Stato

In Stâto ò Naçión (da-o latìn natio, nàscita, derivòu da nasci, nàsce) o l'é 'n mùggio de persónn-e ch'àn in comùn a léngoa, a coltûa e, de spésso, l'etnîa. In Stâto o l'é definîo cómme l'ànima do pòpolo ch'o vîve e ch'o se sénte pàrte integrànte do Stâto mæximo.

A questo propòxito o Voltaire o l'à scrîto questo tòcco: STÂTI, GOVÈRNI, QUÆ L’È MÊGIO? (Êtats, Gouverne-ments. Quel est le meilleur?)

Scinn’ancheu no ò conosciûo nisciùn ch’o no l’à governòu quàrche Stâto. Mi no pàrlo di Scî Minìstri, che govèrnan a dî o vêo, chi pe doî ò tréi ànni, chi pe sêi méixi, chi pe sêi setemànn-e: pàrlo de tùtti i âtri òmmi che, a çénn-a ò into sò còmodo, pàrlan do sò scistêma de govèrno, rifórman i ezèrciti, a Gêxa, a magistratûa e a finànsa. L’abòu de Bourzeis o s’é mìsso a governâ a Frànsa vèrso l’ànno 1645, sott’a-o nómme de Cardinâle de Richelieu, e o l’à fæto quéllo Testamento politico[1], into quæ o preténde d’arolâ a nobiltæ inta cavalàia pe tréi ànni, fâ pagâ a tàscia a-e córte di cónti e a-i parlamentâri, levâ a-o rè a réndia da tascia; e o l’afèrma in particolâre che, pe intrâ in goæra con çinquantamîa òmmi, bezéugna, p’economîa, arolâne çentomîa. O sostén chi-â «Provénsa da sôla à gh’à ciù pòrti de mâ da Spàgna e de l’Itàlia mìsse insémme».

L’abòu de Bourzeis o no l’àiva viagiòu. Do rèsto a sò òpera a l’é pìnn-a d’anacronîximi e de eroî; o fa firmâ o cardinâle Richelieu inte ’n mòddo comme mâi o l’à firmòu, e o-o fa parlâ cómme o no l’à mâi parlòu. Pe de ciù, o dêuvia ’n capìtolo intrêgo pe dî chi «a raxón a dêv’êse a régola de ’n Stâto», e pe çercâ de provâ sta sò scovèrta. Sto fìggio do scûo, sto bastàrdo de l’abòu de Bourzeis pe tànto ténpo o l’é pasòu pò-u fìggio legìtimo do Cardinâle de Richelieu; e tùtti i académichi inti sò discórsci d’acetaçión[2] no mancâvan de lödâ fêua mezûa sto capolavôro de polìtica. O Sciô Gatien de Courtilz, into védde o sucèsso do Testamento politico do Richelieu, o l’à fæto stanpâ a l’Âia o Testamento do Colbert[3] , co-îna bèlla létera do sciô Colbert a-o rè. L’é ciæo che se quéllo minìstro o l’avésse fæto ’n scìmile testaménto, saiéiva stæto necesâio métilo in manicòmio; a ògni mòddo sto lìbbro chi o l’é stæto çitòu da quàrche aotô. In âtro maifabêne, do quæ no se sa o nómme, o no s’é fæto scrópolo de dâne o Testamento di Louvois, ancón pêzo, se poscìbile, de quéllo do Colbert; e ’n abòu de Chevremont o l’à fæto testimoniâ ascì o Càrlo, dùcca de Lorêna[4]. Émmo[5] avûo dòppo i testaménti polìtichi do cardinâle Alberoni, do marasciàllo de Belle-Isle, e in sciâ fìn quéllo do Mandrin[6]. O sciô de Boisguillebert, aotô do Détail de la France, stanpòu into 1695, o l’à prezentòu o sò progètto inposcìbile de tàscia rêgia, sott’a-o nómme do marasciàllo de Vauban[7]. In màtto a nómme La Jonchère, ch’o no gh’àiva nìnte pe levâse a fàmme, o l’à fæto into 1720, in progètto finançiàrio inte quàttro volùmmi; e dötréi belinoìn àn çitòu sto travàggio cómme òpera do La Jonchère, tezorê generâle,inmaginàndose che ’n tezorê o no poêse fâ ’n lìbbro gràmmo de finànsa. Ma se dêve convegnî che òmmi asæ sàvi e fòscia asæ dégni de governâ, àn scrîto in sce l’aministraçión di Stâti, ségge in Frànsa, che in Spàgna, che in Inghiltæra. I sò lìbbri àn fæto tànto bén: no ch’àgian corètto i minìstri in càrega quànde quélli lìbbri són sciortîi, perché ’n minìstro o no se corézze e o no peu corézise: o l’é diventòu inportànte, nìnte ciù instroçioìn ni conséggi, o no gh’à ténpo de stâli a sentî, o l’é incapelòu da-a corénte di afâri. Ma sti boìn lìbbri fórman i zóveni destinæ a-e càreghe pùbliche, fórman i prinçìppi, e a segónda generaçión a l’é istroîa.

