Lengua catalana

La lengua catalana l'è una lengua rumanza parlaa da circa des milion ad person in Andora, Francia, Spagna (Catalogna) e incasi' in Sardegna (a Alghero). Al dialet parlaa int'la comünità Valensiana l'è ciamaa valencià, mentar cul parlà in t'jisul Balear l'è ciamaa balear. Al Catalan l'ha influenzaa tanta lengu regiunal d'Italia, suratüt cui che j'henn parlaa int'i region che j'henn stat suta a la duminazion d'Aragona.

Catalàn (Català)
Oltri denuminazión:
Parlaa in: Francia, Italia, Spagna
Región: Europa
Parlant: 9,1 milioni
Ranking:
Classificazión genétega: Indo-Europea

 Italica
  Rumanza
     Iberic

status ufizial
Lengua ufiziala de: Catalogna Spagöla
Regulaa da: Institut d'Estudis Catalans
còdas de la lengua
ISO 639-1 ca
ISO 639-2 cat
SIL cln
videe anca: lengua

Evulüziun del latin

Latin vulgar Catalan Lumbard
BENE ben
CATENA cadena cadena
*COLPU cop culp
*CORE cor cör
FALCE falç folc
LIBERU lliure liber
MAGIS més püssee/pü
MANU man
NOCTE nit nocc/nòt
PATRE pare pader
*PAUPERU pobre pover
PECTU pit pecc/pèt
POPULU poble popul
TOTU tot tüt
*VECLU vell vegg

Dialet

Mapa dialectal del català
Cartína dialetal de la lengua catalana

Del 1861, Manuel Milà e Fontanals i hann prupost una division del catalan in dü bloch dialetal: Catalan uriental e Catalan ucidental. Quela division chì la gh'ha no una linea precisa che, l'è pütost un grüp de zonn de transizion, föra che per el cas di isul.

Al Pader Noster Catalan

Pare nostre, qui esteu en el cel, (Pader noster che te seet in céel)
sigui santificat el vostre nom, (che'l sia fáa sant el to nom)
vingui a nosaltres al vostre regne, (che'l vegna 'l to regn)
faci’s la vostra voluntat, (che'l sia fáa 'l to Vurè)
aixì en cel come en la terra. (inscí 'ma in Céel, anch in sü la tera)
El nostre pa de cada dìa doneu-nos avui, (Dan incö el nost pan de tücc i dí)
i perdoneu-nos les nostres culpes, (e perdunen i noster pecáa)
aixì com nosaltres perdonem els nostres deutors. (inscí cum anca nüm ghe perdúnum a quij che n'hàn fáa un tòrt)
I no permeteu que nosaltres caiguem en la temptació (e ménen minga in de la tentassiún,)
ans deslliureu-nos del mal, amen (ma libéren del máa e che'l sía inscí!).

01 02

Ol dé

1 de febrér l'è 'l

32 dé de l'an del calendare gregorià; manca

334 (335 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.

Ul dí

1 de febrér al è ul dí da pòost

32 dal an dal calendari gregurian; i manca

334 (335 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.

09 02

Ol dé

9 de febrér l'è 'l

40 dé de l'an del calendare gregorià; manca

326 (327 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.

Ul dí

9 de febrér al è ul dí da pòost

40 dal an dal calendari gregurian; i manca

326 (327 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.

18 02

Ol dé

18 de febrér l'è 'l

49 dé de l'an del calendare gregorià; manca

317 (318 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.

Ul dí

18 de febrér al è ul dí da pòost

49 dal an dal calendari gregurian; i manca

317 (318 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.

19 11

Ol dé

19 de noèmber l'è 'l

323 ( 324 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca

43 dé a finí l'an.

Ul dí

19 de noèmber al è ul dí da pòost

323 ( 324 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca

43 dí a finí l'an.

23 11

Ol dé

23 de noèmber l'è 'l

327 ( 328 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca

39 dé a finí l'an.

Ul dí

23 de noèmber al è ul dí da pòost

327 ( 328 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca

39 dí a finí l'an.

Andorra

El Principaa d'Andora (Andorra in catalan) a l'è un paes piscinin del süd-ovest de l'Europa.

La cunfina a nord cun la Francia e a süd cun la Spagna.

La capital a l'è Andorra la Vella.

La gh'ha una süperfiss de 468 km² e una pupulaziun de pressapoch 70.000 abitant.

Anticatalanism

L'anticatalanism, ciamaa anca catalanofobia, l'è l'avversion per la Catalogna, la lengua catalana, la soa coltura e i ròbb de la Catalogna.

Catalògna

Catalògna (in Catalàn: Catalunya; Spagnoeu: Cataluña; Occitan: Catalonha), l'è ona region de la Penisola Iberica che la partegn al Regn de Spagna anca se la Generalitat de Catalunya la reclama la sovranità del territori.

L'area de la Catalògna l'é 32,114 km² e la populazion offiziala l'è 7,210,508, al 12.3% hinn imigraa. La confina con la Francia e Andorra a nord, Aragona a ovest, con la comunidaa de Valensia a sud, e cont el mar Mediterani a est.

