Steintied

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Mèt steintied weurt de periode aongeduid boe-in lui gebruuksveurwerpe oetsletend vaan stein, zoewie vuurstein, maakde, en nog neet vaan metaol. V'r kinne aonnumme tot ze de gansen tied ouch wel houte gebruuksveurwerpe maakde meh die zien natuurlek noets bewoerd gebleve. De doer vaan de steintied varieert mèt de plaots die weurt bekeke: veur bepaolde stamme op Borneo of Nui-Guinea is 'r nog mer zjus aofgeloupe!

Miestal weurt (in Europa) de steintied oonderverdeild in:

  • paleolithicum of awwe steintied, vaanaof oongeveer 700.000 veur Christus tot oongeveer 8000 jaor v. C.
  • mesolithicum of middesteintied , vaanaof 8000 v C. tot oongeveer 5000 v. C.
  • neolithicum of jonge steintied, vaanaof 5000 v.C. tot roond 4000 v. C.

Nao de steintied kaom 't koper es ierste metaal op en d'r is spraoke vaan de kopertied (aeneolithicum) en daonao de broonstied en d'n iezertied.

De datering en doer vaan de steintied zien oonderwerp vaan discussie en hange ouch aof vaan de gehanteerde diffiniesies en locaties. D'n awwe steintied begint örges tösse 2 en 5 miljoen jaor geleije in Afrika, wie de ierste minsechtege gereidsjappe oet stein begóste te make. 't Is evels oetzunderlek lestig mèt zekerheid te zègke of 'ne losse stein ('zoonder contex') mèt e breukvlak en 'ne sjerpe kant 't resultaat is vaan 'n bewuste bewerking of vaan 'n touwvallige gebäörtenis; zoe'n beslissing weurt dèks gemekeleker door 't vinde vaan groete aontalle vaan zoe'n stein in 'n lokaal concentratie boe ze op ander, wijer vergeliekbaar plaotse oontbreke. De aajdste voondste zien daorum altied controversieel. D'n euvergaank nao koper en broons vond plaots in de periode tösse 6000 en 2500 veur Christus, in us streke ieder roond 't lèste tiedstip.

Extern links

Antropomorfisme

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Ant(h)ropomorfisme (Aajdgrieks: anthropos, mins, en morphe, vörm) is 't touwsjrieve vaan minseleke eigesjappe aon neet-minseleke creature, figure of objekte.

Antropomorfisme is de aw geweunte (40.000 v. Chr., in 't midde vaan 't Paleolithicum, de awwe Steintied) um minseleke eigesjappe touw te sjrieve aon neet-minseleke wezes, wie gode, bieste, plante of elemènte. 'n Deil vaan de allerajdste kuns – zoewie de Liewmaan oet Hohlenstein Stadel (Duitsland) – beeld dere oet mèt minseleke kènmerke. 't Sjamanisme, wat mèt dit type kuns is verboonde, zuut geiste in alle dinger. Dit hilt in tot me bij 't touwdiechte vaan minseleke eigesjappe aon buim geluif tot 'ne boumgeis, vergeliekbaar mèt 'ne minseleke geis, de boum deit greuie en handele wie'ne mins. Zoe-ouch veur alles, of bekans alles, in de natuur.

'n Subcategorie vaan antropomorfisme is ant(h)ropotheïsme, boebij de hoegere neet-minseleke creature – wie gode of God – weure veurgestèld mèt minseleke kènmerke. Plato (ca. 424-348 v.Chr.) besjöldegde de Griekse diechters vaan “leuges vertèlle euver de gode”, umtot ze gode wie Zeus kleinzielege minseleke motieve touwsjreve. Ouch bepaolde biebelse passages, wie die mèt besjrievinge vaan Gods “rechterhand”, weure dèks gezeen es veurbeelde vaan antropotheïsme.

In psychologisch opziech kèn antropomorfisme mie functies höbbe. 't Touwsjrieve vaan minseleke eigesjappe aon neet-minseleke creature kèn eus meining of geveules euver die creatuur verandere – v'r kènne d'r beveurbeeld mie zörg en aondach aon besteije. Antropomorfisme kèn ouch weure gezeen es 'n meneer vaan euze geis um complexe entiteite te versömpele en begriepelek te make.

Antropomorfisme vörmp nog ummertouw e belaangriek aspek vaan sjamanistische relizjie wie 't taoïsme en 't shintoïsme. Daoneve speult 't 'n groete rol in väöl cultuuroetinge, vaan teikefilmfigure wie Mickey Mouse, Donald Duck en Bugs Bunny bis literair wèrke wie George Orwells Animal Farm (1945).