I valoî e i difètti de tùtti i govèrni són stæti ezaminæ con cûa inte sti ùrtimi ténpi. Dîme dónca, voî, òmmo, ch’éi viagiòu, ch’éi lezûo e vìsto, inte quæ Stâto, sótta che ràzza de govèrno voriêsci êse nasciûo? Capìscio che a ’n grànde proprietâio de terén in Frànsa no ghe dispiâxæ d’êse nasciûo in Germània: o saiæ rè, in càngio d’êse sùdito. In nòbile françéize o saiæ asæ conténto de gödî i priviléggi da nòbiltæ ingléize: o saiæ legislatô. O magistrâto e o finançê se troviéivan mêgio in Frànsa che da ’n’âtra pàrte. Ma quæ pàtria o çerniæ ’n òmmo sàvio, lìbero, in òmmo de fortùnn-a andànte, e sénsa pregiudìççi?

’Na vòtta ’n ménbro do conséggio de Pondichéry[8], ciufîto istroîo, o tornâva in Eoröpa pe vîa de tæra insémme a ’n bramìn, ciù istroîo di normâli bramìn. – Cómme trovæ o govèrno do Gràn Mogòl? – à dîto o consegê. – Refiôzo – gh’à rispòsto o bramìn. – Cómme voéi che ’n Stâto o pòsse êse bén governòu da-i Tàrtari? I nòstri ragià, i nòstri sacerdöti, i nòstri nabàbbi són tànto conténti, ma i çitadìn no-o són pe nìnte, e dötréi mioìn de çitadìn cóntan bén quarcösa. O consegê e o bramìn àn atraversòu raxonàndo coscì tùtta l’âta Àzia. – Véuggio notâ ’na cösa – à dîto o bramìn – no gh’é ’na sôla repùblica inte tùtta sta vàsta pàrte do móndo – Gh’é stæta ’na vòtta quélla de Tîo, - à dîto o consegê , - ma a no l’é duâ goæi. Ghe n’êa ’n’âtra ascì, vèrso l’Aràbia Petrêa, inte ’n cànto picìn ciamòu Palestìnn-a, se se peu ònorâ co-o nómme de repùblica ’na stréuppa de làddri e uzurâi, òua governâ da giùdiçi, òua da ’n spêce de rè, òua da sacerdöti màscimi, chéita in scciavitù sètte ò éutto vòtte, e in sciâ fìn caciâ vîa da-o pàize ch’a l’àiva uzurpòu. -Capìscio – à dîto o bramìn – che se peu trovâ in sciâ tæra pöche repùbliche. I òmmi són bén de ræo dégni de governâse da sôli. Sta fortùnn-a chi a no peu tocâ se no a-i pòpoli picìn, ascôxi inte quàrche îzoa ò fra e montàgne, cómme i conìggi che scànpan da-e béstie carnìvore; ma a-a lónga són scovèrti e mangiæ.