I lengov ofiziai hinn Catalan, Spagnoeu, Aranes e Ocitan. La capital l'è Barcelona.

El president de la Catalògna l'è Quim Torra, quell del Parlament l'è el Roger Torrent e l'inn l'è Els Segadors.

El 27 de ottober del 2017 la Catalogna l'ha proclamaa l'independenza, e l'ha dervii donca on contenzios in tra la Spagna, che in vertù de la sova Costituzion la considera la Catalogna 'me comunità utonoma e la gh'ha sospenduu l'utonomia cont l'articol 155 e 'l Governa de la Catalogna, che per i resultaa del referendum per l'independenza l'ha ciappaa on mandaa per fà su on Stat sovran.

Dialet maiurchin

El mallorquì (majurchin) a l'è el dialet del catalan che l'è parlaa in de l'isula de Majorca. La sua carateristega principala a l'è la presenza de parol vecc (arcaich), cume anca in de l'Algheres e in tücc i alter dialet catalan di isul. A l'è un dialett derivaa di parlad catalan centraj, e che l'è rivaa in de l'isula dopu di emigraziun e culunizasiun di gent de la Penisula Iberega. Intra i sò diferenz carateristigh a gh'hinn:

i articui es/sa (plüral: ses), derivaa del latin ipse/ipsa inscambi del nurmal el/la (plüral: els), derivaa del latin ille/illa. Questa carateristiga l'è present anca in del Sardagnöö (singülar: su/sa; plüral: sos/sas)

in del paes de Pollença l'articul mas'c a l'è u, l'/la (plüral: us/les).

denanz a la prepusiziun amb (= "cun(t)") i articuj mas'c a hinn so al singülar e sos al plüral.

semper a Pollença, denanz a l'amb al singülar se mett o u o lo e al plüral los.

a gh'hinn, in de la murfulugia numinala, i prunom noltros/naltrus//noltrus e voltros.

in de la prima persona singülara del present la va via la o (esempi: jo pens inscambi de jo penso).

in di parol in a cun l'acent che'l burla in sü la terza silaba, la va via la a (esempi: histori inveci de historia).

Dialett del catalan

I dialett de la lengua catalana hinn assee uniformi, soratutt se comparaa con quej di alter lengov romanz. La mutua intelligibilità l'è del 90-95% in tra i dialett, foeura del dialett algheres, che l'è particolar de bon.

Joan Fuster

El Joan Fuster i Ortells (Sueca, Cumünità Valensiana, 23 di noèmber del 1922 - Sueca, 21 di zögn del 1992) l'è staa ün scritur valensian in lengua catalana.

Plataforma per la Llengua

La Plataforma per la Llengua l'è 'n associazion nassuda del 1993 a Barcellona per garantì el doperà del catalan in di Paes catalan.

Promoeuv 'na vision de la lengua comé strument de coesion sociala e trasversal e indova el volontariaa per la lengua l'è important sosenn, perchè se pò no spettà che sien i politegh o i ent a combatt per la lengua.

Pompeu Fabra i Poch

El Pompeu Fabra i Poch (Barcelona, 20 de febrar del 1868 – Prades, 25 de dicember del 1948) l'è staa on lenguista catalan, autor di regoll de la moderna ortografia de la lengua catalana.

De mestee ingegnee industrial, l'era appassionaa de catalan finna da fioeu, e in del 1890-91 el mena innanz in su "l'Avenç" 'na campagna de reforma ortografega del catalan, e in del 1904 el publega on trattaa de ortografia catalana, per rivà in del 1912 a scriv, in spagnoeu, la Gramática de la lengua catalana.

In del 1911 el fa San Martin a Badalona per insegnà catalan a l'Università e 'l vegn president de l'Institut d'Estudis Catalans e de la sò sezion filologega. In del 1913 l'Istitut el publega la norma de la lengua, per poeu publegà in del 1917 l'ortografia e l'ann dopo la grammateca. Semper in del 1918 el publega on cors intermedi de catalan.

TV3 (Catalogna)

TV3 a l'è 'n emittent televisiva generalista de la Catalogna in lengua catalana, de proprietà de la Televisió de Catalunya e gestida de la Corporació Catalana de Mitjans Audiovisuals. L'è verta dal 1984 e la se pò vedè, oltra che in Catalogna, in la Franja de Ponent, in la Catalogna Nord, ad Andorra e in di Isol Balear. A l'è in progett de quattà la Generalitat Valenciana e 'na part di programma a l'è trasmettuda anca a l'Algher.

Valensian

El Valensian (valencià) a l'è el nom tradissiunal, storech e ufissial dupraa in de la Cumünità Valensiana per la lengua de la regiun, che'l fa pöö part del Catalan.

El Valensian a l'è parlaa anca de poch persun in el Carxe, una part de campagna in de la regiun de la Murcia, ma là a l'è minga recugnussü.

Alter lenguv

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.