Broonstied

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De broonstied (ca. 2000 tot 800 v. Chr.) is in Nederland en Belsj de periode volgend op 't neolithicum of joonge steintied. In Midde-Europa is d'r tösse de joonge steintied en de broonstied nog 'ne kopertied te oondersjeije; in Wès-Europa en ouch in Nederland zien wèl kopere veurwerpe gevoonde (Veluwe), mèh dit waore oetzoonderinge.

De broonstied in Nederland kin oonderverdeild weure in:

Vreuge broonstied 2000 - 1800 v.Chr.

Middebroonstied 1800 - 1100 v.Chr. (Midde A: 1800 - 1500 v.C., Midde B: 1500 - 1100 v.C.)

Late broonstied 1100 - 800 v.Chr.(De datering volg de Rieksdeens veur archeologie, cultuurlaandsjap en monuminte - R.A.C.M., veurheen Rieksinstituut Aajdheidkundeg bojemoonderzeuk in Amersfoort - R.O.B. http://www.archis.nl/).

Broons verving tiedens de broonstied geleijelek vuurstein es belangriekste materiaal veur gereidsjap en wapes en woort ouch gebruuk veur sierade. De ierste veurwerpe vaan broons waore veurnamelek bijjl, en ouch inkele dolke, hellebaarde (e soort wape) en sierade zoewie ermben. Broons woort langzaam algemeiner, en ummer mie soorte metale veurwerpe kaome in gebruuk.

Inkel veurbeelde vaan veurwerpe die oet broons gemaakt woorte:

Wapes: hellebaarde, dolke, zweerd, sjpeerpunte, pijlpunte

Gebruuksveurwerpe: bijjl, sikkels, bietels, metser, gereidsjap veur metaalbewerking

Seeraode: mantelspelde, èrmben, torques (verseering veur de hals), spirale, kraoleBroons waor in us land sjaars. De groondstoffe veur broons, kopererts en tinerts, käöme namelek neet veur in Nederland. Al 't broons mos dus geïmporteerd weure. Veul geschikte ruijlmiddele waore d'r neet. Waorsjijnlik woort als ruijlmiddel barnstein en zaajt gebruuk, tege kant en klaor broonze producte of broons sjrööt. Vaan opgebruukte veurwerpe woorte lokaal weer nuij veurwerpe gegote. Umdat broons zo sjaars waor, heet 't vuurstein noets compleet vervaange. Vreemd genog zien daoveur in Limburg (nog) gein aonwiezinge gevoonde.

In versjèllende streke voond broons neet tegeliek ingaank en de exacte datering vaan de broonstied kin dus per land versjèlle. De kinnes veur het bewèrke vaan metale, inclusief broons, oontstoond in 't Midde-Oeste. Dao woort broons sinds ca. 3000 v. Chr. gebruuk. Dees kinnes heet z'ch langzaamaon verspreid door Europa tot 't ouch us land bereikde.

Sómmege vaan de aajds bekinde verhaole, zoewie de Ilias, de Odyssee en 't Gilgamesh epos speule z'ch in de broonstied aof.

Nao de broonstied kaom de iezertied.

Dreesdje

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Dreesdje (Duutsj: Dresden; Sorbisch: Drježdźany) is de houfstad vanne Duutsje deilstaot Vriestaot Sakse. Ze ligk in 't zuje van 't veurmaolig Oeas-Duutsjlandj in 't reveerdaal vannen Elbe, oppen euvergank vanne baoven- en middelloup vanne reveer en in 't euvergangsgebied tösse de Naord-Duutsje Lieëgvlaakdjes enne Middelberg.

Archeologisch vónjsten in 't hujig stadsgebied wieze d'rop det de ieëste miensjelike beweuning stamp oete steintied. De ieëste historische vermeljing vanne stad Dreesdje kump oet 1206. 't Waas de regeringszetel vanne Saksische keurvorstendómme, 't later Keuninkriek Sakse en dieëj ouch deens es de houfstad vanne Saksische Rippeblieke.

Allewiel is Dreesdje, naeve Leipzig, ein vanne twieë groeate kaerstej van Sakse. Väöl wichtige kultureel staotsinstèllinge zeen hie gevèstig, naeven e groeate deil óngerrichsinstèllinge. Wiejer is Dreesdje e wichtig industrieel en commercieel centrum.

