Encyclopedie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5
Väörpagina van d'r Encyclopédie va d'Alembert en Diderot

'ne Encyclopedie (Grieks: "ἐγκύκλιος παιδεία" (oetsjpraak "enkyklios paideia"), lèttelek, 'n goodgerönde educatie, wat algemèng kènnis betekent) is 'n gesjraeve verzameling va kènnis. Encyclopedieje zeunt algemèng, mèt artikele över allerlei oonderwerpe. Is 't naosjlaagwaerk gespecialisierd in èè vakgebied da kalt me van 'ne lexicon. In d'r volksmoond wert evvel ooch gesjpraoëke van 'ne medische encyclopedie of 'ne taalkundige encyclopedie.

D'r Limburgse Wikipedia is waarsjienglek d'r örsjte encyclopedie in 't Limburgs.

Historie

In d'r örsjte ieëw n. Chr. sjreef Plinius d'r Owwere mèt ziene Naturalis Historia d'r örsjte encyclopedie. De behaowe dele waoërte in 2004 in 't Nederlands vertaald es De Wereld.

Encyclopédie

't Örsjste deel van d'r Encyclopédie va Denis Diderot en d'Alembert versjaen in 1751 en 't doorde bies 1765 ieër 't 39 delig waerk compleet waor. Mieë wie 200 gelieërde wérkde d'r aan mèt. Dit belangrieke instrumaent wérkde mèt an de versjpreiding van de ideeje van de Verlichting. 't Waerk waoërt dan ooch gow op d'r index gezat mae b.v. F.K. de Velbrück, preensbisjop va Luuk, sjteurde zich dao gaar neet aa en sjoonk de driejde oetgaaf (Genève, 1777-1779) in 39 dele mèt 'n supplemaent va driej dele illustraties an de Societé Emulation. D'r preens èèges how 'n volledige oetgaaf in z'n priveebibliotheek sjtoeë.

Verwaant begrip

Encycliek

1728

1725 - 1726 - 1727 - 1728 - 1729 - 1730 - 1731

Amsterdam

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Amsterdam is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Noord-Holland. 't Is de titulair (officieel) hoofstad vaan Nederland; de regering en aander bestuursorgaone zien evels in D'n Haag gevesteg. Häören titel daank de stad veural aon häör groet aontal inwoeners en groete beteikenis op cultureel gebeed ('cultureel hoofstad').

Cauberg

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Cauberg ies 'n helling in Valkeberg in Nederlands Limburg. De Cauberg ies veural bekènd vanoet 't fietsrenne; de helling woort en weurt in 't parcours van väöl wedsjtrieje opgenómme. De finish van de Amstel Gold Race liek saer 2003 bovenaan de Cauberg; meistal moete de rennersj de Cauberg 'n paar kièr beklumme in dees koers. In 1938, 1948, 1979 en 1998 waor de Cauberg ónderdeil van de route van 't Waereldkampioensjap fietsrenne. In 1992 kaom d'r 'n etappe van de Tour de France aan; op 4 juli 2006 houw obbenuujts 'n Touretappe sjuus nao de beklumming van de Cauberg de finish.

Euver 't hellingspercentaasj en de lengde van de Cauberg ies me 't neet gans eins. Sjattinge variëre van 800 tot 1500 maeter veur de lengde, 5 tot 8 % veur 't gemieddeld hellingspercentaasj en 10 tot 12 % veur 't maximaal hellingspercentaasj. Volges metinge van Daniel Gobert en Jean-Pierre Legros (sjrieversj van Encyclopedie Cotacol. 1000 hellingen van België), haet de helling 'n lengde van 1450 maeter, 'n gemieddeld hellingspercentaasj van 5% en 'n maximaal hellingspercentaasj van 12%.

Ónderaan de Cauberg liek d'n ingank van de Gemeintegrot, 'n mergelgroeve. Wiejer nao bove liek de Lourdesgrot, 'n replica van de grot van Massabielle in Lourdes, geconstrueerd in 1916. Ouch sjteit d'r 'n monument veur de Limburgse sjlachoffersj van de Twiède Waereldoorlog, op de plaats woa twiè jóng verzètssjtriejersj door de Pruusje woorte gefusilleerd. 't Kèrkh'f Cauberg ies aangelag op terrasse en haet vanwege de liegking tege de heuvel veur Nederland vrie unieke bovegróndse galeriegraver. Bovenop de Cauberg liek 't kuuroord Thermae 2000 en 'n vestiging van 't Holland Casino.

