cuncéncia de la Houmanidade i que la benida dun mundo an que ls seres houmanos séian lhibres de falar i d’acraditar, suoltos de l terror i de la miséria, fui apregonado cumo la mais mais alta anspiraçon houmanos;

Cunsidrando que ye eissencial la porteçon de ls dreitos houmanos por un regime de dreito, para que l home nun seia ampurrado, an redadeiro recurso, a la rebuolta contra la tiranie i la oupression;

Cunsidrando que ye eissencial ancoraijar l zambolbimiento de relaçones de amisade antre las naciones;

Cunsidrando que, na Carta, ls pobos de las Naciones Ounidas apregónan, outra beç, la sue fé ne ls dreitos houmanos fundamentales, na denidade i ne l balor de la pessona houmana, na eigualdade de dreitos de ls homes i de las mulhieres i se çcláran resolbidos a faborecer l porgresso social i a criar melhores cundiçones de bida andrento dũa lhibardade mais lharga;

Cunsidrando que ls Stados nembros se cumpormetírun a pormober, a la par cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, l respeito ounibersal i afatibo de ls dreitos houmanos i de las lhibardades fundamentales;

Cunsidrando que ũa eideia quemun destes dreitos i lhibardades ye de la mais alta amportança para dar cumpleta sastifaçon a esse cumpermisso;

L’Assemblé Giral porclama la persente Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos cumo eidial quemun a alcançar por todos ls pobos i todas las naciones, para que todas las pessonas i todos ls uorganos de la sociadade, tenendo-la siempre ne l sou sprito, se sfórcen, pul ansino i pula eiducaçon, por zambolber l respeito desses dreitos i lhibardades i por pormober, cun medidas porgressibas de orde nacional i anternacional, l sou recoincimiento i la sue aplicaçon ounibersales i afatibos tanto antre las populaçones de ls própios Stados nembros cumo antre las de ls territórios puostos ambaixo l sou mando.

Artigo 1°

Todos ls seres houmanos nácen lhibres i eiguales an denidade i an dreitos. Custuituídos de rezon i de cuncéncia, dében portar-se uns culs outros an sprito de armandade.

Artigo 2°

Todos ls seres houmanos puoden aplediar puls dreitos i las lhibardades apregonados nesta Declaraçon, sin çtinçon algue, percipalmente de raça, de quelor, de sexo, de lhéngua, de relegion, d’oupenion política ou outra, d’ourige nacional ou social, de fertuna, de nacimiento ou de qualquiera outra situaçon. Para alhá desso, nun será feita nanhue çtinçon assente ne l statuto político, jurídico ou anternacional de l paíç ou de l território de la naturalidade de la pessona, seia esse paíç ou território andependiente, ambaixo tutela, outónomo ou sujeito a algũa lhemitaçon de soberanie.

Artigo 3°

To la pessona ten dreito a la bida, a la lhibardade i a la sigurança pessonal.

Artigo 4°

Naide será mantenido an scrabatura ou an serbidon; la scrabatura i l trato de ls scrabos, an todas las formas, son bedados.

Artigo 5°

Naide será submetido a tertura nien a penas ou tratos crueles, zoumanos ou degradantes.

Artigo 6°

To la pessona ten dreito al reconhecimento, an todos ls lhugares, de la sue personalidade jurídica.

Artigo 7°

Todos son eiguales delantre la lei i, sin çtinçon, ténen dreito a eigual porteçon de la lei. Todos ténen dreito a porteçon eigual contra qualquiera çcriminaçon que biole la persente Declaraçon i contra qualquiera aticamiento a essa çcriminaçon.

Artigo 8°

To la pessona ten dreito a recurso afatibo pa las jurdiçones nacionales cumpetentes contra ls atos que biólen ls dreitos fundamentales recoincidos pula Custituiçon ou pula lei.

Artigo 9°

Naide puode ser preso sin mais nien menos, detenido ou eisilado.

Artigo 10°

To la pessona ten dreito, an cumpleta eigualdade, a que la sue causa seia eiquitatiba i publicamente julgada por un tribunal andependiente i amparcial que decida de ls sous dreitos i oubrigaçones ou de las rezones de qualquiera acusaçon an assunto penal que contra eilha seia puosto.

