Pasqua

La Pasqua l'è 'l dé che se festègia la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést e l'è 'nsèma al Nedàl öna di dò fèste cristiane piö 'mportante.

Gh'è mia ü dè precìs per festegià la Pasqua, de fati se la festègia tra 'l 22 de mars e 'l 25 de avrìl. La Pasqua 'nfati la ghe à dré al calendare lünàr e mia a chèl del sul l'è sèmper de düminica, la prima düminica dòpo la prima löna piéna de primaéra.

La düminica de Pasqua la ria a la fì de la Setimana Santa che l'è l'öltima setimana de la Quarésma che l'è 'l tèp de penitènsa dedicàt a preparàs a la mórt e ressuressiù de Nòst Signùr.

L'è tradissiù la düminica de Pasqua regalà l'öv de Pasqua, de sólet de ciocolàt, consideràt sìmbol de éta, la nöa éta de nòst signùr che l'è risórt.

Ol lönedé de Pasqua, ciamàt Lönedé de 'l Àngel, o pò 'l dé de Pasquèta, l'è tradissiù maià öv e radécc.

Resurrection
La Ressuressiù de Gesü Crést de Piero de la Francesca
05 04

Ol dé

5 de bril l'è 'l

95 ( 96 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca

271 dé a finí l'an.

Ul dí

5 de bril al è ul dí da pòost

95 ( 96 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca

271 dí a finí l'an.

Alleluia

Allelulia, insèma a àmen e osànna l’è öna di trè paròle ebraìche amò dovràde in di preghiére catòleghe. Chèsta paròla la öl dì “lodì ‘l Signùr” e l’è fàcia dal vèrb hallal che a la segónda persùna plüràl ‘l diènta hallelu e da la paròla Yah che l’è la versiù scortàda del nòm Yahweh che ‘l völ dì Déo in ebràich.

In de la liturgéa cristiàna l’è ciamàt Alleluia pò ach ü cant che ‘l se tróa in de la Liturgéa di Ure e sura de töt in de la Sànta Mèsa, ‘ndó che l’è cantàt apéna prima de lès sö 'l Vangél. L’Alleluia l’è stacc al prensépe dovràt adóma ‘l dé de Pasqua, col pasà del tép l’è stacc dovràt ach per ol tép pasquàl e pò per töt l’an litürghic fò che per la Quarìsma ‘ndo che s’cànta amò 'l Tractus.

Biasca

Biasca o Bias'cia (Biasca in Italian) a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Riviera. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 6 164 abitant (dato del 31 Dicember 2013) e una süperfiss de 58 km², e al se tröva a una altitüden de 301 meter sura al livel del mar.

El cumün de Biasca a l'è tacaa ai cumün de Cauch (GR), Irägna, Ludrin, Malvaja, Osögna, Parsóni, Puleisg, Rossa (GR), Samion.

Carneval

El Carneval (che l'è ciamaa anca carnoval, carnelval, carleval, o carval) l'è ona festa tipega di paes de tradizion cattolega.

La ciappa el nomm del latin carnem levare ("toeu via la carna"), perchè 'l Carnevaa l'è festeggiaa i dì prima de la Quaresma, quand che se pò minga mangià la carna, per penitenza. Per 'sta reson, in di dì prima de la Quaresma la se fa ona gran festa, prima di quaranta dì de penitenza, cont el mangià de bon e stà sù allegher.

Cechia

La Cechia (Česko in lengua ceca, offizialment Republica Ceca, Česka republika in cecch) a l'è on Stat de l'Europa orientala, member de la NATO, del Grupp de Visegrád e de l'Union europea. La confina cont la Slovacchia, l'Austria, la Germania e a la Polonia.

Cree

Cree o Clar (parnunzia [krɛː]; ciamaa Craa a Biasca, Crè in Leventina, Crar a Gurdün; nomm ufizial: Claro) a l'è un cumün svizzer del distret de Riviera. in del Canton Tesin. Al gh’ha 2 753 abitant (dato del 31 Dicember 2013) e una süperfiss de 21 km², e al se tröva a una altitüden de 270 meter sura al livel del mar.

El cumün de Clar a l'è tacaa ai cumün de Arbed-Cagion, Carsciäi, Gnosca, Lümin, Próns e San Vitor (GR).

A l'è ingiümelaa cunt el cumün de Valle di Cadore

Cristianesim

El Cristianesim a l'è una religiun munuteista basada sü la vita e i insegnament de Gesü de Nazaret.