De naam Cauberg ies meugelik aafgeleid van 't Keltisch woord kadeir, dat 'huègde' of 'heuvel' beteikent. De naam zou èvvel ouch kènne aafsjtamme van de familie Van Caldenborgh oet Vild - Berg, die de Cauberg in bezit zou höbbe gehad. Bies in de jaore '80 van de twintigste ièw woort de naam ouch waal gesjpeld es 'Couberg'; in 't miedde van diet decennium haet me de sjpelwies mèt 'au' officieel vasgesjtèld.

De helling liek boete de Grendelpoort (Boete de Paort) en huèrde bies 1940 bie de gemeinte Berg en Terbliet. In 1934 woort de Cauberg besjtraot mèt klinkersj en in 1969 woort 'r geasfalteerd.

Fins

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

't Fins is 'n Oeralische, Finoegrische taol die in Finland gesproke weurt door zoe 4,7 miljoen lui en daoboete in Zwede door e stök of 300.000. Es me 't Karelisch, wat in Karelië (Rusland), gesproke weurt, es Fins dialek reikent, is 't aontal sprekers nog e stök groeter. Ouch 't Meänkieli en 't Kven, in respectievelek Zwede en Noorwege, koume veur 'ne status es Fins dialek in aonmerking. Ing verwant aon 't Fins zien de aander Finse taole, wie 't Estisch, Liefs en Vespisch.

't Fins is typologisch 'n agglutinerende taol mèt e paar flecterende kinmerke. 't Heet neet minder es vieftien naomvalle. De taol steit gein consonantclusters touw; tösse twie mètklinkers moot ummer minstens eine klinker koume. E wijer kinmerk is vocaolhermenie.

't Fins is ind negentienden iew es cultuurtaol opgekoume neve 't Zweeds, wat tot daan touw in Finland mie prestiesj had. In deen tied is 't nationaal epos Kalevala opgeteikend.

Georgië

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Georgië (Georgisch: Sakartvelo) is 'n rippubliek in Oos-Europa. 't Land grèns aon Rusland, Turkije, Armenië en Azerbeidzjan, en ligk aon de Zwarte Zie. De hoofstad is Tbilisi, ander groete stei zien Gori, Batoemi en Soechoemi. Binne zie geclaimp en internationaol erkind groondgebeed ligke twie aofgesjeie rippublieke, Abchazië en Zuid-Ossetië.

Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle

Gewoene chimpansee

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Gewoene sjimpansee (Pan troglodytes) is 'ne hoegoontwikkelden aap oet de femilie Minsape, dee in Middel-Afrika veurkump, en dèks zoonder mie sjimpansee geneump weurt; in dees encyclopedie weurt mèt deen term evels nao alle bieste vaan 't geslach Pan verweze, dus ouch nao de bonobo. Zien leefumgeving zien oerwoude en nate savannes; door oontbossing en bejaoging is hun leefgebeed de aofgeloupe decennia sterk trökgeloupe.

Ingels

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

De Ingelse taol is in 't huideg internationaal verkier de belangriekste taol vaan de wereld. Ze is de meist gesproke taol vaan Groet-Brittannië, Ierland, Canada, de Vereinegde Staote en Australië en in talrieke ander len en binne de meiste internationaal organisaties de officieel taol. Op de meiste sjaole in de wereld weurt 't Ingels es ierste vreem taol oonderwieze.

Es gesproeke taol is 't Ingels nommer drei, nao 't Chinees en 't Spaons, es me entans Chinees es ein taol zuut. 't Ingels weurt gesproke in versjèllende dialekte en heet ein zöstertaol: 't Sjots. Ouch gief 't talloes creooltaole gebaseerd op 't Ingels. Wijer is 't vaan oersprunk ing verboonde mèt 't Fries.

De taol is in de vijfden iew oonstande oet de verminging vaan de Angelse, Saksische en Deense dialekte die de Germaanse vereuvereers vaan 't Keltisch Groet-Brittannië mètbrachte. De ierste documinte in 't Ingels datere oet de zevenden iew; 't belangriekste taoldocumint oet deen tied is 't epos Beowulf. Me neump dees taol Aajdingels of Angelsaksisch. Dees taol góng in d'n twelfden iew euver in 't Middelingels, wat in de zèstienden iew weer tot Vreugmodern Ingels evolueerde.

Isidorus van Sevilla

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Isidorus van Sevilla , gebore in Cartagena in Sjpanje in 560 en gesjtorve in Sevilla op 4 april 636 ies 'ne heilige, dae in 1598 door de katholieke kèrk heilig ies verklaord.

Isidorus van Sevilla ies de officieuze petroanheilige van 't internet en zien gebrukersj. Dat haet 'r te danke aan 't door häöm samegesjtèlde Etymologiae, 'n 20 deilig bookwerk. In de Miedelièwe fungeerde dit werk es 'n encyclopedie van alles wat aan kennis besjtóng op de ganse westerse waereld. Internet ies es 'n hudige, virtueel, encyclopedie te besjouwe.