Quànde i doî viagiatoî són arivæ inte l’Àzia Minô, o consegê o l’à dîto a-o bramìn: - Ghe credéi se ve dìggo che gh’é stæta ’na repùblica, fondâ inte 'n cànto d’Itàlia, ch’a l’é duâ ciù de çinqueçénto ànni, e ch’a l’é stæta padrónn-a de st’Àzia Minô, de l’Àzia, de l’Àfrica, da Grêcia, de Gàlie, da Spàgna, e de tùtta l’Itàlia? – Lê a se saiâ fîto trasformâ inte ’na monarchîa? – à dîto o bramìn. – Éi indovinòu – à dîto l’âtro – ma quélla monarchîa a l’é chéita, e niâtri fémmo ògni giórno de bèlle discuscioìn pe trovâ a raxón da sò decadénsa e da sò chéita. – Vi-â pigiæ pe nìnte, - à dîto l’Ìndian: - quell’inpêro o l’é chéito perché o l’existéiva. Bezéugna bén che tùtto o finìsce; e mi spêro ch’acàpite âtretànto a l’Inpêro do Gràn Mogòl. – A propòxito, - à dîto l’Eoropêo, - credéi che ségge ciù necesâio l’önô inte ’n Stâto tirànno, e ciù necesâia a virtù inte ’na repùblica?[9] – L’Indiàn, dòppo êsise fæto spiegâ cöse s’inténde pe önô, o l’à rispòsto che l’önô o l’êa ciù necesâio inte ’na repùblica, e che gh’êa tànto ciù bezéugno de virtù inte ’n Stâto monàrchico. – Perché – o l’à dîto – ’n’òmmo ch’o preténde d’êse elètto da-o pòpolo, o no-o saiâ, s’o l’é dizonoròu; in càngio inte ’na córte o poriâ façilménte òtegnî ’na càrega, segóndo a màscima de ’n gràn prìnçipe[10], che ’n òmmo de córte, pe riêscî, o no dêve avéi ni önô ni umô. In quànte a-a virtù, ghe ne veu tantìscima a córte pe incalâse a dî a veitæ. L’òmmo virtôzo o se trêuva ciù a sò còmodo inte ’na repùblica: no gh’é nisciùn d’adulâ. -Credéi, - à dîto l’Eoropêo, - che-e lézze e-e religioìn són fæte segóndo i clìmmi, coscì cómme ghe veu e pelìsse a Mósca, e stòffe de véllo a Dælhi? – Scì, de segûo - à dîto o Bramìn; - tùtte e lézze che rigoàrdan a fìxica són calcolæ segóndo o meridiàn dónde se sta: a ’n tedésco ghe bàsta ’na dònna, ma ghe ne veu træ o quàttro pe ’n Persiàn. I rîti religiôxi són da mæxima natûa: cómme voriêsci, se foîse crestiàn, che dìsse a méssa a-o mæ pàize, dónde no gh’é ni pàn ni vìn? Pe quéllo che rigoàrda i dògmi e cöse no són pæge: o clìmma o no gh’ìntra. A vòstra religión a no l’é fòscia comensâ in Àzia, de dónde a l’é stæta caciâ? A no l’exìste fòscia vèrso o mâ Bàltico, dónde a l’êa do tùtto sconosciûa? -Inte quæ Stâto, sótta quæ domìnio ve piâxæ vîve? – à dîto o consegê. – Dapertùtto, fêua che into mæ pàize – à rispòsto o sò conpàgno. – E ò trovòu asæ Siaméixi, Tonchinéixi, Persién e Tùrchi, che dîvan a mæxima cösa. – ma ancón ’na vòtta – à dîto l’Eoropêo – quæ Stâto çerniêsci? – Quéllo dónde s’ubidìsce sôlo a-e lézze, - à rispòsto o bramìn. – A l’é ’na rispòsta vêgia, - à dîto o consegê. – No pe quésto ciù gràmma – à dîto o bramìn. – Ma dond’o l’é sto pàize chi? – à dîto o consegê. O bramìn o gh’à rispòsto: - Bezéugna çercâlo[11].

Leviathan by Thomas Hobbes
A covertìnn-a do lìbbro Leviathan scrîto da-o Thomas Hobbes in sciâ teorîa do Stâto moderno