Me verwies döks nao de stad es Elbflorenz, 'ne bienaam womit de stad wuuert vergeleke mitte Italiaanse stad Florence, waat 'n verwiezing is nao de barokke en rococo-arsjitektuur vanne stad.

Innen Twieëdje Werreldkrieg haet de stad zwaor gelejen ónger e controversieel massabómbardemènt van 13 en 15 fibberwarie 1945 dore Ingelse. Hiebie woort gebroekgemaak van brandjbómmen en zwaor explosieve; óngere slechoffers wore veural vróljen en kinjer en woort bao de ganse stad verinnerweerdj. Later haet me väöl bildjbepaolendje boewwerke trögkgeboedj.

In augustus 2002 haw de stad las van 'n erg euverstruiming dore raengeval in 't struimgebied vannen Elbe.

Geta (Ålandj)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Geta is 'n gemèndje in Ålandj, Finlandj. De gemèndje haw 507 inweuners op 31 mieërt 2016 en 'n landjoppervlakdje van 84,55 km², van 'n totaal (inclusief water) 605,66 km². De bevoukingsdiekdje is 6,00 luuj de km². De plaatse die inne gemèndje ligke zeen: Andersö, Bolstaholm, Dånö, Finnö, Gräggnäs, Höckböle, Isaksö, Labbnäs, Möckelgräs, Olofsnäs (Olsnäs), Pantsarnäs, Rankoskär, Skinnarböle, Snäckö, Vestergeta (de houfplaats) en Östergeta.

't Naordelik deil van Ålandj kwaam es ieëste door posglaciaal ophöffing oete zieë op, wodoor hie ouch de ieëste beweuning óntsting. Det vindj me noe trögk in späör van weuningen en graver oete steintied. E deil aaj eilandj, wie Snäckö en Finnö, zeen intössen al vasgegreudj aan 't vastelandj. Traditionelerwies laeve de luuj vanne landjboew enne bósboew, mer allewiel zeen toerisme ennen deenstesector wichtiger. Geta deentj es e forenzegebied veure luuj die wirken in Mariehamn.

Geta is in 't naorde van weus en ruug trein. Ane kus staeke rótsformaasjes oet, wo wanjelieërs en bergklummers op aafkómme. Wiejer guuef 't e deil zómplandj, maeren en baeke. d'n Hoogste berg vanne gemèndje, de Getaberg, is beboedj mit 'nen oetkiektoren en e bezeukerscentrum.

De naam Geta zów meugelikerwies zeen aafgelèdj van 'n Aadnórs waord det "inne gate haje" mèndje. Det zów den dinkelik zeen ómdet vieëheljer vanoete hoeag rótsen 't vieë inne gate kósten haje.

De gemèndje is einspraokig Zweeds. De gemèndjecode is 065.

Grotsjèldering

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Grotsjèlderinge zien werke oet, euver 't algemein, de sjèlderkuns, gemaak in grotte en, in 't biezunder, de grotteikeninge gemaak door prehistorische lui. De ierste grotsjèldering, in eder geval de ajdste bij us bekinde, kump oet 't midde vaan 't Paleolithicum, d'n awwe Steintied, roond 40.000 veur Christus. Die zoegenaomde paleolitische grotkuns strèk ziech oet euver e groet gebeed, vaan Europa bis India en Amerika. De meiste teikeninge, zoewie in de grotte vaan Lascaux in Fraankriek, beelde groete hoofbieste oet: peerd, keuj, oerosse en herte, mer ouch kontoure vaan han. In de Europese grotkuns gief 't gein lui die gans zien aofgebeeld mer in Afrikaanse grotkuns speule zie zjus 'n groete rol. De grotte zelf ligke dèks op meuilek touwgenkeleke plaotse.

't Gief theorieë euver d'n oersprunk vaan grotkuns. Henri Breuil (1877-1961) stèlde, loerend nao 't aontal groete bieste wat is aofgebeeld, tot 't zouw gaon um "jachmagie", gemeind um 't aontal wèl bieste boe-op vreug lui en neanderthalers jaogde te vergroete. 'n Aander theorie identificeert grotkuns mèt vreug sjamanistische rituele, mesjiens op sommege plaotse mèt gebruuk vaan hallucinogeen illeminte. 't Gief ouch weitesjappers die höbbe gesuggereerd tot grotkuns 'ne vreuge vörm vaan animatie zouw kinne zien.