Artigo 11°

1. To la pessona acusada dun ato creminoso persume-se einocente anté que la sue culpa quede lhegalmente probada nun porcesso público an que to las garanties neçairas de defesa le séian asseguradas.

2. Naide será cundanado por aciones ou oumissiones que, ne l momiento de la sue prática, nun custitúan ato creminal delantre l dreito anterno ou anternacional. De l mesmo modo, nun será aplicada pena mais grabe do que la que era aplicable quando l ato creminal fui praticado.

Artigo 12°

Naide sufrirá antromissones arbitrárias an sue bida pribada, an sue família, an sue casa ou na sue correspundéncia, nien ataques a la sue honra i bun nome. Contra tales antromissones ou ataques to la pessona ten dreito a porteçon de la lei.

Artigo 13°

1. To la pessona ten l dreito de lhibremente circular i scolher la sue casa andrento dun Stado.

2. To la pessona ten l dreito de deixar l paíç adonde stá, ancluindo l sou, i l dreito de bolber al sou paíç.

Artigo 14°

1. To la pessona que seia perseguida ten l dreito a buscar i a cunseguir pousada an outros países.

2. Este dreito nun puode, inda assi, ser ambocado ne l causo de porcesso rialmente eisistente por crime de dreito quemum ou por atebidades contrairas als fins i ls percípios de las Naciones Ounidas.

Artigo 15°

1. To l andebíduo ten dreito a tener ũa nacionalidade.

2. Naide puode ser arbitrariamente pribado de la sue nacionalidade nien de l dreito de demudar de nacionalidade.

Artigo 16°

1. Zde l'eidade casadeira, l home i la mulhier ténen l dreito de se casar i de custituir família, sien çcreminaçon de raça, nacionalidade ou relegion. Anquanto dure l casamiento ou na altura de se çfazer, ambos a dous ténen dreitos eiguales.

2. L casamiento nun puode ser celebrado sien l lhibre i cumpleto cunsentimiento de ls feturos casados.

3. La família ye l eilemiento natural i fundamental de la sociadade i ten dreito a la porteçon desta i de l Stado.

Artigo 17°

1. To la pessona, andebidual ou coletivamente, ten dreito a la porpiadade.

2. Naide puode ser sien mais nien menos pribado de la sue porpiadade.

Artigo 18°

To la pessona ten dreito a la lhibardade de pensamiento, de cuncéncia i de relegion; este dreito ten cun el la lhibardade de demudar de relegion ou de pensamiento, assi cumo la lhibardade de manifestar la relegion ou pensar, solo ou an quemun, tanto an público cumo an pribado, pul ansino, pula prática, pula reza i puls rituales.

Artigo 19°

To l andebíduo ten dreito a la lhibardade de oupenion i de spresson, l que dá l dreito a nun ser anquemodado pulas sues oupeniones i l de buscar, recebir i spalhar, sien tener na cuonta las frunteiras, anformaçones i eideias por qualquiera meio de spresson.

Artigo 20°

1. To la pessona ten dreito a la lhibardade de reunion i de associaçon pacíficas.

2. Naide puode ser oubrigado a pertencer a ũa associaçon.

Artigo 21°

1. To la pessona ten l dreito a fazer parte de la direçon de ls negócios, públicos de l sou paíç, seia diretamente, seia por meio de repersentantes lhibremente scolhidos.

2. To la pessona ten dreito de antrada, an cundiçones de eigualdade, pa las funciones públicas de l sou paíç.

3. La buntade de l pobo ye l fundamiento de l’outoridade de ls poderes públicos; i debe spressar-se an eileiçones hounestas a fazer periodicamente por sufraijo ounibersal i eigual, cun boto secreto ou an porcesso aparecido que assegure la lhibardade de boto.

Artigo 22°

To la pessona, cumo nembro de la sociadade, ten dreito a la sigurança social; i puode legitimamente eisigir la sastifaçon de ls dreitos eiquenómicos, sociales i culturales andispensables, grácias al sfuorço nacional i a la coperaçon anternacional, de harmonie cun la ourganizaçon i ls recursos de cada paíç.

Artigo 23°

1. To la pessona ten dreito al trabalho, a la lhibre scuolha de l trabalho, a cundiçones eiguales i sastifatórias de trabalho i a la porteçon contra l zamprego.

