Europese Unie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

European Union
EU's ligking in Europa
NUTS 2 regions EU-27
De EU-27 (Kroatië steit door zien recent lidmaotsjap nog neet op de kaart) en häör regio's, boe-oonder de Neerlandse en Belzje provincies, de Duutse regieringsdistrikte (dus neet de boondsstaote) en de Franse regions.

De Europese Unie of EU is ei oet 28 Europese len bestaond staoteverband. De EU vind häören oersprunk in de Europese Gemeinsjap veur Kole en Staol en de Europese Economische Gemeinsjap, in 1958 gevörmp door zès len (Belsj, Duutsland, Fraankriek, Italië, Luxembörg en Nederland), boevaan Limbörg dus vaanaof 't begin lid waor. In de jaore daonao greuide de EU in umvaank door de Oetbreiing vaan de Europese Unie, in de vörm vaan nuie lidstaote en in mach door 't oetbreiie vaan häör krach. 't Verdraag vaan Mestreech vörmde in 1993 de allewijl EU. De lèste aonpassing aon de consitutionele basis waor in 2009 mèt 't in 2007 oonderteikende Verdraag vaan Lissabon.

De EU opereert via e systeem vaan oonaofhenkelek supranationaol institute en door de lidstaote intergouvernementeel gemaakde beslute. Belaankrieke institute vaan de EU zien oonder aandere de Europees Kommissie, de Raod vaan de Europese Unie, d'n Europese Raod, 't Europees Hof vaan Justitie, (deil vaan 't Hof vaan Justitie vaan de Europese Unie) en de Europees Centraol Baank. 't Europees Parlemint weurt eeder vief jaor gekoze door de Europeane (de lui mèt Börgersjap vaan de Europese Unie).

De EU heet 'nen Europesen interne merret ('ne gemeinsjappeleke merret) oontwikkelt via e gestandaardiseerd rechsysteem dat in alle lidstaote geld. Via de Verdrage vaan Schengen (de len die hei bis behure zien deil vaan 't Schengengebeed, bestande oet EU- en neet-EU-staote) zien paspoortcontroles aofgesjaf. 't EU-beleid riech ziech op 't vrij laote bewege vaan arbeid, geujere, deenste en kapitaol, 't oetveerdege vaan wètgeving oppe gebeed vaan justitie en binnelandse zake en 't aonhawwe vaan e gemeinsjappelek beleid oppe gebeed vaan handel, landbouw, vès en regionaol oontwikkeling. 'n Monetair unie, de eurozone, is gevesteg in 1999 en besteit sinds jannewarie 2014 oet achtien len. De EU heet permanente diplomatieke vestiginge euver de ganse wereld en weurt vertegewoordeg in de Vereinegde Naties, de WTO, de G8 en de G20. In 2012 woort aon de EU de Nobelpries veur de Vrei touwgekind, dee woort oetgereik op 10 december 2012 en naomes de EU in oontvangs genome door Herman van Rompuy, Martin Schulz en José Manuel Barroso.

Op dit momint is Jean-Claude Juncker de president vaan de Europese Commissie en Donald Tusk de president vaan d'n Europese Raod. Allebij weure dèks in de media geneump bij de bijnaom President vaan Europa, evels zalle zie ziech noets zoe profilere in 't opebaar.

Historie

Nao de Twiede Wereldoorlog woort door mie en mie Europeane 't idee geaccepteerd tot Europese integratie de innegste meneer waor um aof te rekene mèt 't wiedgaond nationalisme dat euver 't gaans kontinint heersde sinds de Romantiek. Jean Monnet, Robert Schuman en Konrad Adenauer presenteerde in 'ne touwspraak in 1950 't zoegenaomp Schumanplan. e Jaor later woort de Europees Gemeinsjap veur Kole en Staole (EGKS) opgeriech door 't teikene vaan 't Verdraag vaan Paries door Belsj, Wes-Duitsland, Fraankriek, Italië, Luxembörg en Nederland.

De EGKS bleek zoe succesvol tot in 1957 woort beslote bis wijere integratie. 't Verdraag vaan Roeme, geteikend door dezelfde zès len, riechde Euratom en de Europees Economische Gemeinsjap op. In 1967 woorte de drei organisaties door 't teikene vaan 't Fusieverdraag samegevoog, boenao ze wijer wèrkde oonder de naom Europese Gemeinsjappe (EG). Dit leide bis de opriechting vaan de Kommissie, de Raod en 't Parlemint.

In 1973 woorte Denemarke, Ierland en 't Vereineg Keuninkriek lid vaan de EG. Griekeland woort lid in 1981, Spanje en Portugal in 1986. In 1990 troje de deilstaote oet de veurmaolege DDR touw tot Duitsland en daomèt ouch tot de EG. 't Verdraag vaan Mestreech, geteikend in 1992, beteikende de opriechting vaan de EU. 't Lag de basis veur wijere vörm vaan samewèrking oppe gebeed vaan boetelands en veilegheidsbeleid, op juridisch en intern vlaak, en in de vörming vaan de Economische en Monitaire Unie. De Verdrage vaan Schengen zörgde veur 'nen Europesen interne merret. In 1995 woorte Oosteriek, Finland en Zwede lid vaan de EU.

De euro woort ingeveurd in 2002. In 2004 woorte tien nui len lid vaan de EU: Cyprus, Esland, Hongarije, Lètland, Litouwe, Malta, Pole, Slovenië, Slowakije en Tsjechië. In 2007 kaome Bulgarije en Roemenië debij, boenao de EU 27 staote tèlde. Um te zörge tot de Unie nao dees oetbreiing good bestuurbaar bleef, woort in 2007 't Verdraag vaan Lissabon geteikend. Op 1 juli 2013 trooj Kroatië tot de Unie touw. Daomèt kaom 't totaal aontal staote op 28 te stoon.

Op 23 juni 2016 besloot 't Vereineg Keuninkriek in e rifferendum veur de EU te verlaote. 't Weurt d'n ierste kier tot 'ne zelfstendege lidstaot de Unie verliet (veurheer heet allein Greunland dat gedoon, in 1985, mer Greunland is 'n otonoom gebeed binne 't Keuninkriek Denemarke). De oonderhandelinge hei-euver zien nog neet begós; de termijn boe-op dit geit gebäöre is daorum nog oonbekind.