Grotkuns liekent tegeliekertied mèt de moderne homo sapiens te zien opgekomme. Me mót 't bestoon daovaan evels neet te gauw towwieze aon dit beluip, want 't gief bewieze tot in eder geval 'n deil vaan de Europese grotkuns door neanderthalers woort gemaak.

Dees kuns vörmp 'ne sterke visuele band mèt eus prehistorie en vertèlt us, zoewie Pablo Picasso (dee direk woort beïnvloojd door dees kuns) oetdrökde, get euver de kuns en de cultuur vaan gans en al vrije oerminse. 't Is de kuns die lui maakde wie 't nog gein traditie en relizjie gaof die bepaolde wie kuns en cultuur oet mót zien.

Hale

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Hales. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Hale (Officiële naam Haelen) is 'n dörp in de Nederlands-Limburgse gemèntje Leudaal.

Hale is 'n kirkdörp inne Nederlandse provincie Limburg en vurmtj sinds 2007 'n deil van de gemeinte Leudaal. Daoveur huurdje 't biej de gelieknamige gemeinte Hale. Door veul miense vergaete is det Hale oorspronkelik besteit oet 't durp Hale mit dao aangegruujdj de 2 gehuchte Euverhale (officiële naam: Overhaelen) en Hales Brook (Haelensche Broek).

Hale is 'n dörp op zich det besteit oet 'n kleine kern mit circa 4370 inwoeners.

Hale haet pront wie de omringendje dörpe 'n eige vastelaovesvereniging. Die van Hale neume zich 'De Vreigeliers' en rondj de vastelaovendj tied is Hale eave 't Vreigelriek.

Hale liktj aangrenzendj aan 't natuurgebied 't Leudaal (Leudal), Hie kin men nog veul bieste taege komme dies se verder bienao nörges zuus. Ein good veurbeeldj hiejvan is 't iesveugelke. Angere bekindje plekke oet 't Leudaal zeen de Litsberg in Nunem en de Leumeule (St. Ursula-meule) die inne bos aanne Leubaek liktj.

Handel

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Handel is 't oetwissele vaan geujere, deenste en aander kosbaar zake. Handel is 't basisprinciep vaan eder ikkenomie. 't Drieve vaan handel weurt ouch sjachele geneump.

De ierste oetwisseling vaan geujere of deenste gaof 't al in 't Paleolithicum (de Awwe Steintied) mer kaom pas ech op in 't Mesolithicum (de Middelsteintied). 't Gief bewieze tot al 150.000 jaor trök woort gesjacheld euver groeten aofstand en tege d'n tied tot de homo sapiens oet 't Neolithicum kaom (de Jonge Steintied, 10.000-2000 v.Chr., indegend mèt de introductie vaan 't sjrif) en stei en landbouwgemeinsjappe vörmde, waor handel 'n essentieel deil vaan 't leve. De stap nao 'n gevestegde, agrarische levesstijl transformeerde de minseleke sameleving en leide bis e veujseleuversjot, zoetot me nui zake wie wèrktuig make en weve kós oontwikkele. Dees ambachslui creëerde daan 'n euversjot vaan hun produkte, wat ze weer kóste verhandele veur veujsel. Dörpe gónge ziech specialisere in produkte die door 'nen aandere geleef waore en roond 3000 v.Chr. hadde de Mesopotamiërs handelsroutes gevesteg mèt de stei in de Indusvallei - mesjiens de ierste verbindinge tösse oongelieksoortege steieleke gebede.

Handel is 'n motor die ikkenomieë aonzèt, sociaol interactie vergemekelek, polletiek veranderinge stimuleert en veurt nao de verspreiing vaan ideeë, taole, geujere, culture, relizjie, riekdom, lui en krenkdes. Via handel sjare lui geujere in oet wei streke, huurde ze euver gebäörtenisse en zworve ze oet nao oonbekinde plaotse veur nui kanse. Handel heet relaties tösse meugelek rivaole gestabiliseerd mer ouch geveurd nao konflikte, oorloge en 't oonderwerpe, oetmaorde en oonderdrökke vaan mieljoene, mesjiens wel mieljaarde lui. Door alle tije heen zien richards opgestande, oondergegaange en opgewek umtot de minseleke basisbehoefte handel tot noedzaak maakde.