2. Todos ténen dreito, sien çcriminaçon algũa, a ũa paga eigual por trabalho eigual.

3. Quien trabalha ten dreito a ũa paga eigual i sastifatória, que le premita i a la sue família ũa eisténcia al cunsante de la denidade huomana, i cumpletada, se possible, por todos ls outros meios de porteçon social.

4. To la pessona ten l dreito de criar cun outras pessonas sindicatos i de se registrar an sindicatos para defender de ls sous antresses.

Artigo 24°

To la pessona ten dreito al çcanso i als gozos, specialmente, a ũa lhemitaçon rezonable de la duraçon de trabalho i a bacanças periódicas pagas.

Artigo 25°

1. To la pessona ten dreito a un níble de bida bastante pa le assegurar i a la sue família la salude i l bien star, percipalmente quanto al quemido, al bestir, a ũa casa, a la assisténcia médica i inda quanto als serbícios sociales neçairos, i ten dreito a la sigurança ne l amprego, ne ls males, an la ambalhideç, an la biubeç, na belheç ou noutros causos na que quede sien meios de mantenéncia por circustáncias andependientes de la sue buntade.

2. La maternidade i l’anfáncia ténen dreito a ajuda i a assisténcia speciales. Todos ls ninos, nacidos drento ou fuora de l matrimónio, gózan de la mesma porteçon social.

Artigo 26°

1. To la pessona ten dreito a l’eiducaçon. L’eiducaçon debe de ser de grácia, al menos la que corresponda al ansino eilementar fundamental. L ansino eilementar ye oubrigatório. L Ansino técnico i porfissional debe de ser alhargado; l poder chegar als studos superiores debe de star abierto a todos an cumpleta eigualdade, an funcion de l sou mercimiento

2. L’eiducaçon debe apuntar al cumpleto zambolbimiento de la personalidade houmana i al refuorço de ls dreitos houmanos i de las lhibardades fundamentales i debe faborecer l antendimiento, la toleráncia i l'amisade antre todas las naciones i todos ls grupos raciales ou relegiosos, bien cumo l zambolbimiento de las atebidades de las Naciones Ounidas pa la manutençon de la paç

3. Als pais pertence antes de qualesquiera outros l dreito de scuolha de la culidade de eiducaçon a dar als filhos.

Artigo 27°

1. To la pessona ten l dreito de tomar parte lhibremente an la bida cultural de la quemunidade, de gozar las artes i de partecipar ne l porgresso científico i ne ls benefícios que deste resúltan.

2. Todos ténen dreito a la porteçon de ls antresses morales i materiales lhiados a qualquier porduçon científica, lhiterária ou artística de la sue outorie.

Artigo 28°

To la pessona ten dreito a que reine, ne l plano social i ne l plano anternacional, ũa orde capaç de tornar plenamente afatibos ls dreitos i las lhibardades apersentadas na nesta Declaraçon.

Artigo 29°

1. L andebíduo ten deberes na relaçon a la quemunidade, fuora de la qual nun ye possíble l lhibre i cumpleto zambolbimiento de la sue personalidade.

2. Ne l eisercício destes dreitos i ne l gozo destas lhibardades naide stá sujeito senó a las lhemitaçones stabelecidas pula lei cul perpósito sclusibo de pormober l reconhecimiento i l respeito de ls dreitos i lhibardades de ls outros i para sastifazer las justas eisigéncias de la moral, de la orde pública i de l bien-star nũa sociadade democrática.

3. An causo algun estes dreitos i lhibardades poderan ser eisercidos cuntrariamente als fins i als percípios de las Naciones Ounidas.

Artigo 30°

Nanhũa çposiçon de la persente Declaraçon puode ser anterpretada de modo a ambolber para qualquier Stado, agrupamiento ou andebíduo l dreito de se antregar a algũa atebidade ou de praticar algun ato çtinado a çtruir ls dreitos i lhibardades eiqui apuntados.

Wikisource

Die de las Ciéncias Sturianas

L Die de las Ciéncias Sturianas (an sturiano: Día de les Ciencies Asturianes) ye ua jornada fundada an 2008 pula Direçon Giral de Política Lhenguística de l Percipado de las Stúrias, cul oujetibo de upar na dibulgaçon de l sturiano a un campo sien cumpremisso cun esta misson.