Geografie

1rightarrow.png Betrach Geografie vaan de Europese Unie veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.

Sins 1 juli 2013 gief 't in Europese Unie 28 lidstaote, e groondgebeed vaan 4.381.376 km² en naovetrint 507 miljoen inwoeners. Es me de EU es ei land besjouwt, nump zie qua groondgebeed de zevende plaots in op de wereldlies en qua bevolkingsaontal de daarde, nao China en India. 't Hoegste punt vaan de EU is de Mont Blanc in de Alpe (IT, FR), mèt get mie es 4807 meter. De liegste punte in de EU zien Lammefjorden (DK) en Zuidplaspolder (NL), allebij 7 meter oonder 't zieniveau. 't Landsjap, klimaot en economie vaan de EU zien hendeg beïnvlood door häör kös, dee 65.993 kilometer laank is. De meiste lui woene in 't gedeilte mèt maritiem kilmaat (Wes-Europa, Centraol-Europa), e Mediterraon klimaot (Zuid-Europa) of e werm continentaol klimaat (de Noordeleke Balkan, of 't zuie vaan Centraol-Europa). Es de EU weurt mètgetèld es e land is 't ei vaan de meis geurbaniseerde len ter wereld (op e paar klein len wie Singapore nao), mèt zoe'n 75 % vaan de Europeane woenechteg in de urbaan gebede. Op basis vaan oonderzeuk zal in 2020 90% vaan de inwoeners in zeve EU-staote in de stad leve. Stei zien hendeg verspreid euver de EU, al gief 't 'n opvallende urbanisering es me mie nao 't weste geit. Roontelum de Benelux (dus de Benelux, Nord, Noordrien-Wesfale en Oos-Ingeland) gief 't de hoegste concentratie. Dit dus inclusief Limbörg.

Lidstaote

UE-EU-ISO 3166-1
De EU-codes vaan de lidstaote, altied aofgekort mèt twie (integedeil tot de nationaol drei) lètters. Blauw zien de lidstaote, paors zien de len die lidstaote wèlle weure

Dit zien de 28 lidstaote vaan d'Europese Unie op 't momint:

Oetbreiing

1rightarrow.png Betrach Oetbreiing vaan de Europese Unie veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.

't Gief zès lidstaotkandidate, wat meint tot zie de kans höbbe in de touwkoms ouch lid te weure vaan de Unie. Op force vaan 't EU-verdraag kin eder Europees land in aonmerking komme mèt kandidaatsjap. Wat 'n Europees land is, is opgenomme in de door de EU-gehanteerde Lies vaan Europese len. Hei mót wel bij weure gezach tot de zoegenaomde Rössische len tenminste in dees politiek situatie, die al hiers sinds de Kaw Oorlog, noets in aonmerking zölle komme. Wat de Rössische len zien is ummertouw de vraog. Zoe woort in ierste instantie alle len die bij de veurmaoleg Sovjet-Unie zote gezeen es deil vaan dees categorie. Evels gief 't noe al väöl verdrage tösse de Unie en Armenië, Georgië en Azerbeidzjan. Rösland op ziech zal veural in de vörm die 't land noe heet noets kinne, en woersjijnlek noets wille touwtreije bis de Unie. Aander Rössischtaoleg len zien betwis. Wit-Rösland zal, boete zien dictatoriaal staot, neet gauw oonderhandelinge beginne mèt de Unie door de geveulege relatie mèt Rösland. Mèt Oekraïne is gezoch nao kontak mer op 't lètse momint is dit aofgebroke en hiers d'r door de spanninge tösse Europa en Rösland noe zelfs groete opstande in 't land, die nog ummertouw bezeg zien. Vaan e land wie Moldavië dat zien wortele heet in zowel Roemenië (dus EU) en Rösland, is de status oonbetwis. Wijer is de EU-visie vaan wat Europa noe percies is zoewel geografisch es cultureel gezeen de breids gehanteerde visie vaan wat me Europa kin neume.

De 2 kandidate zien:

  • Macedonië (Oonderhandelinge zien bezeg, zoewel mierderheid vaan regiering es mierderheid vaan regiering neump EU-touwtreijing hoegste prioriteit)
  • Albanië (Sinds juni 2014 kandidaat, mer voldeit nog aon weinig criteria. EU-touwtreijing heet evels topprioriteit veur de Albaneze)


De 4 euverlègkende kandidate (Wat meint tot 't twiefel gief vaan of de nationale kant, of de Europese):

  • Iesland (Oonderhandelinge zien halverwege in 2013 stil gelach door de Ieslandse regiering)
  • Montenegro (De euro is al zoonder touwstömming aongenomme, Bölgarije heet de taak gekrege Montenegro in de kommende jaore te leijde nao touwtreijing)
  • Servië (Oonderhandelinge zien sinds 2014 bezeg. Groete obstakels, wie 't oetlevere vaan oorlogsmisdadigers zien in de aofgelaope jaore geslaag, boenao 't land officieel kandidaat woort. Servië heet evels nog 'n lang weeg te goon)
  • Törkije (Oonderhandelinge al bezeg sinds 1987. De relatie tösse de EU en Törkije is ein vaan ups en downs. Rizzeltaot blijf oondudelek.)

Um aongenomme te weure es kandidaat mót me aon alle punte voldoen vaan de Criteria vaan Kopehage.

't Gief twie len die aon alle veurweerdes voldoen (of zoe good es alle) um lid te kinne weure vaan de Unie, die hei evels (nog) neet op in wille gaon:

  • Zweitserland - Mierderheid laot in eder referendum weite gein lid te wille weure vaan de EU. Toch heet Zweitserland zier sterke bande mèt de EU. De groetste partner vaan de EU boete de VS is Zweitserland. Zweitserse ikkenomie is hendeg aofhenkelek vaan de Unie.
  • Noorwege (Heet veer kier geperbeerd in de Unie te komme. De ierste twie kiere - 1962 en 1967 - had Fraankriek tege Britse touwtreijing gestömp, heidoor mooste aander kandidate - Noorwege, Denemark en Ierland - ouch vaan kandidaatsjap aofzeen. De twie lètste kiere - 1972 en 1994 - had de bevolking, ummertouw mèt 'n nipte minderheid, tege gestömp.)