Hasselt (Venlo)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Venloos. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Neet te verwarre mit: Hasselt (Bels) of Hasselt (Euveriessel)Hasselt is 'n naoberschap in 't stadsdeil Árse en Velde in de Naord-Limburgse gemeinte Venlo. 't Naoberschap ligk twieë kilometer naordelik van Velde en is saer de Middelieëwe ein van de veer dörpkèrne van 't dörp Velde zelver. Bewuuening weur d'r al in de Mesolithicum (Midde-Steintied), zoeën 10.500 jaore geleje. Artefekte getoege dao van. Ouk oét de Bronstied woort Tefriet gevónde en van Neolithicum (Nuuj-Steintied) en de Iezertied woorte aerdewerk gevónde. Ouk zeen vermódes van 't bestaon van 'n Keltisch dörpke oét de Romiense tied.

Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle

Kannibalisme

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Kannibalisme is de geweunte vaan minse um aander minse op te ete of, algemeiner, de geweunte vaan e bepaold soert bies um zienen eige soort te ete. Iemes dee kannibalisme aonhenk weurt 'ne kannibaal genömp. Dit kump vaan 't Spaonse woord canibal, wat weer 'n verbastering is veur 't aajd Spaons woord veur 'ne bewoener vaan de Caraïbe, caribal. Dee stoonde bekènd um hun kanibaalse geweuntes oonder de Europeane. Umtot kannibalisme denigrerend kin euverkomme door zien Euro-Koloniaal aofkoms, weurt 't ouch wel antropofagie genömp vaan 't Aajdgriekse anthropos (mins) en fach (vrete). 'ne Kannibaal weurt in dit geval 'nen antropofaag genömp.

't Vreugste bewies vaan kannibalisme in de prehistorie besteit oet verminkde kneuk, gevoonde in de Grand Dolina in Spanje, daterend oet 800.000 veur Christus (dat is zoen 100.000 jaor veur 't Paleolithicum of Awwe Steintied). Dees kneuk suzjerere tot dit gebruuk betaomp bij leije vaan de ierste bekinde minsesoert in Europa, d'n homo antecessor. Soorgelieke voondsde oet later tiej toene aon tot kannibalisme doorgóng nao de koms vaan de homo sapiens en aander hominied soorte. 't Gief diverse theories euver 't oontstande vaan kannibalisme. Op force van ein daovaan waor 't e gevolg vaan veujselgebrèk, volgens 'n aander waor 't tot me wilde veurkoume tot 't vleis vaan de mins (meistens vaan 'nen doeie, soms evels vaan 'ne zwake dee volges de stam toch op e gegeve memint zaw hiemele) zaw weure bemechteg door roofbieste, boedoor väölliech de smaak veur minse zaw weure gestimuleerd bij dees diere.

Kannibalisme heelt es normaal cultureel aspek vol bis de modernen tied in Centraol- en Wes-Afrika, Australië, Sumatra, 't zuie vaan Noord-Amerika en Zuid-Amerika. In sommeg culture waor minsevleis e gewoen soort vleis, in aandere culture woort 't zjus gezeen es 'n delicates. Zoe ote de lui in Nui-Zieland 't vleis vaan hun verslage vijande op. In Afrika woorte sommege organe gebruuk veur toevenarij, umtot de medicijnmaan gelof tot me de force en däögde vaan de slachoffer euverginge op deegeine dee 't vleis oot. In Middel-Amerika ote de Azteke nao ze de kriegsgevaangene opgeofferd hadde aon de Gode nao alle woersjijnlekheid op. In Australië goof 't 'n vörm vaan endokannibalisme, wat meint tot me oet cultureel geweunte de gehiemelde femilieleije opeet oet respek veur hun geiste.

De kolonisatie vaan dees gebeije in de 15e en 16e iew zörgde d'r veur tot kannibalisme 'n taboe woort. In extreem umstendigheije kump 't evels nog ummertouw veur. Bij extreme hoongersnoed beveurbeeld. Mer ouch bij zelfverklaorde kannibale, die soms vrijwèlleg, aanders tege wèl, aander lui opete. Dit is in de meiste deile vaan de wereld, inclusief de EU, streng verbooje.

Kerke

Dit artikel is gesjreve in 't Mofers. Ómdat 't plaatsgebónge is, maogs doe 't ómzètte nao 't Kerkener, as te dit dialek sjpriks.

Kerke of Kerreke (Duutsj: Karken) is e dörp inne gemèndje Hinsberg in 't Kreis Hinsberg, Naordrien-Wèsfale. 't Dörp haet róndje 3500 inwoeaners. 't Ligk tösse Postert (Nederlandj), Kempe, Ophaove, Haren en Werlo (richting Kirkevin) in. 't Dörp ligk gans in e daal vanne naordoeastelik óm 't dörp gäöndje Roer; 't guuef neet väöl huuegdjeversjille. 't Lieëgste puntj mit 28 maeter baove zieëniveau bevindj zich naordelik van 't breid oetgesprèdje dörp ane Nederlandjse grens.