Nòtte

  1. . O Voltaire o l’êa profondaménte convìnto da fâsitæ de st’òpera chi, e-e sò crìtiche àn provocòu ’na vàsta letiatûa. A dî a veitæ l’é stæto trovòu dòppo numerôxi tòcchi scrîti da-o mæximo Richelieu, che de segûo o s’é fæto agiutâ da-i sò segretâi, fra quésti o Amable de Bourzeis (1606-1671), teòlogo e istroîo.
  2. O discórso ch’ògni académico, apénn-a elètto, o dêve tegnî a-i colêghi. Inùtile aregordâ che l’Académia de Frànsa a l’é stæta pròpio fondâ da-o Richelieu.
  3. Sto travàggio, publicòu into 1693, o l’é do tùtto fâso. O Galien de Courtilz de Sandras (1644-1712) o l’à scrîto vàrie òpere de fâse memöie, e fra quéste o Testamento di Louvois
  4. L’abòu de Chevremont o l’êa sôlo ’n editô, e aotô do testaménto fâso (1696) do Càrlo III (1620-1675) dùcca de Lorêna, destitoîo into 1670 da-o Loîgi XIV, o l’é stæto o consegê de córte de l’Inpêro Heinrich von Straatman
  5. Capovèrso azónto into 1765 (Ed. Varberg).
  6. O prezónto testaménto do cardinâle Alberoni, prìmmo minìstro de Spàgna (1664-1752), o l’é in càngio do Durey de Marsan e do Maubert de Gouvest (1753); quéllo do Charles Fouquet de Belle-Isle (1684-1761), generâle françéize inta goæra de sucesción aostrìaca, do François-Antoine Chevrier (1761); quéllo do Mandrin (pò-u quæ véddi sórva, pag. 168, nòtta) do de Gondar (1755).
  7. L’economìsta Pierre le Besant de Boisguillebert (1646-1714) o l’à fæto ’n quàddro realìstico da scitoaçión françéize inte st’òpera chi (1696) e into Factotum de la France (1705), tórna publicòu anònimo into 1712 cómme Testament de M. de Vauban. Ma o Projet d’une dîme royale (1707), dónde se sugerîva ’na sôla tàscia universâle pe tùtti i sùditi do rè de Frànsa, eliminàndo e esençioìn e i priviléggi di vàrri órdini e stâti, o l’é òpera pròpio do Vauban (1633-1707), marasciàllo de Frànsa, architétto militâre e minìstro do Loîgi XIV, coxìn do Boisguillebert.
  8. A fàbrica françéize ciù inportànte in Ìndia.
  9. Ciæa polémica con l’avoxâ teorîa do Esprit des lois do Montesquieu.
  10. O Filìppo d’Òrleàns, regénte de Frànsa (1674-1723).
  11. Védde l’artìcolo «Genève» inte l’Encyclopédie (nòtta do Voltaire). Cómme se sa st’artìcolo chi, ch’o l’à provocòu ’na gròssa polémica, o l’é do Voltaire mæximo .
Algerîa

L'Algerîa o l'è un stato de l'Africa do nòrd indipendénte da-o 1962 , a sêu capitâ a l'é Algê. Da l'anno 2011, o l'é o stato africàn ciù grande in superfiçie.

O sêu nomme ofiçiâ o l'é: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية - Al-Jumhurīyah al-Jazā’irīyah

Ciad

'Ciad (Nommi ofiçiæ: جمهورية تشاد , in àrabo e République du Tchad in françèise, stato de l'Africa çentrâ indipendénte da-o 1975, a seu capitâ a l'è N'Djamena. Scibén l'estraçión do petròlio a l'à començòu into 2005 e a continua a sostegnî o bilancio do stato, o Ciad o rèsta un di stati ciù sotosvilupæ do móndo.

Egitto

Egitto (nomme ofiçiâ: جمهورية مصر العربية - Yumhūriyyat Misr al-`Arabiyya) stato de l'Africa çentro oççidentâ , a sêu capitâ a l'è O Cairo.

O g'ha 'na superfiçie de 1.010.407 km2, 'na popolassion stimâ a lùggio do 2017 de 93.561.000 abitanti, e 'na denscitæ de popolassion de 90 ab/km2. A maggioransa di abitanti son in sciê rive do sciûmme Nilo e into sêu delta dove gh'è l'ùnica zöna de tære coltivàbbili. Çirca a meitæ di rescidenti egiçien àbitan inte çittæ, soviatutto inti centri do Cairo e Lusciandria.

O l'è un di paixi ciù popolæ d'Africa, famôso pe a sêu çivilizassion antiga e i sêu monumenti, comme e piramidi e a sfinge, e e rovinn-e de Luxor. O turìximo o l'è molto sviluppòu.

A léngua ofiçiâ a l'è l'àrabo, sciben che a sêu popolassion (98% de razza egiçiann-a) a parle o dialetto egiçian.

Eritrea

Eritrea (Nommi ofiçiæ: Hagere Ertra, in tigrin, State of Eritrea in ingleise e دولة إرتريا in àrabo), stato de l'Africa çentro-orientâ indipendénte da-o 1993, a sò capitâ a l'è Asmara. A l'è stæta ûnn-a colònnia italiann-a da-o 1880 scìnn-a a-o 1947.

Etiòpia

Nomme ofiçiâ: Ityop'iya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik, stato de l'Africa çentro orientâ, a sêu capitâ a l'è Addis Abeba.

A g'ha 'na sûperfiçie de 1.104.300 km2, e con 102.374.044 (2017) abitanti o l'è o terso Pàize ciû popolòu d'Africa dòpo a Nigeria e l'Egitto.