't Gief 2 len die in de touwkoms kans höbbe op kandidaatsjap:

  • Bosnië en Herzegovina (Officieel Potentieel Kandidaatsjap EU verkrege. Bosnië heet euvereges 'ne groete weeg te goon nao welverendheid, minder corruptie en veilegheid.)
  • Kosovo (Zaw eigelek al in aonmerking kinne komme mèt kandidaatsjap, waor 't neet tot sommege EU-staote 't land neet erkinne. Dit heet te make mèt 't feit tot Kosovo neet weurt erkind door Servië es oonaofhenkelek, mer es 'n opstand vaan 'n mierderheid. Groete minderheije in Spanje - de Catalane en Baske - en Cyprus - de Noord-Cypriote - zörgde d'r veur tot Spanje, Cyprus en - groete vrund vaan Cyprus - Griekeland bang zien veur binnelandse rizzeltaote es ze 't land erkenne. Veur de twie aander len die Kosovo neet erkinne - Slovakije en Roemenië - kump 't door hun ikkenomische bande mèt Servië)

't Gief vief len die oets potentieel kandidaatsjap kinne kriege, evels in hun allewijl situatie nog lang neet kortbij zien:

  • Armenië (Groete mierderheid vaan de bevolking is veur touwtreijing, parlemint heet verklaord tot Armenië "mie Europees es Aziatisch is". 't Heet evels wel perbleme mèt de hendeg depe bande mèt Rösland, dat Armenië neet snel zal "opgeve" aon de Unie. Ouch is 't land erg erm vergeleke mèt de Unie en veural hendeg corrup.)
  • Azerbeidzjan (Parlemint heet dèkser laote weite gere kandidaat te wille weure en de "bande mèt de Europese femilie te versterke", evels wil Azerbeidzjaan zien economie combinere mèt Europa en zien regio: mèt naome Iran en Rösland. Dat kin nog 's veur perbleme zörge veur touwkomsteg kandidaatsjap. Ouch heet Azerbeidzjan te make mèt corruptie en ermooi die hoeger ligk es in de Unie. Daoneve weure väöl minserechte, wie homoseksualiteit, slech behandeld in 't land.)
  • Georgië (Heet miermaols laote weite gere kandidaat te wille weure, 77% vaan de bevolking is 't hei mèt eins. 't Land kamp mèt väöl perbleme meh is wel 't innegste land in de Kaukasus dat dudelek is in oet de Rössische sfeer te wille manoevrere en mie de Europese kant op te wille gaon.)
  • Moldavië (Heet recent nuie verdrage oonderteikend. Wil gere bij de EU mer dat zal door zien status es ermste en corrupste land vaan Europa zal dat nog eve deure.)
  • Oekraïne (Kamp op dit momint mèt 'n börgeroorlog umtot 't weste vaan 't land bij de Europese Unie wil en 't ooste bij Rösland).

't Gief 7 len boevaan touwtrejjing zier oonwoersjijnelek is. Dit gelt oonder mie veur dwergstaote. Aon d'n eine kant zouwe stäötsjes mèt mer inkel tiendoezende inwoeners 'n disproportioneel stum höbbe in bestuurszakes. Aon d'n aandere kant verdene dees lendsjes aon belastingdeals, die oonvereinegbaar zien mèt de EU-wètgeving en daorum bij toustrejjing zouwe mote weure gesjrap. Ouch zien dat soort lendsjes dèks monarchië mèt te väöl mach veur de voors um es gans democratisch te gelle.

't Gief twie len boe gein serieuze besprekinge mèt zien mer wel in aonmerking komme mèt wat de EU vas heet gestèld es "Europees":

Instellingen

1rightarrow.png Betrach Instellinge vaan de Europese Unie veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.

De zeve instellinge vaan de Europese Unie zien:

  • 't Europees Parlemint: De volksvertegeweurdiging vaan de Unie, bestande oet 766 parlemintariërs, die um de vief jaor weure verkoze in de Europese Parlemintsverkezinge. 't Deilt same mèt de Raod de wetgevende mach vaan de EU. 't Kin wette, opgesteld door 't Europees rech (zoewie riechlijne en verordeninge) aonnumme, wijzege en aofwieze. 't Parlemint bedisselt same mèt de Raod euver de Europees begroeting. De benaoming vaan alle leije vaan de Kemissie, dus inclusief de Veurzitter vaan de Europees Kemissie en d'n Hoege representant vaan de Unie veur Boetelandse Zake en Veilegheidsbeleid (de lèste heet ouch häör/zien eige instelling, de Gemeinsjappelek Boetelands- en Veilegheidsbeleid of CFSP), mót weure goodgekäörd door 't Parlemint veurtot ze aon de slaag kinne.
  • D'n Europese Raod besteit oet de regieringsleijers vaan de 28 lidstaote. De ER geef de nudege impulse veur de oontwikkeling vaan de Unie en bepaolt de algemeine politieke beleidslijne en prioriteite.
  • De Raod vaan de Europese Unie (ouch wel Raod vaan Minister of sömpelweeg Raod geneump) varieert vaan samestèlling, aofhenkelek vaan welk oonderwerp besproke weurt. Heer besteit oet de betrèffend ministers vaan alle 28 lidstaote. De Raod oefent same mèt 't Parlemint de Wetgevende mach en de begrutingstaak oet. Ouch oefent heer zekere beleidsbepaolende en coördinerende take oet. De Raod besleet meisten mèt gekwalificeerde mierderheid vaan de stömme.
  • De Europees Kemissie is de Oetveurende mach vaan de EU en besteit oet 28 eurocommissarisse, eine oet edere staot. De Kemissie is de innegste instelling die nui wette kin veurstèlle, 't zoegenaomp rech vaan initiatief. Ouch controleert ze of de lidstaote de Europees reigelgeving wel good naoleve. De Kemissie wirk oonaofhenkelek vaan de belange vaan de lidstaote, de eurocommissarisse mótte in 't Europes belang wirke.
  • 't Hof vaan Justitie vaan de Europese Unie heet de rechterleke mach. 't Controleert of de Europees wètte korrek weure naogeleef. 't Zörg d'rveur tot de Europees wètte weure geïnterpreteerd en touwgepas weure in edere lidstaot.
  • De Europees Centraol Baank: same mèt de nationaal Centraol Baanke vörmp zie 't Europees Stèlsel vaan Centraol Baanke
  • De Europees Reikenkamer controliert de financieje vaan de Europese Unie

Agenture

't Gief ouch e groet aontal EU-liechaome die dèks zien ingestèld door twiedegraods wètgeving en e speciaal dool veur ouge höbbe. Dees liechaome wuere de Agenture vaan de Europese Unie geneump.