Kleiaasj

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Kleiaasj, kleier of kleiing zien kleierstökker, stoffe of aander bedèkking die lui aon hun lief drage sinds umtrint 't jaor 650.000 veur Christus ('t Paleolithicum of Awwe Steintied). De plaots boe kleiaasj geïntroduceerd is evels oonbekind. Nao alle woersjijnlekheid waor 't in 'n regio boe de homo erectus al langer leefde, Europa, 't Midde-Ooste of Afrika.

De materiaal die vreug minse gebruukde um de ierste kleiaasj te creëre bestoonte woersjijnlek oet wat 't in de umgeving goof: wie mörg graas, blaajer en biestevel. Umtot dees materiaal snel vergoon, is 't lesteg vas te stèlle wienie lui veur 't iers kleaasj droge. Oonderzeuk nao 't bieske de loes sözjereert tot me al 650.000 jaor geleije kleiaasj droog. Aander oonderzeuk guuf evels aon tot 't pas 170.000 jaor geleije waor. Dees periodes geve beij 't begin vaan 'nen iestied aon, wat wil zègke tot lui 't nao alle woersjijnlekheid gebruukde um ziech tege de kaw te beheuje.

De ierste kleierstökker waore woersjijnlek taomelek primitief vaan kónströktie, um 't lief bewindeld en gevaszèt mèt peze. Door de oetvinding vaan de naoje door de homo sapiens 35.000 jaor trök woort 't make vaan complexere kleiaasj meugelek - kleierstökker die euver mekaar koste weure gedrage en pas gemaak veur bepaolde liefdeile. 't Gief 'n hypothees tot dees begaofheid de homo sapiens es soortemint de euverhand goof euver de neanderthaler, die vaan natuur beter bestand waore contra kaw en daomèt neet woorte geprikkeld de neijtechniek te verfiene die nudeg waore veur werm kleiaasj.

Allewel kleiaasj iers kos zien oontstande oet urgentie, gief 't sindsdeen 'n rol veur kleiaasj die väöl mie is gewore es allein aonpassing aon 't klimaot. Ouch weurt al sinds hendeg laank non-verbaal taol doorgegeve mèt kleiaasj, wie riekdóm, status en sekse of 't behure bis 'n bepaolde gróp. Dit zoog me ouch "get" later, in ca. 135.000 v.Chr., bij seeraod.

Levalloistechniek

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Levalloistechniek is de term veur 'n 250.000 jaor aw techniek en methode um vuurstein aof te hawwe die woorte oontwikkeld door neanderthalers en aander aapechtege en oerminse oet 't Paleolithicum (de Awwe Steintied). De naom stamp vaan de Pariese boetewiek Levallois-Perret, boe op dees meneer gemaakde wèrktuug in de 19en iew woorte oontdèk tiejes archeologische opgravinge.

De levalloistechniek is 'n verfiende versie vaan ierdere vörm vaan steinbewèrking en umvatte 't ewegslaon vaan steinsjilvers vaan veurbewèrk kernstein. De wèrktuugmeker had zoe väöl mie controle euver de vörm en de groette vaan d'n oetindeleke sjilver. De techniek begint mèt 't keze vaan de zjuste stein, oongeveer zoe groet es 'n hand. Aon de eine kant vaan de stein weurt 'n sleegplak gecreëerd en langs de ren weure splinters aofgebötteld roond de umtrèk vaan de gewönste sjilver. Daonao weurt tege de basiek vaan de stein gebötteld um de kènmerkende dorsale richel te producere. Wie d'r daan tege de sleegplak weurt gebötteld, kump de sjilver mèt zien karakteristieke platbolle vörm los vaan de kernstein. De ren zien sjerp door 't ierder aofslaon vaan de splinters. De sjilver is veerdeg veur gebruuk es mets of speerpunt.