Fondo de las Naciones Ounidas para la Anfáncia

L Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia (an anglés United Nationes Children's Fund - UNICEF) ye un uorgon de las Naciones Ounidas que ten cumo oubjetibo promober la defesa de ls dreitos de las ninos, ajudar a dar repuosta a las sues necidades i cuntribuir pa l sou zambolbimiento.

L UNICEF rege-se pula Cumbençon subre ls Dreitos de la Nino i trabalha para qu'esses dreitos se cumbertan an percípios éticos permanentes i an códigos de cunduta anternacionales pa las ninos.

Guerra

Guerra ye un cunfronto sujeito la antresses de la çputa antre dous ó más grupos çtintos de andebíduos más ó menos ourganizados. La guerra puode acuntecer antre países ó antre grupos mais pequeinhos cumo tribos ó cachos drento de l mesmo paíç (cunfronto anterno). An dambos ls causos, puode-se tener la ouposiçon de l grupos ribales eisoladamente ó an cunjunto. Neste redadeiro causo, ten-se la formaçon de aliança(s).

Diç-se guerra cebil a un cunfronto que porboca ua óndia de cunflitos armados, porgramados ó planeados antre façones, partidos ó grupos dun mesmo pobo, ó inda la que acuntece antre pobos ó etnies habitantes dun mesmo paíç. Spressones cumo "guerra eiquenómica" i "guerra psicológica" son tamien cumo se cháman ls cunfrontos diretos probocados puls pequeinhos cunflitos eiferbescentes, agudos culaçones eigualmente biolentas mas sin l uso de armas, neçairamente. L cunfronto ó la guerra puode tener motibos religiosos, étnicos, eideológicos, eiquenómicos , territoriales , de bingança , ó de posse (quando un grupo deseia algo de l outro).

Ourganizaçon de las Naciones Ounidas pa la Eiducaçon, la Ciéncia i la Cultura

La Organizaçon de las Naciones Ounidas pa la Eiducaçon, la Ciéncia i la Cultura - (UNESCO) - (acrónimo de United Nationes Eiducational, Scientific and Cultural Organization) ye ua ourganizaçon fundada an Paris an 4 de nobembre de 1946 cul oubjetibo de cuntribuir pa la paç i sigurança ne l mundo mediante la eiducaçon, la ciéncia, la cultura i las quemunicaçones.Las atebidades culturales percuran la salbaguarda de l património cultural l stímulo de la criaçon i la criatebidade i la preserbaçon de las antidades culturales i tradiçones ourales, assi cumo la promoçon de ls lhibros i la lheitura. An matéria d'anformaçon, la UNESCO promobe la lhibre circulaçon d'eideias por meios audiobisuales, fomenta la lhibardade d'amprensa i l'andependéncia, l pluralismo i la dibersidade de ls meios d'anformaçon, atrabeç de l Porgrama Anternacional pa la Promoçon de la Quemunicaçon.Sou percipal oubjetibo ye reduzir l analfabetismo ne l mundo. Para esso la UNESCO financia la formaçon de porsores, ua de sues atebidades mais antigas, ye la criaçon de scuolas an regiones de refugiados.

Na ária de ciéncia i tecnologie, promobiu pesquisas para ourientar la sploraçon de ls recursos naturales. Outros porgramas amportantes son ls de proteçon de ls patrimónios culturales i naturales para alhá de l zambolbimiento de ls meios de quemunicaçon. La UNESCO criou l World Heiritage Centre para cordenar la preserbaçon i la restouraçon de ls patrimónios stóricos de l'houmanidade.

Ouropa

Ouropa ye la parte oucidental de l supercontinente ouroasiático. Ambora geograficamente seia cunsidrada ua península de la Eurásia, ls pobos de la Ouropa ténen caraterísticas culturais i ua stória specíficas, l que justifica que l território ouropeu seia giralmente cunsidrado cumo un cuntinente.