Budget

Allewijl gief 't 'n jaorlekse begroeting vaan de EU vaan umtrint 130 miljaard euro, gefinancierd door aofdrechte (betaolinge) oet de 28 staote. 't Gief groetendeils EU-oetgaves oonder 't reikesjap vaan de lidstaote. De ieder geneumde Europees Reikenkamer verloert jaorleks of dees oetgaves volgens de reigels, en dus reigelmaoteg, zien gedoon. Véúr 2012 waor dit oordeil nog noets positief gewees, umtot 't te väöl foute goof gedeurende de besteiing door de lidstaote en umtot geconstateerd woort tot de control die 't goof naoder de besteiing oontouwreikend waor. Zoe'e dreikwaart vaan de recette vaan de EU vertoent ziech in aofdrachte door de lidstaote. De res vörmp eige moyem. De eige moyem is inveursrech. Dat gief 't umtot de EU-len taks zètte op neet-Europees produkte (heibij weurt e land wie Zweitserland dus ouch mètgetèld es neet-Europees), mer ouch landbouwtask op beterkoupde landbouwprodukte die vaan boete de EU weure geïmporteerd en e vas percentaasj vaan de aofzèttaks- (of btw-)opbrings vaan de staote. De aofdrachte vaan de lidstaote zien gerelateerd aon de umvaank vaan de nationaal ikkenemie, 't bruto nationaal inkoume (BNI). De BNI-aofdrach vaan edere lidstaot is vaan twie factore aofhenkelek:

  • De begruting vaan de EU maag gein mankasie (naodeileg saldo) höbbe. De BNI-aofdrach is daorum variabel en dèk 't versjil tösse alle oetgaove en de eige moyem vaan de EU.
  • 't Aondeil vaan 't BNI vaan de lidstaote in 't EU-gehiel weurt gehanteerd es verdeilsleutel.

Wat betröf Limbörg is 't aondeil in 't gans EU-BNI vaan 2013 0,43%. Aon de Neerlandse kant 0,45 percent, boedoor dit deil vaan Limbörg dus 0,45 persent vaan 't bereikend versjil betaolt, en aon de Belzje kant 0,4 persent.

De EU goof in 2011 zoe'n 130 miljaar oet. Dat is umtrint ein percent vaan 't bruto binnelands produk vaan de 27 len same. Es vergelieking, 't nationaal budget vaan Fraankriek is umtrint 800 miljard euro. Es tegestèlling vaan de nationaal begrutinge, maag de EU gei begrutingstekort höbbe. Alle oetgaves mótte door de inkoumes weure gedèk.

Umtrint veerteg percent vaan de gans Europees begruting geit nao de agrarische sektor en plattelandsoontwikkeling. Daomèt is 't de groetse oetgavepos oppe begruting.

'n Aander belaangrieke oetgaaf vaan de EU weurt gevörmp door de structuur- en cohesiefoondse. Dees foondse veur däörzaom greui höbbe es dool de oonderling ikkenomische versjille tösse de rezjio's kleiner te make en de ikkenomische struktäör vaan de Unie beter te make. Wat betröf de struktäör speule de aonlègk vaan infrastruktäör, plattelandsoontwikkeling en bevördering vaan de wèrkgelegeheid 'n ról vaan beteikenis. De doemekroed geit veurnaomelek nao de ermste regio's vaan de Unie, evels ouch de rijkere, beveurbeeld veur de herstruktäöriering vaan aw industriegebeijer en oonderwies.

1948 1952 1958 1967 1987 1993 1999 2003 2009 2011
Verdraag vaan Breusel Verdraag vaan Paries Verdraag vaan Roeme Fusieverdraag Europese Ak Verdraag vaan Mestreech Verdraag vaan Amsterdam Verdraag vaan Nice Verdraag vaan Lissabon
Europese Gemeinsjap veur Kole en Staol (EGKS)
Europese Gemeinsjap veur Atoomenergie (EURATOM)
Europese Economische Gemeinsjap (EEG) →P ÄÖL→ Europese Gemeinsjap (EG) Europese Unie (EU)
↑Europees Gemeinsjappe↑ Zjustitie en Binnenlands Zake (ZBZ)
Politiële & zjustitiële samewèrking in straofzake (PZSS)
Europese Politeke Samewèrking (EPS) Gemeinsjappelek boetelands en veilegheidspolletiek (GBVP)
Wes-Europese Unie (WEU)
Insjtèllinge van de Europese Unie
Europees Parlemènt | Europese Raod | Raod van de Europese Unie | Europese Kemissie | Europees Hof van Zjustisie (deil vaan 't Hof van Zjustisie van de Europese Unie) | Europese Centraal Bank | Europese Raekenkamer
Europese insjtèllinge die neet ónger de bevoogheid van de EU valle: Raod van Europa | IOMTBM
Lenj in Europa
Albanië · Andorra · Armenië¹ · Azerbeidzjan¹ · Belsj · Bosnië en Herzegovina · Bulgarieë · Cyprus¹ · Daenemarke · Duutsjlandj · Eslandj · Finlandj · Frankriek · Georgië¹ · Griekelandj · Hongarieë · Ierlandj · Ieslandj · Italië · Kroatië · Letlandj · Liechtenstein · Litouwe · Luxemburg · Macedonië · Malta · Moldavië · Monaco · Montenegro · Nederlandj · Noorwege · Oekraïne · Oesteriek · Pole · Portugal · Roemenië · Ruslandj¹ · San Marino · Servië · Sjlovenië · Sjlowakieë · Sjpanje · Turkieë¹ · Tsjechië · Vaticaansjtad · Vereineg Keuninkriek · Wit-Ruslandj · Zjwaede · Zjwitserland
Betwis of neet-erkèndj: Abchazië¹ · Donetsk · Hoeg-Karabach¹ · Kosovo · Naord-Cyprus¹ · Transnistrië · Zuud-Ossetië¹
Aafhenkelike gebejer: Akrotiri en Dhekelia¹ · Faeröer · Gibraltar · Guernsey · Jan Mayen · Jersey · Eilandj Man · Sjpitsberge
1. Dit landj lik gedeiltelik of gans in Azië meh weurt óm cultureel en historische raejes bie Europa ingedeild.
1 mei

Daag van de Arbeid in versjillende lengHeiligedaag van Jozef d'n arbeier

Belsj

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

't Belsj, ouch wel Belzjiek, is e federaol land in Wes-Europa en 'ne lidstaot vaan de Europese Unie. De officieel naome zien Koninkrijk België, Royaume de Belgique en Königreich Belgien. 't Land heet daan ouch drei officieel taole, zuug oonder. 't Belsj weurt begrens door Nederland, Duitsland, Luxemburg, Fraankriek en de Noordzie. De hoofstad is Breusel.