De levalloistechniek woort gebruuk door volkere verspreid euver e groet gebeed, vaan Zuid-Afrika tot Scandinavië. Door dees methode kóste de neanderthalers hun spere perfectionere, wat nötteg waor bij de jach op groete bieste. Groetere bieste kinne doeje en daodoor mie lui kinne voje wijl d'r minder tied aon de jach woort besteid, leide tot de vörming vaan stabiele minsegróppe en dat maakde 'n mie sedentair levensstijl meugelek. De levalloistechniek leide ouch tot de productie vaan sjerpe punte veur vreug boegsjeettechnieke. 't Feit tot dees techniek door de neanderthalers woort verfiend en geperfectioneerd toent aon tot 't populair beeld vaan primitief, weus aapechtege neet riechteg is.

Oeldere

Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. Ómdat 't plaatsgebónge is, maogs doe 't ómzètte nao 't Venrods, as te dit dialek sjpriks.Oeldere (Nederlands Oirlo, oet te spreke Oerlo) is e dörp in de Nederlands-Limburgse gemeinte Venroj, zuidelek vaan Aostrem, aon de spoorlijn Venroj-Venlo. 't Dörp heet (2006) 1202 inwoeners en 'n oppervlak vaan 981 hectaar.

Oeldere, bewoend sinds de steintied, duuk vanaof oongeveer 1300 op in officieel stökker. Oet dezen tied stamde ouch d'n awwen kèrktorie, dae in 1944 verlore is gegoon. Oeldere waor in deen tied 'n zelfstendege hierlekheid in 't Hertigdóm Gelder. In 1900 had Oeldere nog mer roond de 250 inwoeners, daonao is 't aontal snel gestege.

De vastelaovesvereiniging van Oeldere is de Spurriemök.

De naom Oeldere kump vaan de Germaonse wäörd oer (iezer) en rode (ope plaots in 't bos, dèks in 't Limbörgs vertaold es -raoj wie Kèrkraoj). 'n Aander Europees dörp wat dezelfde ethymolgie heet is Oelde in 't Duitse Kreis Warendorf (Noordrien-Wesfale), zoen 180 kilometer hei vaandan.

Paleolithicum

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Ouwe Sjteintied (paleolithicum) ies 'n prehistorische periode, die in Europa óngevaer sjtart in 700.000 veur Christus. In óngevaer 9000 v. C. begint de Miedde sjteintied. Rónd 5000 v.Chr. sjpreke v'r van de jónge sjteintied.

De ouwe sjteintied doert hie tot óngevaer 8000 veur Christus. Luuj woonde en zjworve hie rónd en waore jager.

Prehistorie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De prehistorie is de periode die an de historie väöraafgèèt. Oet dae tied haant v'r gèng sjrifteleke bronne en me besjtudeert de prehistorie dan ooch an de haand van materieel reste of artefacten. De archeologie is naeve de geologie, 'n vakgebeed dat de prehistorie oonderzeukt.

Euver 't exak indspunt en definitie vaan dees periood besteit hendeg väöl discussie. In ruim zin weurt de term gebruuk veur de historie die gans laank geleije is, allewel dat natuurlek e vaag begrip is. In princiep kin daan mèt de term de gans historie vaan de Eerd sinds häör oontstande weure gemeind, meh dèks weurt es me euver prehistorie praot allein geriech op dat gedeilte vaan de historie sinds dat 't leve oontstande is, of zelfs sinds dat de mins oontstande is. Es indspunt vaan de prehistorie weure in de kal ouch versjillende markante punte oet de historie gehanteerd, zoewie 't oontstande vaan de Europese cultuur, de geboorte vaan Christus, of 'n aander markant gebäörtenis zoewie de ierste gesjreve brón.

De weitesjappelek en meis gengbaar definitie vaan de prehistorie is de periood oet de historie boevaan veer gein gesjreve brónne höbbe gevoonde, of dees brónne neet verstaon. Zoe geïnterpreteerd is 't umslaagpunt dat es indspunt vaan de prehistorie weurt gedefinieerd, dus 't jaor vaan oersproonk vaan de aajdst bekènde gesjreve brón die v'r verstaon. Dat gegeve, en daomèt 't ind vaan de prehistorie, kin evels per cultuur of gebeed versjille. Oet China en Egypte zien väöl awwer gesjreve brónne bekènd es oet Europa; de Egyptische hiërogliefe woorte euvereges pas in 1822 oontcieferd. Veur deen tied waor de Egyptische besjaoving dös prehistorie, vaanaof 1822 betaomp zie ziech bis de 'historie'.

Paul Tournal bedach de term Pré-historique oersproonkelek um de voondste die heer in grotte in Zuid-Fraankied had gedaon te besjrieve. 't Woord woort in 1830 opgenomme in 't Frans um de periood veur de oetvinding vaan 't sjrif aon te duije en in 1851 door Daniel Wilson in 't Ingels geïntroduceerd.