I cristian creden che Gesü a l'è el fiö de Diu e'l Messia 'me prufetizaa in de l'Antigh Testament. El cristianesim a l'è munuteista ma per la püssee part di fed cristiann Diu a l'è in trì personn: Diu Pader, Diu Fiö (Gesü) e'l Diu Spirit Sant. Questa dutrina a l'è ciamada la Santissima Trinità.

El cristianesim a l'è spartii in diferent cunfessiun o ges che gh'hann una bas cumüna ma diferent aspet de la dutrina o anca de l'urganizaziun.

I simbuj del Cristianesim a hinn un bel poo, ma quel principal e püssee significativ a l'è la Crus, che la rapresenta la mort de Gesü. Per quela resun chì, la Crüs la cumpar in d'un frach de bander e stem di paes de religiun cristiana.

El Cristianesim l'ha avüü un röl impurtant per la storia e la civilizaziun del "Mund Ucidental".

Una stima di cristian incö a l'è de pressapoch 2.100 miliun de gent.

Dialett ticines

Cula paròla Ticines a sa inteend i dialett che i è parlaa in Tesin (vün dai 26 cantón svizzer) e in Mesulcina e Calanca (dó vall dal Canton Grison).

In realtà a parlum mia da na lingua, ma da n dialètt da la lengua Lumbarda.

Da na part a l'altra dal Canton a sa parla vari dialett e spéss i è anca veramént diferént vün da l'altru: par esémpi i dialètt dala Leventina, dala Val da Blégn, dala Val Magia e dala Val Verzasca i è cunsideraa dialett lumbard alpin.

Vist che gh'è tüta sta diferénza a sa parlarà sura tütt da chell püssée parlaa: ul dialett da Lügan.

In dal dialett ticines i è staa dubiaa par la prima völta in lengua lumbarda düü film american, ciuè Se ta cati ta copi e Düü testimoni scomod.

Domenega di Oliv

La Domenega di Oliv l'è l'ultema domenega de Quaresma prima de la Pasqua. Con lee la scomincia la Setemana Santa.

L'è ona festività catolega, ortodossa e anca de ona quai confession protestanta.

Se regorda el moment che 'l Signor l'è rivaa a Gerusalemm in ocasion de la Pasqua, on quai dì prima de vess impresonaa, processaa e mettuu in cros, come regordaa in del Vangeli de Gioann (Gv, 12, 12-15):

Per regordà quell moment chì, in de la messa de 'sta domenega, i brocch de oliva vegnen benesii del preved. A bon cunt, in del Vangeli se parla di palm: in lombard se parla de "oliv" perchè quella pianta chì l'era (e l'è anca 'dess) pussee spantegada in di nost band.

Esparreguera

Esparreguera l'è ü cümü català de la comarca del Baix Llobregat.

Ol cunfìna con Olesa de Montserrat, Monistrol de Montserrat e Collbató e l'è mìa tat delóns dei mucc del Montserrat.

Per Pasqua vé tradisiunalmènt reprezentàda "La Pasiú", öna òpera de teàter fulclurìstech. L'organizasiú e la realizasiú (atur inclüs) i è zét del pòpol.

La fèsta locala l'è l'11 de febrér.

Makemake (corp celest)

Makemake (ogèt catalogàt col nòm de 136472 Makemake ma conusìt apò a co la abreviasiù 2005 FY9) l'è 'n pianeta nano, el tèrs per grandèsa del nòst Sistema Solar e giü dei ogècc piö grancc de la fasa de Kuiper. El sò diàmetro le de piö o méno i du tèrs de Plutone. El g'ha mìa satèliti cunusìcc, càzo ünech 'ntra i ogècc piö gròs de la fàsa de Kuiper. La sò temperadüra média l'è de −243,2 °C (30 K), e la sò superfìce le custitüìda de metano, etano, e fórse azòto conzelàcc.

L'è stat scuprìt ai 31 de mars del 2005 de 'na squàdra dirèta de Michael E. Brown, e anunciàt ai 29 de löi del 2005. El ciàpa el sò nòm de 'na divinità dei abitàncc de l'ìzola de Pasqua.

El percór la sò òrbita entùren al Sul en póch méno de 310 agn, e 'l pónt piö arènt al Sul de la sò òrbita l'è a 38,5 UA, 'nvéce chèl piö delóns l'è a 53 UA.