De inwoeners vaan Belsj heite Belzje.

Brussel

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Brussel of Breusel ies de hoofsjtad van Belsj, va Vlaandere en de de facto hoofsjtad va de Europese Unie. De sjtad Brussel haet miè es 143.000 inweunersj, dewiel de agglomeratie miè es 1.2 miljoen inweunersj haet. Brussel ies ein van de 19 gemeintes van 't Brussels Hoofsjtaejelik Gewes.

Euregio Maas-Rien

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Euregio Maas-Rien ies 'ne euregio ('n internationaal samewèrkingsverband van regionaal en gemeintelike euverhede binne de Europese Unie) in 't grensgebeed Belsj-Duutsjland-Nederland dae e gebeed róndum de rivier de Maas en ten weste van de Rien besjleit. In deze euregio liegke de sjtae Mestreech, Heerle, Hasselt, Genk, Luuk en Aoke (MHAL) en Zittert-Gelaen, Verviers, Eupe, Visé en Tóngere. In 't gebeed wone óngevaer 3,9 miljoan luuj.

De Euregio Maas-Rien woort opgeriech in 1976. 't Ies 'n sjtiechting volges 't Nederlands rech gevestig in 't Gouvernement in Mestreech en van 2007 in Eupe.

De besjtuurlike einhede die samewèrke in de Euregio Maas-Rien zint:

in Belsj

de provincie Limburg

de provincie Luuk

de Duutsjtalige Gemeinsjap

in Duutsjland

de regio Aoke mèt de sjtad Aoke en de districte Aoke, Düren, Euskirchen en Heinsberg

in Nederland

van de provincie Limburg: Zuud-Limburg en en 't zuudoastelek gedeilte van Midde-LimburgBinne de euregio weurt samegewèrk op versjillende terreine, wie bieveurbeeld ónderwies, economie, toerisme, natuur en miljeu, cultuur en verkièr. Veurbeelde van dees samewèrking zint 't vleegveld Maastricht-Aachen Airport, de Transnationaal Universiteit Limburg (tUL) en de samewèrking tösje de Hoagesjoal Zuyd en de Fachhochschule Aachen.

Europa

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Europa is 'n continent op de Noordeleke Hemisfeer. Nao oppervlak (naoventrint 10.600.000 km2) is 't 't ein-nao-kleinste (nao Australië), meh nao bevolking (oongeveer 800 miljoen lui) 't derde. Europa heet de aofgelope iewe 'n centraal rol gespeuld in de historie. Väöl cultuurgood wat in Europa ontstande of tot bleuj gekoume is, heet ziech euver de gaanse wereld verspreid, zoewel in nui, door Europeane bevolkde len (wie de Vereinegde Staote vaan Amerika) es in len die vaanajds 'n aander cultuur höbbe. Europa heet noe 'n eigen Unie genaomp de Europese Unie, boe e groet deil vaan Europa lid vaan is. Europa weurt dèks opgedeild in Oos-, Noord-, Wes-, Zuid- en soms Centraol-Europa.

Europees Hof vaan Justitie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

't Europees Hof vaan Justitie, officieel gewoen 't Hof vaan Justitie (neet te verwarre mèt 't Hof vaan Justitie vaan de Europese Unie) kaveert de eerbiedweerdegheid vaan 't rech bij de verklaoring en touwpassing vaan de Europees verdrage. 't Is de hoegste gerechteleke instèlling vaan de Europese Unie en maak same mèt 't Gerech en 't Gerech veur ambtenerezake vaan de Europese Unie deil oet vaan 't ieder geneump Hof vaan Justitie vaan de EU.

Es gerechteleke instèlling vaan de EU veurkump 't tot ederein 't Gemeinsjapsrech nao eige inziech verduts en touwpas. 't Zörg daomèt deveur tot 't rech 'tzelfde blijf veur de gansen traanzjee oonder alle umstandeghede.

Op basis vaan artikel 19 vaan 't Verdraag vaan Mestreech besteit 't Hof vaan Justitie oet eine rechter per lidstaot. 't Hof weurt bijgestande door nege advocaote-ginneraol, die in 't openbaar in complete oonpartijdegheid gefundeerd conclusies presentere euver zake die aon 't Hof zien veurgelag.

't Hof vaan Justitie zetelt in de stad Luxembörg.

Europees Kemissie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Europees Kemissie (EK, Ingels: European Commission, Frans: Commission européenne, Duuts: Europäische Kommission) is de oetveurende mach vaan de Europese Unie, verantweurdelek veur 't veurstèlle vaan wètgeving, oetveuringsbeslute, handhaving vaan de EU-verdrage en 't behier vaan 't daag-bis-daag-bedrieg vaan de EU. Eurocommissarisse zwere bij de Hof vaan Justitie vaan de Europese Unie in Luxembörg, verpanding aon de verdrage te respectere en gans oonaofhenkelek in de oetoefeninge vaan hun take tiejes hun mandaot zien.