Segunda Guerra Mundial

Na Segunda Guerra Mundial (1939–1945) oupós ls Aliados a las Poténcias de l Eixe, tenendo sido l cunflito que causou más bítimas an to la stória de la Houmanidade. Las percipalTesto eitálicoes pTesto eitálicooténcias aliadas éran la China, la Fráncia, l Reino Ounido, la Ounion Sobiética i ls Stados Ounidos. L Brasil se antegrou als Aliados an agosto de 1942. La Almanha, la Eitália i l Japon, por sue beç, perfazian las fuorças de l Eixe. Muitos outros países partecipórun na guerra, quier porque se juntórun a un de l lhados, quier porque fúrun ambadidos, ó por haber partecipado de cunflitos lhaterales. An alguas naciones (cumo la Fráncia i la Jugoslábia), la Segunda Guerra Mundial probocou cunfrontos anternos antre partidários de lhados çtintos.

L lhíder alman de ourige austríaca Adolf Hitler, Fuhrer de l Terceiro Reich, pretendia criar ua "nuoba orde" na Ouropa, baseada ne ls percípios nazistas que defendian la superioridade germánica, na scluson — i supostamente eiliminaçon física ancluída — de alguas minories étnicas i relegiosas, cumo ls judius i ls ciganos, bien cumo deficientes físicos i homossexuales; na supresson de las lhiberdades i de l dreitos andebiduales i na perseguiçon de eideologies liberales, socialistas i quemunistas.

Tanto la Eitália quanto l Japon antrórun na guerra para sastifazer ls sous perpósitos spansionistas. Las naciones aliadas (cumo la Fráncia, la Grana-Bretanha i ls Stados Ounidos de la América) oupusírun-se a estes deseios de l Eixe. Estas naciones, juntamente cula Ounion Sobiética, apuis de la ambason desta pula Almanha, custituíran la base de l grupo de l Aliados.

Timor-Leste

Timor-Leste ó Timor-Lheste ye un paíç asiático qu'acupa la parte ouriental de l'ilha de Timor, ancluindo tamien l anclabe de Oecussi, l'ilha de Ataúro i l'ilhéu de Jaco. Las únicas frunteiras terrestres que l paíç ten ligan nel a la Andonésia, mas ten tamien frunteira marítima cula Austrália, ne l Mar de Timor, la sul. La capital de l paíç ye Díli, na cuosta norte. Timor-Leste ye un paíç mui muntanhoso i ten un clima tropical, cun dues staçones anuales detreminadas pul regime de las munçones.

Habitada zde hai cerca de 14 mil anhos, l purmeiro cuntato que tubo culs ouropeus fui culs pertueses qu'alhá chegórun an 1512, an busca de l sándalo. An 1975 Timor-Leste tornou-se andependiente de Pertual, mas fui eimediatamente ambadido pula Andonésia qu'aneixou l território. Inda assi, esta aneixaçon cuntou cun ua fuorte ouposiçon, calculando-se que cerca dun terço de la populaçon tenga perecido a las manos de las tropas acupantes i de sous colaboradores. Ximenes Belo i José Ramos Horta, dues figuras maiores de Timor-Leste, fúrun galardoados cul Prémio Nobel de la Paç an 1996. Passado quaije 25 anhos d'heiroica rejisténcia contra l'acupaçon, an 1999 l pobo timorense tubo ouportunidade de spressar la sue buntade nun referendum ourganizado pula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, tenendo cerca de 80% botado pula andependéncia. L'andependéncia fui recuperada an 20 de maio de 2002 i l lhíder stórico Xanana Gusmão tornou-se l purmeiro persidente eileito.

L paíç beneficia de ajuda anternacional i ten bastas jazidas de petrólio i gáç natural ne l chamado "Timor Gap" qu'ampéçan a ser sploradas. Inda assi, Timor-Leste cuntina a ser un de ls países mais probes de l mundo, passando por sucessibos períodos de fuorte anstabelidade política i social.

Timor-Leste cunta cun zasseis lhénguas nacionales, antre las quales l tétun que tamien ye lhéngua oufecial. L segundo lhéngua oufecial ye l pertués, cumprendido por 25% de ls timorenses. Debido a la recente acupaçon andonésia, grande parte de la populaçon cumprende tamien la lhéngua andonésia.

Çubiaco

L Çubiaco ye un jornal publicado an lhéngua mirandesa pula Cámara Munecipal de Miranda de l Douro. L sou salimiento ampeçou an 21 de febreiro de 2014, ne l mesmo die que quememora l Die Anternacional de la Lhéngua Mai pula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas pa la Eiducaçon, la Ciéncia i la Cultura.

Noutras lhénguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.