Кугыжаныш

Кугыжаныш — мер илышын организацийже, пеҥгыдемдыме кумдыкышто шарла. Калык тӱшка коклаште кугыжаныш, тӱрлӧ йӧн-влакым кучылтын, еҥ-влак кокласе вашкелшымаш, вашкутырымашым шотышко конда, шке мландыштыже калыкым шке кид йымакыже налеш.

XV курым

XIV курым XVI курым

Казахстан

Казахстан, тыгак Казахста́н Респу́блик (казахла Қазақстан Республикасы), (казахла Қазақстан [qɑzɑqˈstɑn]) — Азийын йӱдвел-касвелныже да Европын кечывалвел-эрвелныже верланыше кугыжаныш. Эн кугу эл-влак коклаште айлыме кумдык шотышто 9-ше верым налеш (2 млн 724,9 тӱж. км²). Ты элын конститутцийже почеш «Казахстан» ден «Казахстан Республик» лӱм-влак ик виянак улыт.

Рӱдолаже — Нурсултан

Карелий

Карелий Республик (лив. карелла Karjalan tazavaldu, собств. карелла Karjalan tašavalta, финнла Karjalan tasavalta, вепсла Karjalan Tazovaldkund, рушла Республика Карелия) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Кас-Йӱдвел федерал йырвелыш пура.

Курыкмарий йылме

Курыкмарий йылме (курыкмарла Кырык мары йӹлмӹ) — ик финн-угор йылме, Марий Эл Республикыште олыкмарий йылме дене пырля кугыжаныш йылме. Тӱҥ шотышто Курыкмарий, Йӱрнӧ, Килемар кундемлаште.

Марий

Марий-влак (черемис, меря, çармăс, чирмеш) — финн-угор калык Российште, марий мландын тӱп калыкше, кызыт тӱҥ шотышто Марий Эл Республикыште. Тушто марий калыкын пелыж деч шукырак ужаш ила, 604 тӱжем еҥ (2002). Моло марий-шамыч вес вел да республиклаште Юл серыште да Уралыште илат. Марий-шамычын нылыт тӱшкем уло: олык (марий калыкын шукылыкшо, Юл да Виче эҥер коклаште илат), курык (пурла да шола Юл серыштыже), эрвел (Виче велыште, Суас Элыште, Пошкырт Элыште, Уралыште), да йӱдвел-касвел (Угарман, Кострома да Киров веллаште) марий-шамыч. Марла да курык марла ойлат. Тиде йылмевлак урал ешын финнугор тӱшкаш пурат. Шуко эрвелмарий-шамыч суасла моштат. Шочмо тын-влак: Юмынйӱла да Кугу сорта. Тыгак танле тыным да Ислам кучышо еҥ-влак улыт.

Марий Эл

Марий Эл Республик (курыкмарла Мары Эл Республик; рушла Республика Марий Эл) — Россий Федерацийын субъектше, Юлсер федерал йырвелыш пура. Марий Эл да Марий Эл Республик ик виян лӱм улыт.Рӱдола — Йошкар-Ола.

Киров, Угарман велла, Суас да Чуваш Эл дене чек уло.

Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий

Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премий литератур, тӱвыра да сымыктыш аланыште (рушла Государственная молодежная премия Республики Марий Эл в области литературы, культуры и искусства имени Олыка Ипая) – литератур, тӱвыра да сымыктыш аланыште ойыртемалт шогышо у да шкенлык, общественностьын кумдан признатлыме, Марий Эл Республикын тӱвырашкыже кӱлешан надырым пыштыше произведений-влакын самырык автор ден творческий коллектив-влаклан пуымо премий.

Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий

Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий (литератур аланыште) (рушла Государственная премия Республики Марий Эл имени С.Г.Чавайна (в области литературы)) — поснак кӱллӧ тӱрлӧ жанран (прозо, поэзий, драматургий, публицистике, художественный критике) литературный произведений-влакым возымылан пуымо премий.

Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже

Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (рушла Заслуженный работник культуры Республики Марий Эл) — Марий Эл Республикын кугыжаныш наградыже-влак радамыш пурышо чап лӱм (почетный званий).