De kemissie wèrk wie'e kabinètregiering, mèt 28 leije vaan de Kemissie (informeel bekènd es commissarisse). Per lidstaot gief 't ei lid, allewel leije zien geboonde aon de belange vaan de EU es gehiel in plaots vaan 't land vaan herkoms. Ei vaan de 28 is de Veurzitter vaan de Europees Kemissie (allewijl Jean-Claude Juncker) door d'n Europese Raod veurgestèld en door 't Europees Parlemint verkoze. De Raod beneump vervolges de aander 27 leije vaan de Kemissie in euvereinstömming mèt de veurgedrage veurzitter, en de 28 leije es ein inkel liechaom weure vervolges oonderworpe aon 'n stömming vaan 't Europees Parlemint. De allewijl Kemissie is de Kemissie-Juncker; zie góng ind 2014 vaan start. Dèks weurt de veurzitter door de media Europese prizzedent geneump, al zal dat begrip noets weure gebruuk door de veurzitter zelf.

De term kemissie weurt gebruuk veur ofwel 't college vaan de 28 commissarisse (of College) of um ouch 't gaans bestuursorgaan vaan oongeveer 23.000 Europese ambtenere te beneume. De gebrukeleke procedurele taole vaan de Kemissie zien Ingels, Frans en Duuts. De leije vaan de Kemissie en hun kabinètte (oonmiddeleke teams) zien gevesteg in 't Berlaymontgebouw in Breusel.

Europees Parlemint

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

't Europees Parlemint, 't EP of 't Europarlemint (Nederlands: het Europees Parlement, Duits: Europäisches Parlement, Frans: Parlement européen, Ingels: European Parlement) is de einsegse direk door de EU-börgers gestömde instèlling vaan de Europese Unie. Same mèt de Raod vaan de Europese Unie (ieder de Raod vaan Ministers) en de Europese Kemissie heet 't de legislatieve mach. In de viefteger jaore, wie 't Parlemint nog meh zjus bestoont, waor 't veural nog 'n adviserend orgaon, wijl 't allewijl op versjelende terreine 'n veurnaom legislatieve mach heet. 't Parlemint besteit oet 751 parlemintsleije (Europarlemintariërs), en daobij heet 't parlemint 't groetse electoraot op Eerd op 't Parlemint vaan India nao. 375 mieljoen lui koste op 'nen Europarlemintariër stömme in 2009.

De leie vaan 't EP weure edere vief jaor direk verkoze via algemein keesrech. Evels gief 't eder termien 'n lieger persentaasj aon lui die nao de stömbusse gaon. Wie 't in 1979 nog 63% persent vaan de Europeane goof die gónge stömme, waor 't in 2012 nog meh 42,54%. De meis recente Europese verkezinge waore georganiseerd in mei 2014. Allewijl, sinds 17 jannewarie 2017, is Antonio Tajani (Europese Volkspartij) veurzitter (ouch prizzendènt geneump) vaan 't EP.

't Parlemint officieel op drei plaotse gevesteg. Veur 't groetse gedeilte vaan d'n tied is 't parlemint in Breusel. Eine kier in de maond verhojs ederein nao Straotsbörg umtot 't Verdraag vaan Roeme garandeerde tot Fraankriek zien gedeilde zetel veur Europese hoofstad neet zaw verleze. De Sekreteriaot-ginneraol vaan 't EP is in Luxembörg.

Europese Centraol Baank

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Europese Centraol Baank of ECB (Duits: Europäische Zentralbank, Ingels: European Central Bank, Frans: Banque centrale européenne) is 'n in Frankfurt am Main gelege orgaon vaan de Europese Unie wat ziech bezeghèlt mèt de gezameleke weerde vaan de Eurozone, naomelek d'n euro. Negetien len hure bij de ECB en hun nationaol baanke stoon officieel oonder de autoriteit vaan de ECB. Dees 19 len zien Belsj, Duitsland, Esland, Finland, Fraankriek, Griekeland, Ierland, Italie, Letland, Litouwe, Luxembörg, Malta, Nederland, Oosteriek, Portugal, Slowakije, Slovenië en Cyprus. Ze woort opgeriech op 1 juni 1998 op basis vaan 't in 1992 oonderteikend Verdraag vaan Mestreech. In 2012 waor zie zoe'n 38 mieljard euro weerd. D'n ierste president vaan de ECB waor Wim Duisenberg. Sinds 2011 is Mario Draghi häöre president.

Europese Raod

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Europese Raod, neet de verwarre mèt de Raod vaan Europa en de Raod vaan de Europese Unie, verwijs nao d'n tóp vaan staotshoofde en regieringsleiers vaan de achentwinteg lidstaote vaan de Europese Unie, oonder leiing vaan 'ne prizzedent (de Prizzedent vaan de Europese Raod) dee 't facilitere vaan e compromis chargeert.

Minstens veer kier per jaor kump de Europese Raod bij ein, twie kier in juli en twie kier in december, aon 't ind vaan 't roulerend veurzittersjap vaan de Raod vaan Ministers (de Raod vaan de EU). De mierderheid vaan de leiers mótte 't mèt mekaar eins zien op de veurstèlle die door de Europees Kemissie zien gegaange, of aandersum, door de Europese Raod weurt veurgestèld en nog door de Kemissie mót. Dit zien evels laank neet alle wètte die door de EU weure aongenómme; daoveur kump de Raod te weineg bij ein. 't Geit hei veural euver de hendeg groete wètsveurstèlle, dèks vaan economische eerd of op 't gebeed vaan boetelandse (neet-Europese) affaires.

De veurzitter of prizzedent is neutraol en heet veural de ról vaan tössepersoen, mer heet door zie monopolie op de raodsorganisatie toch väöl mach. Heer weurt door de media neet veur niks dèks de Europese prizzedent of Prizzedent vaan Europa geneump. Dees term zal evels noets door häöm gebruuk weur.

Op dit memint is de Pool Donald Tusk de veurzitter. Sinds 't Verdraag vaan Lissabon (2009) heet de Raod väöl mach verlore. Officieel is sindsdeen de Kemissie inkel responsabiliteit versjöldeg aon 't Europees Parlemint. Toch heet de Raod in wèrkelekheid nog ummertouw väöl mach. Op force vaan de meiste politicologe heet dat te make mèt 't bezej (vaan zoewel Europa es de lidstaote) tot de nationale politici en daovaan de leiers in 't bezunder nog altied de meiste democratischen aonhaank höbbe en daorum ouch de meiste responsabiliteit drage vaan 't Europees volk. Heidoor is 't veur de EU populistisch gezeen hiel meuilek um jeges 't volk väöl groete beslute te make zoonder ziech get aon te trèkke vaan de Europese Raod.

