Бразилия

Бразилия (тамам официал кӀалуб — Бразилия Федератив Республика[1], порт. República Federativa do Brasil, яб гун )) — Кьибледин Америкада авай гьукумат, Америкадин континентда авай тек сад тир португал чӀалал рахазвай уьлкве я. Чилин кьадар 8 515 770 км² (им вири дуьньядин кьураматдикай 5,7 % я). Агьалийрин кьадар — 205 737 996 кас. Чилин кьадардиз килигна дуьньядин вадлагьай чкадал ала, агьалийрин кьадардал гьалтайла ругудлагьай чкадал ала. Чилинни агьалийрин чӀехивиляй Бразилия — Кьибледин Америкадин виридалайни чӀехи гьукумат я.

Кьилин шегьер — Бразилиа я, маса къайдада адаз Бразилия лугьуда[2][3][4]. Алай чӀаван президент — Мишел Тремер я[5].

Пуд виш йисалай пара вахтунин къене ам Португалиядин колония тир. Бразилия 1500-лагьай йисуз Педру Алвариш Кабралди ахъана, Кьибледин Америкадин къерехдал эвичӀайла. 1533-лагьай йисалай гатӀумна Бразилиядин колонизация эгечӀ хьана. Бразилиядин империя тӀвар алаз ада 1822-лагьай йисуз вичин аслутуширвал малумарна. 1889-лагьай йисуз Бразилиядикай республика хьана. АкӀ ятӀани адан кьве палата авай парламент (гила адаз Конгресс лугьуда) 1824-лагьай йисуз туькӀуьрна, садлагьай конституция кьабулайла. Гилан конституциядив кьурвал, Бразилия федератив республика я — Федерал округдикай, 26 штатдикай ва 5564 муниципалитетдикай ибарат тир галкӀ[6][7].

КъВБ-дин номинал чӀехивилиз килигна Бразилиядиз дуьньядин кӀуьдлагьай экономика ава, гьакӀни маса къачунин алакьунин паритетдин жигьетдай гьиссабунай иридлагьай чкадал ала[8]. Экономикадин рекьяй тухунвай реформайри уьлкведиз виридуьньядин тестикьун гъана[9]. Бразилия СМТ, G20, ВАТ, Меркосур, Кьибледин Америкадин миллетрин галкI ва маса халкьарин арада авай тешкилатрик акатзава. ГьакӀни ам БРИКС-дик ква.

Португалияди (виликан метрополияди) уьлкведин медениятдиз зурба таъсир авуна. Португал чӀал — уьлкведин официал ва саки тек сад тир рахунрин чӀал я. Агьалийрин чӀехи пай католикар я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Бразилия дуьньядин виридалайни чӀехи уьлкве я.

2014-лагьай йисуз Бразилияди футболдай дуьньядин чемпионат тухвана[10], 2016-лагьай йисуз — Риу-де-Жанейруда Гатун олимпиядин къугъунар – 2016 хьана[11].

Бразилия
República Federativa do Brasil
Бразилиядин пайдах Бразилиядин герб
Пайдах Герб
Brazil (orthographic projection)
Гимн: Бразилиядин гимн
Кьилин шегьер:Бразилиа
Шегьерар:Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Салвадор, Бразилиа, Форталеза, Белу-Оризонти, Куритиба, Манаус, Ресифи, Порту-Алегри, Белен, Гояния, Гуарульюс, Кампинас
Аслутуширвал:7 цӀехуьл 1822 (Португалиядилай)
ЧӀал:Португал чӀал
Идара авунин тегьер:Федератив президентдин республика
Кьил:Дилма Русеф
Майдан:8 514 877 км² (5-лагьай)
 · Цин кьадар %:0,65
Агьалияр:190 732 694 кас (5-лагьай)
 · Агьалидин чуькьуьнвал:22 кас/км²
Пул:Бразилиядин реал
КъВБ:2 181 млрд. $ (7-лагьай)
 · АСКА КъВБ:11 289 $
ИПВИ:0,699 (73-лагьай)
Домен:.br
Телефондин код:+55
Сятдин чӀул:-2, -3, -4

География

Алай мукь (чка)