A léngua ofiçiâ a l'è l'ammarico, parlòu da çirca 21 millioîn de personn-e.

Ministëo d'Affâri Esteri (in ingléise)

Parlamento d'Etiopia (in ingléise)

Germania

Nomme ofiçiâ: Bundesrepublik Deutschland, pàize de l' Euròpa çentrâ, pàize fondatô da Comunitæ Europea into 1957 (a-o tempo Germania Oççidentâ), a seu capitâ a l'é Berlin.

A Germania a confinn-a a nòrd co-o mâ do Nòrd, a Danemarca e o mâ Baltego; a levante co-a Pòlònia e a Repubbrica Ceca; a sud co l'Austria e a Svissëa e a ponente co-a Fransa, o Luscemburgo, o Belgio e i Paixi Basci

A Germania a l'è unn-a repûbbrica federâ de sezze stati (dîti Bundesländer in tedesco). O pàize into passòu o l'êa formòu da diversci stati sovren co-a so coltùa, religión e stöia, l'unificaçión a l'è stæta compìa into 1871.

A repûbbrica federâ de Germania a l'è parte de Nacioin Unïe, de l'OTAN, do G8 e da Comunitæ Europea. A l'è a ciù popolôsa e economicamente fòrte naçión da Comunitæ Europea e a tèrsa naçion do móndo pe economia e pe esportaçión.

Guinea Bissau

Nomme ofiçiâ: República da Guiné-Bissau , stato de l'Africa céntro òcindentâ indipendénte da-o 1974, a seu capitâ a l'é Bissau. A Guinea-Bissau a l'é stæta 'na colònia portogheize, e o portogheize o l'é ancon a léngoa ofiçiâ de quello Stato.

Prescidénte: José Mário Vaz (2014)

Prìmmo Ministro: Aristides Gomes (2018)

Libia

Nomme ofiçiâ: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى - Al-Jamāhīriyyah al-Arabiyyah al-Lībiyyah aš-Šabiyyah al-Ištirākiyyah al-Uthmā , stato de l'Africa do nòrd indipendente da-o 1951, a sò capitâle a l'é Tripoli.

Liechtenstein

O Liechtenstein o l'è un stato de l'Euròpa. O seu nomme ofiçiâ o l'é Fürstentum Liechtenstein; A seu capitâ a l'è Vaduz. I abitanti son ciù ò mêno 37.340 (2014). O l'é un stato piccìn circondòu da-o teritöio svìssero.

Neuva York

Neuva York, ciamâ ascì da-i zeneixi Niorche o Neyork, (in ingleize New York) a l'é a çitæ ciù popolâ di Stati Unïi d'America e a s'atrêuva inte l'omònimo stato, ch'o gh'à pe capitâle a çitæ d'Albany.

A Neuva York gh'é o Palaçio de Veddro, sede de l'Organizzaçion de Naçioin Unïe e di âtri edifiçi famôxi comme l'Empire State Building ò o ponte de Brooklyn.

Nigeria

A Nigeia (Nomme ofiçiâ: Federal Republic of Nigeria ) a l'é in stato de l'Africa centro òcindentâle indipendénte da-o 1960, a seu capitâ a l'é Abuja. A léngoa ofiçiâ a l'é l'ingleize. A g'à 'na popolaçion de ciù o mêno 186.000.000 abitanti. Scibén che a Nigéia a l'é fòscia o stâto ciù ricco de l'Africa graçie a-i seu giaciménti de petròlio, o l'é ascì o stâto con ciù pövei do mondo dòppo avéi sorpasòu anche l'India comme nùmero di pövei. O 67% da seu popolaçion o vîve sott'a-a lìnia da povertæ

Repubbrica Democratica do Congo

Nomme ofiçiâ: République Démocratique du Congo .

Stato de l'Africa çentro-oçidentâ conosciûo comme Zaïre ascì, indipendente da-o 1960, a seu capitale a l'é Kinshasa.

Scituòu inta zöna di grendi laghi africhen, da lùggio 2011 o l'é o segondo stato d'Africa pe superfiçie, con 2.345.410 km².