Faeröer

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Nuts. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Faeröer (Faeröers: Føroyar; Deens: Færøerne) zint 'n West-Europiese eilandengroop, gelaege in 't midde van de dreihook Sjotland-Noorwege-Iesland en behurend bie 't koninkriek Denemarke. De naam Faeröer beteikent 'sjaope-eilande' (øer is Deens veur 'eilande', dus de naam Faeröer-eilande is eigelik e pleonasme). D'r woene ongevier 45.000 luuj, woevan väöl in de haufsjtad Tórshavn. De plaatsjelike Noord-Germaanse dialecte, verwantj aan 't IJslands, vurme ein aparte taal, gestandaardiseerd in 't Faeröers.

De Faeröer zint veurnaomelik bevolkt vanoet Noorwegen, vanaaf de 9e iew n.Chr. In de 11e iew kaome de eilande onger 't gezag van de Noerse keuning. Toen Noorwegen zelf e deel van Denemarke woerd, kaome de Faeröer auch onger de Deense kroeën. Ouch toen Noorwegen Zjweids en later zelfsjtendig woerd, bleve de Faeröer Deens. In 1948 kriege ze verregaond zelfbesjtuur. De Faeröer hure neet bij de Europese Unie.

Hof vaan Justitie vaan de Europese Unie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

't Hof vaan Justitie vaan de Europese Unie is 'n instèlling vaan de Europese Unie. 't Is de euverkoepelende term (ingeveurd sinds 't Verdraag vaan Lissabon) veur 't Europees Hof vaan Justitie, 't Gerech en gespecialiseerde rechbaanke. Op basis vaan artikel 19 vaan 't Verdraag betröffende de Europese Unie verzekert 't de eerbiedeging vaan 't rech bij 't verdutse en de touwpassing vaan de Europese verdrage. Sinds de opriechting in 1952 gief 't doezende zake die bij 't Hof aonhengeg gemaak zien. Um dizze stroum te verwèrke en de rechsbesjerming vaan de börgers te verbetere, is in 1989 e Gerech touwgeveug. Dit Gerech sprik ziech in ierste instantie oet in bepaolde categorieë vaan zake, zoewie gesjèlle die verband hawwe mèt Mededinginsrech en hoeger beroep wat door particuliere is ingedeend. Euvereges is 't sinds 't Verdraag vaan Nice meugelek gewore um gespecialiseerde rechbaanke in 't leve te rope. 't In 2004 ingestèld Gerech veur ambtenerezake vaan de Europese Unie is bis allewijl 't einegste. 't Hof vaan Justitie vaan de EU is, zjus wie 't Europees Hof, gevesteg in Luxembörg.

Liechtenstein

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Liechtenstein is e klein prinsdom in de Alpe. 't Ligk ingeslote tösse Zwitserland aon de eine kant en Oosteriek aon de aandere. Es hoeggebergde-gebeed is 't sterk in opkoms es wintersportoord; ouch es belastingparadies heet 't faam. Hoofstad is Vaduz. Liechtenstein is nog twie kier zoe klein es Andorra en eint vaan de kleinste len op Eerd. Liechtenstein is zjus wie Zwitserlang gei lid vaan Europese Unie, mer wel vaan de Europese Economische Ruimte. Sinds 19 december 2011 is 't e Schengenland.

Oetbreiing vaan de Europese Unie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De oetbreiing vaan de Europese Unie, in de Westerse media dèks Europese oetbreiing is e perces boebij nui staote touwtrejje tot de Europese Unie. 't Perces begós mèt de opriechting vaan de Europese Gemeinsjap veur Kole en Staole door Belsj, Duutsland, Fraankriek, Italië, Luxembörg en Nederland in 1952. Daonao is de Europese Unie zeve kier oetgebreid en nao de lèste oetbreiing mèt Kroatië gaof 't in 2013 28 staote.

Oppe momint gief 't verhandelinge mèt inkele len. 't Perces vaan oetbreiing vaan de EU weurt gezeen es 't ierste stadium vaan Europese integratie. Dit bezej weurt veural gebruuk veur intensivering vaan de samewèrking tösse EU-staote boebij nationaal regeringe ummertouw mie mach euverdrage aon gecentraoliseerde Europese institute.

Um touw te mage treije tot de Europese Unie moot e land voldoen aon inkel economisch en politiek veurwaardes die bekind stoon es de Criteria vaan Kopehage (nao d'n tóp in Kopehage, juni 1993, zoewie 'n stabiel democratische regering mèt respek veur wètte en de daomèt samehangende vrijhede en institute. Volges 't Verdraag vaan Mestreech moot edere staot en 't Europees Parlemint demèt instumme tot e nui land touwtrejt.

Mèt de recente oontwikkelinge roontelum de zoegenaomde Brexit (de touwkomstege oettreiing vaan 't Vereineg Keuninkriek door de negatieve oetslaag vaan e rifferendum in 2016) geit de EU woersjienelek veur d'n ierste kier 'ne volweerdege lidstaot (Algerije en Greunland, toen deiloetmakende vaan Fraankriek resp. Denemarke, dus neet mètgerekend) verlere in plaots vaan verkriege.

Officieel taol

Dit artikel is in mierder Limburgse dialekte gesjreve. Perbeer estebleef waal mer ei dialek per alinea aan te hauwe.

'n Offesjeel taol is 'n taol die dör 't bevoegd gezag erkènd is en dus 'ne officiële sjtatus haat. Mètstens is 'n officieel taal ooch door e land of organisatie tot besjtuurstaal resp. wèrktaol gekoze, mae neet altied. Zoe is 't Limburgs in Nederlands Limburg waal 'n officieel, mae gèng besjtuurstaal.

In 't POBU-verdrag van de VN is 't gebroek van de èège taal 'n kultureel rech. In 't oonderwies en 't beroepslaeve kènne evvel taaleise gesjtèld waeëre. In alle aander formeel situaties haat me rech op 'ne tolk.

Neet allein len, meh ouch intergouvernementele organisaties wie de Vereinigde Naties of de EU en multinationals (wie Philips) höbbe ein of mierdere offesjeel taole.

'n Offesjeel taol heet daomèt 'nen aandere status es 'n sjtandaardtaal en diz twieë wer 'ne aandere es 'n dialek.