Ziene fièsdaag vèlt op 4 april.

'ne Andere heilige Isidorus van Madrid ies ouch in Sjpanje gebore, in 't jaor 1070 en gesjtorve op 15 mei 1130 in Madrid. Deze Isidorus ies de petroanheilige van boere en tuindersj.

Japans

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

't Japans ies 'n taal die weurt gesjproke door ongevaer 127 miljoan luuj. 't Ies de officieel taal van Japan. 't Ies neet dudelik wie de relatie tösje 't Japans en ander tale liegk. Door sommige taalkundige weurt 't Japans gerekend tot de Altaïsche tale, eine groep woa-ónder versjillende Noord-Aziatische taalfamilies valle. Andere meine dat 't Japans gerelateerd ies aan 't Koreaans. Fonetisch ies 't Japans dan weer gerelateerd aan de Austronesische tale.

Katechtege

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Mèt Katechtege weurt hei verweze nao de femilie Felidae. Dèks weurt nao de diere die tót de oonderorde Feliformia behure ouch mèt deze naom verweze. In 't gebruuk in dees encyclopedie zien de katechtege evel 'n oonderdeil vaan de superfemilie Feliformia. Katte in èngere zin zien de klein katte (subfemilie), de eigeleke katte (geslech), de boskat (soort) en de hoeskat (oondersoort), zuug heioonder.

De katte zien 'n femilie vaan Carnivore zoegdiere. Veerteg miljoen jaor trök mote de ierste exemplare oontstoon zien. De katte weure eingedeild in drei subfemilies en eineg tientalle soorte.

Limburgs

Dit artikel is in mierder Limburgse dialekte gesjreve. Perbeer estebleef waal mer ei dialek per alinea aan te hauwe.

Occitaans

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

't Occitaans is de euverkoepelende naom vaan 'n groete gróp dialekte in Zuid-Fraankriek en 't begrenzend gebeed in Spaanje en Italië. De naom (ouch wel langue(s) d'oc) kump vaan 't Middeliewse woord veur "jao"; 't Frans en zien zöstertaole heite langue(s) d'oïl. De taol weurt door zoe'n twie tot tien miljoen lui gesproke; wie euveral in Fraankriek weure ouch hei de minderheidstaole bedreig. Evels zien in de jongste tied väöl projekte oontstande veur de taol nui leve in te bloze, boe-oonder écoles d'immersion veur klein kinder.

't Occitaans kint de volgende hoofgrópe, die soms ouch es apaarte taole gezeen weure: 't Aranees, 't Auvernhat, 't Gascons, 't Lengadocian, 't Limoeziens, 't Provençaals en 't intösse oetgestorve Judeo-Provençaals.

't Occitaans is vaan groet historisch belang: al ietot Paries tot bleuj kaom waor 't zuie vaan Fraankriek, boe de Kathare woende, cultureel op hoeg niveau. De troubadours sjreve hun leedsjes in dees taol op.

Dante Alighieri sjreef dèks op 't Occitaans.

Polfer

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Polfer of böskroet ies 'n soort sjpringsjtof besjtaonde oet 'n mengsel van salpeter, houtskool en solfer (zjwavel). 't Woord kump van 't Latiense pulver (sjtöb, zand, esj). 't Frans geuf 't vergeliekbaar woord poudre.

Rotterdam

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Rotterdam is 'n stad en gemeinte in de Nederlandse provincie Zuid-Holland. Mèt 'n bevolking vaan good 600.000 inwoeners moot 't inkel Amsterdam veur ziech laote es groetste stad vaan 't land. Es economisch centrum is 't nog veurnaomer: zien have is de groetste vaan Europa en ein vaan de groetste vaan de wereld. De stad weurt in twie stökker verdeild door de Nui Maos; 't aajd Rotterdam ligk aon de Noordkant. De Lek, de Waal en de Maos en sinds 2007 de Betuweroute verbinde Rotterdam mèt 't haaf Europees achterland. De stad is door hendeg intensief gebruukde spoorweeg verboonde met Utrech, Amsterdam, D'n Haag en Dordrech. Rotterdam is neve 'n economisch centrum ouch 'n belaankrieke cultuurstad; veural zien modern arsjitectuur is wereldwied bekind. Allewel tot 't de groetste stad vaan Zuid-Holland is, vervölt 't kleinder D'n Haag de rol vaan provinciehoofstad.

Servo-Kroatisch

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Servo-kroatisch is de naom vaan de taol vaan veurmaolig Joegoslavië.