Rwanda

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Rwanda (officieel (Rwanda) Republika y'u Rwanda, (Frans) République de Rwanda, (Ingels) Republic of Rwanda) is 'ne binnestaot in midde-Afrika, grenzend aon (mèt de klok mèt) Oeganda, Tanzania, Boeroendi en Kongo-Kinshasa. Hoofstad is Kigali. 't Klein en diechbevolk land heet begin jaore negeteg zwoer te lije gehad oonder 'ne börgeroorlog en genocide.

Sjamanisme

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Sjamanisme is 'n magisch-relezjieuze traditie roond 'ne sjamaon dee kontak zeuk mèt geiste.

Sjamanisme is de officiele term veur de talloeze tradities roontelum de figuur vaan 'ne sjamaon. 't Fenomeen is al gans aajd ('t dateert minstens vaan 40.000 jaor veur Christus, in 't midde vaan 't Paleolithicum, de awwe Steintied) en kump wereldwied veur. De ajdste kuns ter wereld is groetendeils sjamanistisch – zoewie de grotsjèldering d'n Touveneer in Fraankriek – en de ajdste tekste ter wereld – zoewie de Mesopotamische en Biebelse tekste – verwieze dèks nao sjamanistische praktijke wie necromantie (kontak zeuke mèt de geiste vaan de doeje) en antropomorfisme. 't Woord sjamaan is aofgeleid vaan 't Tunguswoord saman, 'ne preester of 'ne persoen – maan of vrouw – dee in 'ne veranderende staot vaan bewöszien ('n trance of 'n door drugs, wie kemp, opgewèkde hallucinatie) de geisteswereld um hölp vreug.

De details vaan sjamanisme variëre, aofhenkelek vaan de betröffende cultuur ('t Japans shintoïsme is aanders es 't Afrikaons sjamanisme), mer alle sjamanistische tradities höbbe veer basaal kenmèrke:

De Sjamaon weurt gezeen es bemiddeleer tösse de lui en de geisteswereld.

De Sjamaon weurt allein bemiddeleer doortot heer weurt gekoze door de geiste en door 't oetveure vaan bepaold rituele, zoewie 't howwe op trommele.

De Sjamaon kin in de veranderende staot vaan bewöszien de geiste vraoge stèlle euver 't geneze vaan krengdes of euver de touwkoms (touwkomsveurspelling).

De Sjamaon is verantwoordelek veur 't in stand hawwe vaan de magisch-relizjieus traditie door heileg emythes en verhaole te vertèlle.Sommege later relizjie, zoewie de Abrahamse relizjie (Joededom, Christendom, Islam), kierde ziech tege sjamanisme, neet per se um de praktijk zelf (de sjamaonfiguur liekent hendeg op 'ne profeet, preester, imaam of rabbijn), mer umtot de Sjamaon zien kinnes zow verkriege op de verkierde meneer – zoewel via gooj es koej geiste. Toch besteit sjamanisme nog altied en vörmp daomèt ein vaan de ajdse relizjieus praktijke op eerd.

Vlaardingen

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Vlaardinge (Nederlands: Vlaardingen) is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland, aon de Nui Maos, bij Rotterdam, tösse Schiedam en Maassluis. De gemeinte heet 'n oppervlak vaan 26,71 km2, boevaan 2,90 km2 water. Per 1 juni 2005 heet de gemeinte 72.660 inwoeners. Vlaardinge heet gein ander kèrne; aw dörper en naobersjappe, wie Vlaardingerambacht en Holy, zien allaank in de stadsbebouwing opgenómme.

Zekel

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

'n(e) Zekel, ziekkel of 'n króm is e landjboewwirktuug in 'n vorm bestäöndje oet twieë cirkelbäög mit versjillendje straol, die zoea zeen samegeveug det ze lieken op 'nen halve maon. 'ne Zekel wuuertj gebroek veur graas en kaore mit te mejje. De gebroeker mót den waal bókke. De zaechs is feitelik 'ne zekel mit e langer handjvaat. d'n Aads-bekèndje zekels stammen al oete jónge steintied in 't kórtbie oeaste, doe de miens lieërdje kaore te plantje. Ze woorte den nag van vuurstein en klei gemaak. De zekel wuuertj, noe meistes van iezer, nag waal op klein sjaol gebroek en is daomit ei vanne aadste gereidsjappe vanne miens.

In anger sjpraoke

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.