Чилин кьадар — 8 515 767, 049 км²[12] Бразилияди Кьиблепатан Америкадин рагъэкъечӀдай ва юкьван пад кьунва. Кефер патай кьибле патаз виридалайни чӀехи яргъивал 4320 км, рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз −4328 км я. Чилини Эквадор квачиз, ам континентдин вири уьлквейрихъ галаз са сергьятда ава. Адаз Франк Гвианадихъ, Суринамдихъ, Гайанадихъ, Венесуэладихъ (кефердин пата), Колумбиядихъ (кефердинни рагъакӀидай пата), Перудихъни Боливиядихъ (рагъакӀидай пата), Парагвайдихъни Аргентинадихъ (кьиблединни рагъакӀидай пата) ва Уругвайдихъ (кьибледин пата) галаз умуми сергьят ава. Къураматдин сергьятдин яргъивал — 16 885 кьван км я[13][14]. РагъэкъечӀдай патай адан къерехар Атлантик океанди кьунва, къерехдин цӀарцӀин яргъивал — 7 367 агъзур км я[15]. Бразилиядин ибаратдик са шумуд архипелаг акатзава, месэла — Фернанду-ди-Норонья, Рокас, Сан-Паулу и Триндади-э-Мартин-Вас.

Рельеф

Уьлкведин кефердин пата Амазонкадин аранди (Амазония) чка кьунва — дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀарикай сад тирдан зурба дугун я. Вичин кефердин пата къвез-къвез ам Гвианадин кьулусуван кефердин патан кӀунтӀар авай кьулувилериз элкъвезва (кьакьанвал — 150—700 м, кьилдин кукӀвар 1200 метрдал кьван). Абур гьукуматдин сергьят тирвал Серра-Имерадин, Серра-Паримадинни Серра-Параймадин (Рорайма сув — 2772 м) тик рагари элкъуьрна кьунва. Къерехдин суван битавар (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра ва мсб) 2890 м (Бандейра сув) кьакьанвилел кьван агакьзава.

Къерехдин суван битавар (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра ва мсб) 2890 м (Бандейра сув) кьакьанвилел кьван агакьзава.

Уьлкведин саки вири амай территория Бразил кьулусува кьунва. Ам кьибледин ва кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ кьакьан хъижезва, гьакӀни ам къерехдин Атлантикадин арандин гуьтӀуь къерехдихъ садлагьана аватзава.

Атлантикадихъ гвай битаврилайни амай кӀунтӀарилай («бразилид») Серра-ду-Эспиньясу рагъакӀидай патахъ тектоникадин аватунагрин чкадал къатунин ва моноклинарно-къатунин кьулувилерин чӀул экӀя хьанва (Паранадин лавадин плато ва мсб). Юкьва ва кефердин пата цоколдин кьулусуварни кьулувилер артух жезва, абур платойрихъ (шападар) галаз нубатдалди дегиш жезва.

РагъакӀидай пата Бразилиядин территориядиз Парагвай вацӀун вини кьилин аккумуляциядин аран (Пантанал) гьахьзава.

Климат

Бразилиядиз лап чими климат хас я. Юкьван гьисабдалди вацран температура 16-29 градусрин арада галтад жезва. Анжах кьакьан рагъэкъечӀдай патан массиврал юкьван гьисабдалди июлди температура 12-14 градусрин арада ава, кьезил мекь мумкин я.

Амма къваларин режим ва климатдин жуьреяр сад хьтинбур туш. Амазониядин рагъакӀидай пата экваториал ламу климат (йиса 2000-3000 мм къвалар къвазва, юкьван гьалдин вацран температуйрин амплитуда — 2-3 °С) я. Амазониядин рагъэкъечӀдай патаз ва къвалав гвай алгъай Гвианадинни Бразил кьулусуварин гуьнейриз — субэкваториал климат хас я, ина 3-4 варз авай кьурагьвал авай период жезва (йиса 1500—2000 мм къвалар, къерехдал 3000 мм).

Бразил кьулусуван юкьвани Пантаналда — субэкваториал ламу климат (йиса 1400—2000 мм къвалар къвазва), температурайрин чӀехи амплитудаяр хас я (иллаки акьалтӀайбур — 45-50-дал кьван °C), кьулусуван кефердинни рагъэкъечӀдай пата йиса къвазвай къваларин кьадар 500 мм-дал кьван тӀимил жезва, марфар лап кьериз къвазва — им мукьвал-мукьвал яргъал фейи кьурагьвилин район я.

РагъэкъечӀдай патан сергьятриз пассатдин тропикдин, лап чими ва ламу климат хас я, ина куьруь кьурагьвал авай период жезва. Кьулусуван кьибледин пата датӀана ламу климат жедайди, Парана платодал тропикдин ва вине авай рагъэкъечӀдай патан районра (24° кьибледин гьяркьуьвилелай кьибледал кьван) субтропикрин климат жеда.

