1809 йис

1809 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кIуьдлагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1809-лагьай йис я. XIX виш йисан 9-лагьай йис.

Йисар
1805 · 1806 · 1807 · 1808 1809 1810 · 1811 · 1812 · 1813
ЦӀуд йисар
1780-й · 1790-й1800-й1810-й · 1820-й
Виш йисар
XVIII виш йисXIX виш йисXX виш йис
2-й агъзур йис
XVII виш йисXVIII виш йисXIX виш йисXX виш йисXXI виш йис
1790-й 1790 1791 1792 1793 1794 1795 1796 1797 1798 1799
1800-й 1800 1801 1802 1803 1804 1805 1806 1807 1808 1809
1810-й 1810 1811 1812 1813 1814 1815 1816 1817 1818 1819
1820-й 1820 1821 1822 1823 1824 1825 1826 1827 1828 1829
1830-й 1830 1831 1832 1833 1834 1835 1836 1837 1838 1839
1840-й 1840 1841 1842 1843 1844 1845 1846 1847 1848 1849
1850-й 1850 1851 1852 1853 1854 1855 1856 1857 1858 1859
1860-й 1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869
1870-й 1870 1871 1872 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879
1880-й 1880 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889
1890-й 1890 1891 1892 1893 1894 1895 1896 1897 1898 1899
1900-й 1900 1901 1902 1903 1904 1905 1906 1907 1908 1909
Хронологиядин таблица

ЭлячӀунар

Commons-logo.svg Викигьамбарда темайриз килигна туькӀуьрнавай медиа-файлар ава 1809 йис

5 январь

5 январь — григорийдин чIаваргандал гьалтайла йисан 5-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 360 югъ ама (яргъи йисуз 361 югъ).

Иван Грозный

IV Иван Васильевич, адан лакIаб Грозный тир (1530 йисан 25 август, Коломенское хуьре хьана – 1584 йисан 18 март, Москва шегьерда кьена) — Москвадин ЧIехи Князвилин князь, гуьгъуьнлай, 1533 йисалай вири Урусатдин пачагь. Уьтквемвилиз, викIегьвилиз, кIеве гьатай береда фад къарар кьабулдай алакьуниз ва регьим авачирвилиз килигна халкьди адаз "Грозный" (яни гъазаб квай, кичIерар кутадай) лакIаб ганай.

Ивандин дах III Василий Москвадин ЧIехи князь тир, адан диде Елена Глинская княгиня тир. Асулдай абур буба патай Рюриковичрин, диде патай Мамайрин сихилрикай тир. Мамай – литвадин князяр тир Глинскияр сихилдин бине кутурди гьисабзавайди я. Иван Грозныйдин баде София Палеолог – византиядин императоррин несилдикай я.

Ивандин пуд йис хьайила ам кьуру тIвар алаз гьаким хьанай.

1547 йисуз, Иванан диде пад тир Глинскияр династиядин аксиниз халкьди чIехи къарагъунар ва бунтар авурла пачагьдин хзанар телеф хьунин кичIевилик квай. Мукьва тир дустарин ва чирхчиррин куьмекдалди халкь са гьал ласарайдалай ва къарагъун тешкил авур активистар терг авурдалай гуьгъуьниз, Иван Грозныйди вичин куьмекдарар тир «Хкягъай Рададихъ» галаз гьукум гьализ давамарнай.

Ада вири Земской Соборар эверна кIватIал кьиле тухванай, «1550 йисан Судебник» лугьудай къанунрин ктаб акъуднай (сифтегьан конституция).

Иван Грозныйди гьукум гьалай девирда дяведин къулугъда, дуванханадин ва гьукуматдин идарада реформаяр авунай, гьакIни администрациядин текрин чпи чеб идара авунин системадик, чкадин дережада цIийи элементар кутунай. Ада Казаньдин ва Астраханьдин ханвилер муьтIуьгъарнай, РагъакIидай патан Сибирь, Дондин чилер, Башкирия, Нугъай Кьушундин чилер сад авуна вичин мулкарик кутунай.

И тегьерда, Иван IV пачагь тир чIавуз Русьдин чилер 2,8 млн км²-дилай 5,4 млн км²-дал кьван кьведра чIехи хьанай. Адан гьукум акьалтI хьуниз мукьвал Урусатдин майдан вири Европадилай чIехи тир.

1560 йисуз «Хкягъай Рада»-дин иштиракдарар пачагьдин гъазабдик акатна тешкилат терг авурдалай кьулухъ Иван Грозныйди Урусатдиз кьилди регьебервал ийиз эгечIнай. Кьилди гьукум гьалай береда адан крара татугайвилер хьанай, ибур: Ливон дяведа Урусатдин винел Ливониядин гъалибвал; опричнина тешкил авурла несилдай несилдиз физвай аристократиядиз чIехи зарар галукьнай ва мулкар гегьенш хьайи дворянри чпин къулай чка мадни кIеви кьунай.

Урусатдин кьилел хьайи пачагьрилай виридалайни яргъалди гьукум гьалайди IV Иван Грозный тир — 50 йисни 105 югъ.

Маса чӀаларал

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.