Raod vaan de Europese Unie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Raod vaan de Europese Unie (ouch wel Raod of Raod vaan Ministers geneump), neet te verwarre mèt d'n Europese Raod en de Raod vaan Europa, is 'n instèlling vaan de Europese Unie. De Raod oefent same mèt 't Europees Parlemènt de wetgevende mach oet en de begroetingstaak. Daoneve heet heer bepaolde beleidsbepaolende en coördinerende take. De Raod besteit oet 'ne vertegeweurdeger vaan edere EU-lidstaot op ministerieel niveau. Heer besleet meistens mèt gekwalificeerde mierderheid vaan stömme. Meistens is dizze minister de minister vaan boetelandse zake in eige land. De oontmoetingsplaots is ummertouw 't Justus Lipsius-gebouw in Breusel. Op Europees niveau weurt ummertouw eine naom gebruuk veur de Raod, en wel vaan 't Latien, naomelek: Consilium.

De Raod vaan de EU veurt drei hooftake oet:

Heer heet beslissingsbevoogheid

Heer zörg veur de polletiek en ikkenomisch samewèrking tösse de lidstaote

Heer deilt de begroetingstaak mèt 't Europees ParlemèntIn tegestèlling tot 't Parlemènt weurt de Raod neet direk door 't gans Europees volk gekoze, mer indirek door de volker vaan hun eige len gedäörende de nationale verkezinge. Heimèt zörg de EU d'r dus veur tot 't op wetgevend niveau 'n balans gief tösse Europa en natiestaot.

Raod van Europa

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

D'r Raod van Europa, neet te verwarre mèt d'r Raod van de Europese Unie en d'r Europese Raod, is 'n internationaal organisatie va Europese sjtaote en haat es doele:

de groeëte polletieke èènhèèd tösje de lidsjtaote te bevordere;

't verzieëkere van de vraej d.m.v. samewèrking en 't veilig sjtèlle van de ideale en geesteleke en moreel waeërd, die 't erfdeel van de deelnömmers oetmake;

't bevordere van d'r sociale en economische vöroetgaank.D'r Raod van Europa besjteet oet 47 Europese leng. Sommige leng haant d'r status van waarnömmer. D'r Raod van Europa zaeëtelt in Straatsburg en is op 5 mei 1949 opgerich mèt 't Verdraag van Londe.

Van 23 juni 2005 bies 22 januari 2008 waor René van der Linden d'r väörzitter van de Raodgaevende Vergadering van d'r Raod van Europa en de verdrage van d'r Raod zowwe, nao zien zègke, allèng mer 'n moreel waeërd ha.

D'r christendemocraat Van der Linden waoërt opgevolgd dör d'r Sjpaanse sociaal democraat Luis Maria de Puig.

D'r Raod van Europa mot neet verward waere mit de Europese Raod, 'n orgaan van de Europese Unie.

Réunion

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Réunion (Frans: La Réunion) is 'n eilandj in Afrika t'n oeaste van Madagaskar en t'n wèste van Mauritius. 't Is e Frans euverzieëdepartement. 'n Aaj benaming die in 1848 woort aafgesjaf woor Île Bourbon.

Réunion woort in 1513 dore Portugezen óntdèk en waas doe nag ónbewóndj. De hujige gemingdje bevölking is vanaaf de zeuvetieëndjen ieëf óntstange wie 't eilandj door Franse, Afrikane, Chineze, Maleisiërs en Indiërs woort bevolk. Toete äöpening van 't Suezkanaal waas 't 'n wichtige halte oppe waeg nao Oeas-Indië. Allewiel us 't eilandj e modern en waalvarendj eilandj mit 'n inwoeanersaantaal op 829.903 (2010). Dees waalvaort dank Réunion veural aan 't toerisme, aangezeen 't 'n geleefdje locatie is ónger bergbeklummers en netuurleefhöbbers. Groeate trèkpleisters zeen de völkaan Piton de la Fournaise en 't strandj van Boucan-Canot.

Ómdet Réunion e Frans departement is maak 't deil oet vanne Europese Unie. Door zien ligking waas 't de ieëste plaats oppe welt wo op 1 jannewarie 2002 de euro woort ingeveurdj; det waas ein of twieë oer ieëder es Europa zelf.

't Guuef twieë lóchhaves op Réunion: Réunion Roland Garros, bie Saint-Denis ane naordziej, de wichtigste, en Saint-Pierre Pierrefonds, 'n kleinder ane zuudkantj.

Verdraag vaan Lissabon

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

't Verdraag vaan Lissabon is e verdraag vaan de Europese Unie, geteikend in Lissabon op 13 december 2007. 't Is in ziene groond gei op ziechzelf staond verdraag: 't veranderde 't functionere vaan de Unie via 'n serie amendeminte op 't Verdraag vaan Roeme en Verdraag vaan Mestreech. De geconsolideerde versies vaan dees documinte vörme de wètteleke basis veur de Europese Unie. Nao ratificatie door alle 27 EU-lidstaote trejde 't verdraag in wèrking op 1 december 2009.

Volgens de preambule waor 't doel “'t door 't Verdraag vaan Amsterdam en 't Verdraag vaan Nice op gaank gebrachte perces aof te kriege door de wèrkzaamheid en de democratische legitimiteit vaan de Unie te versterke en häör optrejjes samehangender te make”. De belaankriekste wijzeginge die beslote laoge in 't Verdraag vaan Lissabon betroffe de aofsjaffing vaan de Europese paolstructuur, 't touwgenome belaank vaan 't stumme via gekwalificeerde mierderhede in de Europese Raod, 'ne groetere rol vaan 't Europees Parlemint en de introductie vaan 'ne Veurzitter vaan de Europese Raod en 'nen Hoege vertegewoordeger vaan de Unie veur boetelandse affaires en veilegheidsbeleid. Ouch 't Charter vaan de groondrechte vaan de Europese Unie woort rechskrachteg.

't Verdraag vervóng de Europese Constitutie die in 2005 door de Franse en Nederlandse kezers waor verworpe, allewel de versjèlle tösse de constitutie en dit verdraag veural uterlek waore. Volgens de Britse dinktank Open Europe zouw 96% vaan de teks geliek zien aon de constitutie. Valéry Giscard d'Estaing neumde de wijzeginge “cosmetisch”.

In anger sjpraoke

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.