Къенепатан ятар

ВацӀун чил лап къалинди я. Вири Амазониядиз, Гвианадин кьулусуван кьибледин патаз ва Бразил кьулусуван кефердин патаз Амазонка вацӀун системади яд гузва. Бразил кьулусуван кьибледин патаз Уругвайни Парана вацӀарин системайри яд гузва, рагъакӀидай патаз — Парагвай вацӀу (Паранадин агъавацӀ) яд гузва; рагъэкъечӀдай пад Сан-Фрасиску вацӀун бассейндик ква, кьулусуван кефердинни рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай сергьятриз дуьм-дуьз Атлантикадин океандиз авахьзавай куьруь вацӀари яд гузва (абурукай виридалайни яргъиди Парнаиба вацӀ я). ИчӀи (анжах) Амазонка вичин рагъакӀидайни рагъэкъечӀдай агъавацӀарихъ галаз вири йисан къене цив ацӀайди ва гимийривай къекъвез жедайди я.

Бразил кьулусуван вири вацӀариз (акьалтӀай кефердин патан вацӀарилай гъейри) яд харжунин садлагьана жезвай галтад хьунарни зурба селер хас я. ВацӀарал «гуьрцеларни» чарчарни жедайди. Гьа гьисабдик Игуасу чарчар (са тӀвар алай Паранадин агъавацӀал алайди), Урубупунга ва Сети-Кедас чарчар — Паранадал алайбур, Паулу-Афонсу — Сан-Франсискудал алайди).

Кьулусуван вацӀариз гидроэнергиядин чӀехи запасар ава, амма абур ичӀи (анжах) куьруь кьатӀарал гимийривай къекъвез жедайбур я, Парнаиба ва Сан-Франсиску квачиз. ГьакӀн Абуна — Бразилиядин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай вацӀ — 375 км тамам яргъивал аваз, амма ичӀи вичин 320 км-дал гимийривай къекъвез жедайбур я.

Чилинмикит

Бразилия Латин Америкадин виридлай чӀехи гьукумат я, Кьибле Америка материкдин саки зур пай кьунва[16].

Майдан — 8 514 215,9 км², им дуьнья къураматдин 5,7 % я. ЧӀехивиляй (Россия, Канада, Китай ва АСШдилай кьулухъ) — вадлагьай чкада ава[16].

Кьибле Америкада чка кьунвай гьукумат. Кефер патай кьибле патахъ виридлай пара яргъивал — 4320 км, рагъэкъечӀдай патайни рагъакӀидай патахъ — 4328 км. Кьибле Америкадин са Чилини Эквадордилай гъери, вири гьукуматрихъ сергьятра ава: кефер пата — Франциядин Гвиана, Суринам, Гайана, Венесуэла, кеферни — рагъакӀида пата — Колумбия, рагъакӀида пата — Перуни Боливия, кьиблединни — рагъакӀидай пата Парагвайни Аргентина, кьибле патани Уругвай. Къураматдин сергьятрин яргъивал — 16 агъз. км. РагъэкъечӀдай патай Атлантик океандин ятари кьунва, цин къерехдин зулун яргъивал — 7,4 агъз. км[16].

Округриз пай хьун

Штатар ва федералдин округ

Бразилия — федератив республика; какатзава 26 са эхтияр авай — штатар (estados), ва 1 федералдин (кьилин шегьер) округ (Бразилиа).