Repùbrica de Zena

A Repùbrica de Zêna (in latin: Res Publica Genuensis ò Ianuensis; in italian: Repubblica di Genova), conosciûa fin a-o 1528 cómme Comûne de Zêna (in latin: Compagna Communis Ianuensis) e da-o 1580 cómme Serenìscima Repùbrica de Zêna, a l'è stæta pe setteçento anni unn-a naçión sovrann-a e indipendente de l'Euròpa, che con alterne fortùnn-e a l'à segnòu a stöia do continénte. Réizase indipendente into 1096 (co-o seu primmo duxe e poæ da patria Scimon Boccaneigra), a Repùbrica a l'aiva dovûo combàtte cóntra Pisa e Veneçia e a s'êa espansa in tùtto o Mâ Mediterànio .

Romma

Romma a l'è a capitâle d'Italia, a gh'à 2.547.677 de abitànti, a l'è capoleugo da Provinsa de Rumma e da region Lassio.

A çitæ a l'è un importante punto de riferimento internaçionale: oltre pe-o seu ròllo de capitâle e a seu rilevansa turistica, ascì pe-o dinamismo econòmico e colturâle che l'àn contraddistinta into pàize. Romma a l'è un fondamentâle centro religiôzo ascì, in quanto a gh'à l'enclâve da Çittæ do Vaticàn, o cheu do Cristianeximo Cattolico.

Spagna

A Spàgna, ofiçialménte Regno de Spagna (in spagnòllo: Reino de España), o l'é 'n pàize de l'Eoröpa oçidentâ, ménbro da Unión Europêa, ordenòu cómme monarchîa parlamentâ, con un rè e un prescidénte do conséggio. A seu capitâ a l'é Madrid, into çéntro da naçión.

Dæto ch'a l'é o quàrto pàize ciù grànde d'Eoröpa, a gh'à 'na superfîce de 504.645 km2, 7.921 km de còste e 'na popolaçión de 47,007,367 abitànti (2018).

A forma parte da Penîsöa Iberica, e a lë appartegnan e Isoe Baleari, e Isoe Canaïe, e çittæ autònome de Ceuta e Melilla, e âtre dependençe minôri .

A so léngoa ofiçiâ a l'é o castigiàn dïto spagnòllo, reconosciûo comme léngoa naçionâ, ma gh'è di âtre léngoe locâli segondo a comûnitæ autònoma, molte d'e quæ vegnan ascì deuviæ comme ofiçiæ regionalmente.

O l'è o segondo pàise ciù turistego do móndo, dòppo i Stati Unïi.

Sudan

Nomme ofiçiâ: جمهورية السودان - Jumhūriyyat as-Sūdān , stato de l'Africa çentro orientâ indipendente da-o 1956, a seu capitale a l'é Khartum.

Fin a lùggio do 2011, quande o s'é divîzo da-o Sudan do Sud, o l'é stæto o stato african ciù grande in superfiçie. Ancheu, con 1.886.068 km², o l'é o terso d'Africa, dòppo l'Algeria e a Republica Democratica do Congo.

Tanzania

Tanzanîa (nomme ofiçiâ: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania), stato de l'Africa centro-orientâ formòu da l'union de Zànzibar e Tanganìcca into 1964, a sò capitâle a l'è Dòdoma. A çitæ ciù importante a resta però l'ex capitâle Dar es Salaam.

Zena

Zêna ((IPA: ['ze:na]; Genova in italiàn) a l'é 'nna çitæ de 578 710 abitanti (30/04/2018), cappolêugo da Çittæ metropolitann-a de Zena e da Ligùria. O seu pòrto o l'é o ciù grende e inportante d'Italia, e un di ciù inportanti do Mâ Mediterraneo.

Çitæ da-o passòu gloiôzo, capitâ do "Zenéize", fòrte de antîghe tradiçioìn, a l'é ascì conosciûa cómme a Superba.

O poêta Petrarca o l'à descrîta coscì:

Cómme 'na çitæ de mármo (sòlida cómme o mármo di sò pâxi) o l'à vedûa Giosuè Carducci che inte seu Odi barbare o l'à scrîto:O seu scindico o l'é Marco Bucci.

Çittæ do Vatican

A Çittæ do Vatican (Status Civitatis Vaticanæ) o l'è un stato indipendente eoropêo pòsto sotta l'aotoritæ do Pappa da Gexa cattolica, ch'o ve eserçita i poéi de un monarca assolüo, anche se e prinçipæ açioin de governo son fæte da-o Cardinâ Segretaio de Stato.

Con unna superfiçie de appenn-a 0,44 km2, inserïa into tesciüo urban de Rumma, in sciâ riva drïta do Teivie, o Vatican o l'è o ciû picìn stato indipendente do mondo.

In ätre lengue

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.