Minüs

Minüs (Minusio) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 6729 abitant e una süperfiss de 5 km², e al se tröva a una altitüden de 246 meter sura al livel del mar.

El cumün de Minüs a l'è tacaa ai cumün de Avegn Gordev, Briui, Locarn, Magadin, Müralt, Urselina, Piazzögna, Tendru-Cuntra, Gambarögn.

Nedal

El Nedal a l'è una festivitaa cristiana qe la g'ha in tema la nassida de Jesuu (qe i cristian creden 'me el fiœl de Dio), e un dì de festa cultural per qii qe è mia credents.

El dì cognossud 'me Nedal al ven festejad el 25 de December. A l'è vun di pussee importants dì de l'ann per i cristian, insema a la Pasqua, quand qe la mort e la resurezion de Jesuu i vegnen festejade. La stajon de preparazion del Nedal a l'è ciamada avent e la scomença una domenega puu o manc quater setemane prima del Nedal. El temp natalizzi al moca el 6 de Jener, el dì de l'Epifania.

El Nedal al ven festejad in tutt el mond tant 'me dì relijos o 'me festivitaa de i cristian e qii qe è mia cristian. I tradizion inn devers de paes a paes, ma asquas tute i g'ha dent una cena, far-g ai olter regai, nar a messa, e tœr part ind ativitaa publege compagne de cants di canzon tradizionai. Santa Claus a l'è una tradizion in vari pais del mond (in Italia l'è cognossud cont el nomm de Babbo Natale, qe in lombard al vœl dir Popaa Nedal).

El temp natalizzi al ven festejad durant l'invern ind l'emisfer nord, ind un moment de l'ann indè qe g'è semper staite, fin di temp passads, antige feste e celebrazion. Una quai tradizion del Nedal a l'è pussee antiga de la festivitaa d'incœ, o la ven de oltre tradizion q'i era no cristian, compagne del Yule.

I tradizion d'incœ del Nedal despess a meten a fœg el far-g regai, fruit de 'n penser materialista.

La stajon perfeita indè qe i botege taca su a vend pussee (regai, majar, cartoline d'auguri, erbor de Nedal, e decorazion de Nedal) a l'è propi el mes prima del dì de Nedal.

Pasqueta

Pasqueta a 'l pöl ìga chès-ce significàcc:

Pasquèta: ol dé dòpo la Pasqua, ach ciamàt Lönedé de 'l Àngel;

Pasquèta: l'Epöfanéa, ciamàda isé in quàch variànt del lumbàrt.

Polònia

La Polònia o Republega de Polònia (in polacch: Polska o Rzeczpospolita Polska) l'è ona republega che la se troeuva in de l'Europa centrala.

La capital de la Republega Polonesa l'è Varsavia (Warszawa) del 1596. La popolazion l'è de circa 38.484.000 de person.

A l'è tacada a la Slovachia, a la Republega Ceca, a l'Ucraina, a la Germania, a la Russia Bianca, la Lituania e a la Federazion Russa (exclave de Kaliningrad).Del magg del 2004 a l'è on member de l'Union Europea e dal 15 de febrar 1991 del Grupp de Visegrád.

Pomlázka

La Pomlázka, in slovacch Šibačka, a l'è 'na tradizion de la Cechia e de la Slovacchia che la consist in del scurattà simbolicament, in sui gamb o in sul cuu, i donn cont ona frusta de salis el lunedì de l'Angiol per ricev in cambi alcool e, per i pussee piscinitt, dolz e oeuv de Pasqua o oeuv sod.

A l'è vist 'me 'n auguri de gioventù, degià che 'l termen pomlázka el riva de "pomladit", ossia "rengiovanì".

In di zon pussee ruraj de la Cechia a l'è doperada anca l'agua, spruzzada o di voeult cont di gavetton, anca lee vista 'me sègn de gioventù.

Scona

Scona (parnunzia: ['ʃkona]; Ascona) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha 5 423 abitant (dato del 31 Dicember 2013) e una süperfiss de 5 km², e al se tröva a una altitüden de 196 meter sura al livel del mar.

El cumün de Scona a l'è tacaa ai cumün de Brissagh, Cent Vai, Locarn, Loson, Ronch, Gambarögn.

La cità de Scona l'è cugnussüda 'me località türìstega e la òspita tüt i ann un fèstival de müsica jazz, ciamaa New Orleans Jazz Festival Ascona.

Alter lenguv

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.