Бразилиядин штатар

Brazil Labelled Map

Кеферпатан регион
Кефер.-рагъэкъ. регион
Кьилин-рагъакӀ. регион
Кьибле-рагъэкъ. регион
Кьиблепатан регион
Амазонас
Пара
Рорайма
Амапа
Рондония
Токантинс
Мараньян
Баия
Пиауи
Сеара
Риу-Гранди-ду-Норти
Параиба
Пернамбуку
Алагоас
Сержипи
Мату-Гросу
Мату-Гросу-ду-Сул
Фед. округ
Гояс
Минас-Жерайс
Сан-Паулу
Рио-де-Жанейро
Эспириту-Санту
Парана
Санта-Катарина
Риу-Гранди-ду-Сул
Гайана
Суринам
Бразилиядин Политик карта — штатар ва регионар.
  1. Акри (Acre)
  2. Алагоас (Alagoas)
  3. Амазонас (Amazonas),
  4. Амапа (Amapá)
  5. Баия (Bahia)
  6. Гояс (Goiás)
  7. Мараньян (Maranhão)
  8. Мату-Гросу (Mato Grosso)
  9. Мату-Гросу-ду-Сул (Mato Grosso do Sul)
  10. Минас-Жерайс (Minas Gerais)
  11. Пара (Pará)
  12. Параиба (Paraíba)
  13. Парана (Paraná)
  14. Пернамбуку (Pernambuco)
  15. Пиауи (Piauí)
  16. Рио-де-Жанейро (Rio de Janeiro)
  17. Риу-Гранди-ду-Норти (Rio Grande do Norte)
  18. Риу-Гранди-ду-Сул (Rio Grande do Sul)
  19. Рондония (Rondônia)
  20. Рорайма (Roraima)
  21. Санта-Катарина (Santa Catarina)
  22. Сан-Паулу (São Paulo)
  23. Сеара (Ceará)
  24. Сержипи (Sergipe)
  25. Токантинс (Tocantins)
  26. Эспириту-Санту (Espírito Santo)

Регионар

  • Кеферпатан регион
  • Кефердинни рагъэкъечӀдай патан арадин регион
  • Кьилин-рагъакӀидай патан регион
  • Кьиблединни рагъэкъечӀдайдан ардин регион
  • Кьиблепатан регион

Шегьерар

Elevador Lacerda Salvador Bahia
3 — Салвадор
Шегьер Штат Халкь[17]
1 Сан-Паулу Сан-Паулу 10886518
2 Рио-де-Жанейро Рио-де-Жанейро 6093472
3 Салвадор Баия 2892625
4 Бразилиа Федералдин округ 2455903
5 Форталеза Сеара 2431415
6 Белу-Оризонти Минас-Жерайс 2412937
7 Куритиба Парана 1797408
8 Манаус Амазонас 1644690
9 Ресифи Пернамбуку 1515052
10 Порту-Алегри Риу-Гранди-ду-Сул 1440939
11 Белен Пара 1428368
12 Гояния Гояс 1244645
13 Гуарульюс Сан-Паулу 1236192
14 Кампинас Сан-Паулу 1039297
15 Сан-Гонсалу Рио-де-Жанейро 960631
16 Сан-Луис Мараньян 957899
17 Масейо Алагоас 922458
18 Дуки-ди-Кашиас Рио-де-Жанейро 855010
19 Нова-Игуасу Рио-де-Жанейро 844583
20 Терезина Пиауи 813992

Шикилар

Corcovado statue01 2005-03-14

Корковадо (Рио-де-Жанейро)

Aerial view of the Maracanã Stadium

Маракана

Avenida Paulista4

Авенида Паулиста (Сан-Паулу)

Ayrton Senna Imola 1989 Cropped

Айртон Сенна

Oscarniemeyer

Оскар Нимейер

Баянар

  1. Шаблон:Атлас мира
  2. Бразилия. Современные географические названия. Институт географии РАН.
  3. Бразилия — статья из Словаря географических названий
  4. Словарь географических названий зарубежных стран. — М.: Недра, 1986
  5. [ https://www.rbc.ru/rbcfreenews/57c73cf29a79476ac8ad2baf Мишел Тремер Бразилиядин президент хьана]
  6. Brazilian Federal Constitution  (порт.). Presidency of the Republic (1988). Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 3 июнь 2008. Brazilian Federal Constitution. v-brazil.com (2007). — «Unofficial translate»  Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 3 июнь 2008.
  7. Territorial units of the municipality level  (порт.). Brazilian Institute of Geography and Statistics (2008). Архивация 21 август 2011. Ахтармишун 3 июнь 2008.
  8. CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity). Cia.gov. Ахтармишун 25 январь 2011.
  9. CIA – The World Factbook – Country Comparisons – GDP (purchasing power parity). Cia.gov. Ахтармишун 25 январь 2011.
  10. [ http://www.copa2014.gov.br/en - Чемпионатдин официал сайт]
  11. [ https://www.olympic.org/rio-2016 - RIO — 2016]
  12. Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE) Área Territorial Brasileira (2010). Ахтармишун 30 сентябрь 2013.
  13. Дуьньяда авай уьлквейрин къураматдин сергьятар
  14. Бразилияди вичин сергьятриз ийизвай патрулвилер артухарда
  15. Бразилиядин география
  16. 16,0 16,1 16,2 Brazil — Central Intelligence Agency
  17. Brazilian Institute of Geography and Statistics (2006). — @Cidades. Архивация 4 февраль 2012. Ахтармишун 27 июнь 2007.