Тӱвыра, сымыктыш, туныктымаш, печать, радио, телевидений да полиграфий дене кылдалтше тӧнеж, организаций, орган-влакыште, самодеятельный творчествыште шуаралтше-влаклан тӱвыра аланыште чапланымылан, да тӱвыра алынште 15 ий деч шагалрак огыл тыршыше-влаклан пуалтеш.

Марий кугыжаныш университет

Марий кугыжаныш университет (МарКУ) (рушла Марийский государственный университет (МарГУ)), кӱшыл шинчымашым пуышо Марий Эл республикысе тӧнеж. Негызым 1972 ийыште пыштыме. 2008 ийыште МарКУ деке Марий кугыжаныш педагогике институтым ешареныт. Университет кызыт 13 факультет, 4 институтышто 60 специальность дене студент-влакым туныкта.

Морко кундем

Морко кундем — кундем Марий Элыште. 1924 ийыште Сорла тылзын 28-ше кечыныште Морко кантон ышталтын. Тунам тудын кумдыкшо 1990,7 тӧткылан меҥге лийын. Кызыт Морко кундемын кумдыкшо: 2272 меҥге².

Тиде кундем Марий Эл Республикын кечывалвел-эрвелыштыже верланен.

Калыкчот: 34900 еҥ (2002 ийысе еҥшотлымаш почеш).

Рӱдӧ: Морко посёлко.

Ӱшӱт кÿртньыгорно укш кундемым Сӱзлэҥер станций дене уша.

Одо Эл

Одо Республик (одыла Удмурт Республика; рушла Удмуртская Республика) — Россий Федерацийын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура. Одо Эл да Одо Республик лӱм-влак икгай лийыт.

Рӱдола — Ижевск.

Киров вел, Пермь мланде, Суас Эл да Пошкырт Эл дене йыгыре улеш.

Россий

Россий (рушла Россия, грекла Ρωσία — Русь); официал лӱм — Россий Федераций (рушла Росси́йская Федера́ция), кагазлаште РФ кӱчыкемдымаш кучылталтеш — Эрвел Европышто да Йӱдвел Азийыште верланыше кугыжаныш. Калыкчот — 146 804 372 еҥ. Конституцийыште пеҥгыдемдыме кумдык — 17 125 191 км². Тӱняште кумдык дене таҥастарымашыште эн кугу эл, ВВП кугыт да ППС дене кудымшо верым айла, калыкчот дене индешымше верыште.

Рӱдолаже Моско. Кугыжаныш йылме - руш йылме.

Россий Федерацийыш 85 субъект пура, нунын коклаште: 46 — область (Марий Википедийште Вел лӱмдалтыт, мутлан, Киров Вел)), 22 — республик (Марий Википедийыште Эл, але Республик маналтыт, мутлан Одо Эл), 9 — край (Марий Википедийыште Мланде лӱмдалтыт, мутлан Пермь мланде, 3 — Федерал кӱлешан ола (рушла город федерального значения), 4 — автоном йырвел (рушла автономный округ), 1 — автономный область. Чылажге Российыште 157 тӱжем илымвер наре.

Российын латкандаш кугыжаныш дене чек уло, нунын коклаште кок непризнанный кугыжаныш, да кок частично признанный кугыжаныш:

Мландыште Норвегий, Финляндий, Эстоний, Латвий, Литва, Польша, Белоруссий, Украина, Грузий, Азербайджан, Казахстан, Монголий, Китай, Йӱдвел Корей, Кечывалвел Осетий, Абхазий, Луганск Калык Республик да Донецк Калык Республик дене пошкудо улеш.

Теҥыз гоч Японий да УАШ дене пошкудо улеш.Российыште шуко тӱрлӧ калык ила, 75% танле тын (православий) почеш ила, сандене тӱнямбалне Россий наций эн кугу православный населенийлан шотлалтеш.

Россий Федераций — ядерный державе, космический проект-влак дене тӱнямбалне ончылверыште улеш, космический аппарат-влакым колтылмо да ракетный двигатель-влакым ыштыме дене икымше верыште, Мландыште эн кугу радиотелескопым да космический радиотелескопым чоҥен. Тӱняште чылжге кок глобальный спутниковый навигаций системе уло, иктыже — Российыште ышталтын. УАШ (США) дене пырля Россий квантовый компьютерым чоҥа, Моско — планетыште кум метеорологический рӱдер-влак кокла гыч иктыже.