Diz taal is noe de taal van Kroatië, Bosnië-Hercegovina, Servië en Montenegro. Saer de verzelfsjtendeging van diz leng is d'r 'ne polletiek geïnspireerde tendaens (èè laand=èng taal=èè volk) um versjille tussje 't Servisch, Kroatisch en Bosnisch oet te vergroeëte oeëdör dis tale ummer mieë vanèè geunt versjille.

't Kroatisch, wie dat an de kust wert gekald is 'n toeëntaal, zjuus wie 't Limburgs dat is.

Evels blieve al de variante oonderein te verstoon, boete mesjiens einege Kroatische dialekte (meh veur de Kroatische standaardtaol gelt dat neet). De taol weurt meistal in Latiens sjrif gesjreve, de Serve gebroeke evels dèks 't Cyrillisch sjrif.

Taol

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

't Woord taol (taal) heet mie es ein betekenis. In d'n ierste plaots geit 't um 'n manier vaan communicatie in 't algemein en vaan minseleke communicatie mèt e systeem vaan geordende klang in 't biezoonder. Bij alle minse is 't vermoge taol te liere aongebaore, oetgezoonderd bij de ergste zwakzinnege. Inkel hoeg ontwikkelde walvèssoorte höbbe ouch taol, boe-oonder d'n tummeleer en d'n orka.

In de twiede plaots is ein taol e systeem boebinne 't minselek (of "dolfienlik", zuug bove) vermoge tot taolvörming vörmgegeve en nao zieker regele gesjik weurt. De versjèlle tösse twei zölke systeme make, tot veer vaan versjeie taole spreke.

Evels heet edere mins zien eige manier vaan spreke. Aofzoonderleke minseleke spraak neump me 'n idiolek. E dialek is 't taolcontinuüm vaan mier dan ein spreker, die hun idiolekte zoe diech bijein ligke tot me kint zegke tot ze oongeveer 'tzelfde praote. 'n Aontal dialekte same ligke binne de band vaan ein taol. Väöl taole höbbe ei normatief dialek boe-in alle sjrifteleke communicatie en de meiste officieel mondeling conversatie plaotsveend; me sprèk in zoe geval vaan Standerdtaol

In dees terminologie zit ei groet probleem: de grens tösse dialek en taol. Vreuger waor 't gebrukelek um, wienie örges e standerdtaol bestoont, alle taolvariëteite vaan dat gebeed, es ze neet hiel erg aofweke, es dialekte vaan die ein taol te beneume. Zoe woort 't dialek vaan Zittert Nederlands geneump, en 't dialek vaan Tudder Duits. Allewijl is 't evels gewoener um taole mie nao taolköndege eigensjappe in te deile. Zoe is de lèste decennia de vraog oontstoon of 't Limburgs neet es apaarte taol gezeen mós weure. Oeteindelek is de taol door de Nederlandse euverheid in 1997 erkind.

In Europa weure e kleine tachteg taole gesproke, sinds me de definitie vaan taol verwijd heet. In de ganse wereld weure wel 3000 tot 6000 taole gesproke, allewel tot väöl vaan die taole eigelek mie dialekte vaanein zien. De indeiling vaan ethnologue.com oondersjeit beveurbeeld in Nederland "taole" wie Zieuws, Noordoestveluws, Achterhooks, Veenkoloniaals etc.

't Is te verwachte tot temeenste de helf vaan alle taole binne viefteg jaor oetgestoorve zal zien, de meist pessimistische schaatinge goon zelfs oet vaan negeteg procent.

't Sjpraeëke van de èège taal is bie 't VN-Verdrag Bupo 'n kultureel rech. Allèng in 't oonderwies en 't beroepslaeve kènne eise gesjtèld waeëre. In alle aander formeel situaties haat me rech op 'ne tolk. Klik hei veur 'n provisorische lies mèt taole.

Wikipedia

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Nuts. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Wikipedia is e projek va de Wikimedia Foundation, ing organisatie zónger winsougmirk. 't Doel va Wikipedia is óm in jieëker taal 'ne komplieëte, rechtevrie encyclopedie te sjrieëve.

Behauve typische encyclopedie-artikele bevat Wikipedia ouch informatie die dèks in verbandj gebrach weurt mit almanakke, specialitische tiedsjrifte en zake die in 't nuujs zunt.

Wit-Russisch

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

't Wit-Russisch is de taol vaan Wit-Rusland. De taol behuurt tot de Oos-Slavische taole; ze is ing verwant aon 't Oekraïens en 't Russisch. Ouch heet ze dudeleke Poolsen invlood gehad. In de twintegste iew begós 't Wit-Russisch in belaank aof te numme en woort 't Russisch ummer mie neve cultuurtaol ouch spreektaol; allewijl is 't veural nog de taol vaan de boerebevolking. 't Aontal sprekers ligk roond de 7 miljoen.

In anger sjpraoke

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.