ЭлячӀунар

Амазун

Амазун (исп. Amazonas, порт. Amazonas) — Кьибледин Америкада авай вацӀ, дуьньядин виридалайни яргъи вацӀ, гьакӀни бассейндин кьадардал, цив ацӀайвилел ва вацӀун системадин яргъивилел гьалтайла дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀ я.

Маранийун ва Укаяли вацӀар сад-садак какахьуналди арадал къвезава. Маранийун лугьудай кьилин агъавацӀалай эгечӀна яргъивал 6992,06 км жезва, XX-лагьай виш йисан эхирда жагъанвай Апачета лугьудай кьиляй эгечӀна — 7000 кьван км я, Укаялидин кьиляй эгечӀна — 7000 км-дилай пара я.

Бассейндин майдан — 7180 агъ. км² (масса малуматрив кьурвал, 6915 агъ. км²) я. И къалурзавай лишандал гьалтайла ам Ла-Плата эстуарийдин (4140 агъ. км²) ва Конго вацӀун (3700 агъ. км² кьван) бассейнрилай лап чӀехи я.

2011-лагьай йисуз вири дуьньядин конкурсдин нетижада Амазун вацӀ 7 дуьньядин тӀебиатдин аламатдикай сад яз тестикьарна.

Амазун вацӀун бассейндин чӀехи пай Бразилиядинди я, кьиблединни рагъакӀидай патан ва рагъакӀидай патан районар — Боливиядинбур, Эквадординбурни Колумбиядинбур я.

Гзаф пай Амазун арандай тӀуз ва экватордин мукьув физавай вацӀ субгьяркьуьвилин патаз авахьзава. Дуьньядин виридалайни чӀехи делта арадал гъана (адан майдан 100 агъзурдилай пара км², гьакӀни дельтадик дуньядин виридалайни чӀехи вацӀун Маражу тӀвар алай остров акатзава), Амазун вацӀ Атлантик океандик акахьзава.

Амазун вацӀ хейлин агъавацӀари таъминарзава, абурукай 20-даз 1500 км-дилай пара яргъивал ава. Виридалайни чӀехи агъавацӀар ибур я: эрчӀи патай — Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажус, Шингу, Тукантинс; чапла патай — Иса, Жапура, Риу-Негру.

Бразилиядин Миллетдин обсерваториядин Геофизикадин департаментдин малуматриз килигна, Амазун вацӀни физавай патаз, амма 4 агъзур метр авай деринда, накьвадин ятарив таъмин жезвай чилин кӀаник квай Гьамза (Hamza) вацӀ физава. Адан авахьун 3 агъзур м³/с кьван я..

Агъа авахьун авай чкада юкьван гьалдин харжи 220 агъ. м³/с кьван я (гьар сезондиз 70-дилай эгечӀна 300-дал кьван дегиш жезава). Юкьван гьалдин йисан авахьун 7000 км³ кьван я (вири дуьньядин вацӀарин умуми йисан авахьуникай 15 % кьван я). КӀеви тир авахьун — 1 миллиардилай пара тонн я. Океандин яд 1400 километрдал агъадилай виниз хкаж жезва, вацӀун сив авай чкада яд хкажунрихъ лап кьакьан лепеяр гала.

АгъавацӀарихъ галаз Амазунди 25 агъзур километрдилай пара яргъивал авай къенепатан цин рекьерин система арадал гъизава. 4300 километр авай арада (Андрал кьван) Амазундин кьилин кьер гимияр къекъведайвал я. Манаус шегьердал кьван (ам вацӀун сивелай 1690 км яргъал чка кьунва) океандин гимийривай хкажизиз жезв.

Кьилин пуртар (агъидилай виниз килигна): Белен, Сантарен, Убидус, Манаус (Бразилия), Икитус (Перу).

ВацӀун бассейндин майдан Австралиядин майдан кьванди я. Амазундин кеферпатанни кьиблепатан агъавацӀара йисан къене чара-чара вахтунда хкаж жезва, адан гъиляй Амазункадин юзун дуьзрин жезва, гьавиляй ам вири йисан къене цив ацӀай яз ава. Хкаж хьайила, физ тежер уьленар арадал гъана, яд пара гегьенш тир чилерал акьалтзава.