Совет Социализм Республик-влак Ушем

Совет Социализм Республик-влак Ушем (ССРУ), тыгак Совет Ушем (рушла Союз Советских Социалистических Республик, СССР, Советский Союз) - 1922-1991 ий жапыште Европо да Азий континент-влаклаште верланыше кугыжаныш. Совет Ушем мландын ("суша" умылымашште)1/6 ужашыжым айлен, да кумдык шотышто Мланде ӱмбалне эн кугу эл лийын.

1977-ше ийысе Конституций почеш Совет Ушемым икоян шуко калыкан социализм кугыжаныш семын лӱмдалтын.

Кокымшо тӱнямбал сар деч вара Совет Ушемын Афганистан, Венгрий, Иран, Китай, КНДР, Монголий, Норвегий, Польшо, Румыний, Турций, Финляндий, Чехословакий дене мланывалсе чек да УАШ, Швеций, Японий дене теҥыз чек лийын.

Турций

Турций — эл Азийыште да Европышто. Покшел Эрвелне верланыше кугыжаныш. Рӱдолаже Анкара.

Йӱдвелне Болгарий да Шем теҥыз дене пошкудо улеш; эрвелне Грузий, Армений, Азербайджан (Нахичеван) да Иран; кечывалвелне Мландепокшел теҥыз, Ирак да Сирий; касвелне Эгей теҥыз да Греций дене уло.

Турцийыште ожнысек илыше калыкым турок калык маныт.

Финляндий

Финляндий, официал лӱм Финляндий Республик (финнла: Suomi, Suomen tasavalta, шведла: Finland, Republiken Finland) — Европысо эл. Скандинавийыште, йӱдвел Европышто верланеш. Касвелыште Швеций дене йыгыре улеш, йӱдвелыште Норвегий дене, эрвелыште - Россий дене. Эстоний кечывалвелыште, Финн пролив гоч верланеш. Рӱдолаже да эн кугу олаже - Хельсинки.

5.4 наме амион еҥ Финляндийыште илат, шукышт кечывалвелысе кундемлаште илат. Финляндий - кандашымше эн кугу эл Европыште, да икымше калгата илыме эл Европо Ушемыште. Финляндий - парламент республик улеш, тӱҥ правительстве Хельсинкыште верланен, 336 верысе парламент-влак улыт. Ик амион наре еҥ Кугу Хельсинки мландыште (Хельсинкым, Эспоо, Кауниайнен да Вантаа уштара) илат, тыште ик кумшо ЭЧЙ ышталтеш. Вес кугу олала: Тампере, Турку, Оулу.

1809 ий марте Швецийын ужашыже лийын, вара Россий Империйыште шкевуя княжество лийын. 1917 ийыште Россий гыч эрыкым налын. Вара элкӧргӧ сар лийын, Совет Ушем да Фашист Немыч Эл ваштареш сар. Йӱштӧ сар годым нейтралитет лийын. 1955 ийыште Ушымо Калыклык-влакыш ушнен, 1969 ийыште OECD-шке, 1995 ийыште Европо Ушемыш да евроӱштышыш.

Эстоний

Эстоний (эстонла: Eesti) — йӱдвел Европышто эл. Официал лӱмжӧ - Эстоний Республик. Йӱдвелыште Суоми пролив улеш, касвелыште Балтик теҥыз, кечывалвелыште - Латвий да эрвелыште Россий верланат.

Эстоний - демократле да парламентле республик улеш, латвич кундемлан шеледалтеш. Таллинн - рӱдӧ да эн кугу олаже улеш. Эстонийыште 1,33 миллион гыч шагалрак еҥ ила. Эстоний Европа Ушемысе эн изи калыкчотан эл кокла гыч иктыже. Эстон-влак - финн-угор калык улыт, эстон да финн йылмыла коклаште шуко икгайлыкым вашлияш лиеш.

Эстоний Наций-влакын Лигышкышт 22 Идым 1921 ийыште пурен, Наций-влакын Ушемышкышт 17 Идым 1991 ийыште пурен, Европо Ушемыште 1 Ага 2004 гычын.

Эртымгорныжо мучко Эстонийын мландыже Даний, Тевтон Орден, Швеций але Россий кучемыштыже лийын. Эстоний эрыкан шкевуя элышке 20 Сорла 1991 ийыште савырнен.

Вес йылме дене

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.