Барселона

Барселона — Испаниядин чӀехивилел гьалтайла кьведлагьай шегьер я. Каталония тӀвар алай автономия авай областьдинни провинциядин кьилин шегьер. Франциядин сергьятдикай вишни къад километрдин арадал Средиземный гьуьлуьн кьерехдал алай Порт. Испаниядин виридалайни чӀехи алишверишдинни промышленостдин юкь. Европадин виридалайни чӀехи дережа авай туристдин чкайрикай сад я.

Баскетбол

Баскетбол (ингл. basket — зинбил; ингл. ball — туп) — кьве десте хьана сада муькуь дестедин чилиниз туп вигьиз алахъдай къугъун. Кьилин дуьньядин тешкилат — ФИБА (франц. Fédération Internationale de Basketball; FIBA) — Халкьарин арада авай баскетболдин федерация.

Боливия

Боли́вия (исп. Bolivia, кечуа Buliwya, аймара Wuliwya, гуарани. Volívia), официалвилин тӀвар Гзаф-Халкьарин Гьукумат Боливия — Кьибле Америкадин юкьван пата чка кьунвай гьукумат.

Венесуэла

Венесуэла (тамам тӀвар — Боливарвилин республика Венесуэла (исп. República Bolivariana de Venezuela) — Кьиблепатан Америкада авай гьукумат. Латин Америкадин уьлквейрик акатзава. Венесуэла Испаниядин колония хьиз бине кьунвайди тир. Кьилин шегьер Каракас я.

Испан чIал

Испан чӀал, кастиль чӀал (исп. español, castellano) — иберо-роман чӀал я.

Колумбия

Колумбия, официал тӀвар Республика Колумбия (исп. República de Colombia) — Кьибле Америкадин rефердинни рагъакӀидай патан авай гьукумат.

РагъэкъечӀдай пата Венесуэладихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ галаз, кьибле пата Перудихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидайдан пата Эквадордихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Панамадихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патарай Лас океандин, кефер патарай Атлантик океандин ятари кьунва.

Кьилин шегьер — Богота (агьали — 7,4 млн кас).

Кьиблепатан Америка

Кьиблепатан Америка — чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьудлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Кариб гьуьлуь, рагъакӀидай патай — Лас океанди, рагъэкъечӀдай патай — Атлантик океанди кьунвайди я.

Парагвай

Парагвай, официал тӀвар Республика Парагвай (исп. República del Paraguay, гуар. Paraguái) — Кьибле Америкадин юкьван патан гьукумат.

Кьилин шегьер — Асунсьон. Агьали — 6,35 млн кас.

Перу

Перу (исп. República del Perú reˈpuβlika ðel peˈɾu, кечуа Piruw Mama piˈruw ˈmama ˈʎaχta, аймара Piruw Suyu piˈruw ˈsuju) — Кьибле Америкада рагъакӀидай патан авай гьукумат.

Португал чIал

Португал чӀал (порт. língua portuguesa) — индоевропа чӀаларин хзандин, роман чӀаларин кӀеретӀдин иберни-роман агъакIеретIдин чӀалариз талукь тир чӀал я. Кхьинар латин графикадалди.

Португалия

Португалия (порт. Portugal, миранд. Pertual), официал тIвар Португалиядин Республика — Европадин виридалайни рагъакӀидай пата авай гьукумат. Пиреней зуростровдин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Кефер ва рагъэкъечӀдай пата Испаниядихъ галаз са сергьятра ава, кьибле ва рагъакӀидай патарай Атлантик океандин ятари кьунва. Гьукуматдин тӀвар Порту шегьердин тӀварцIикай арадал атана, латин чӀалал Portus Cale — «чими порт» мана гузва.

Португалиядин чилерал дегь чӀавалай инсанри уьмуьр авурди малум я. Галияр, кельтар, лузитанар, кинетар, финикияр, римвияр ва дегь немец халкьарикай свевар, бурияр, вестготар хьтин дегь тайифайри Португалиядин харусенятда, медениятда ва тарихда чӀехи гел тунва. Гилан Португалиядин майдандик акатзавай Лузитания провинция Рим империядиз талукь тир. Португал чӀалан арадал атуниз римдин культуради чӀехи таъсир ганва: португал чӀал, римвийрин латин чӀалаз пара мукьва я.

8 виш йисан эхирда Кеферпатан Африкадин мусурман тайифа маврри, саки вири Пиреней зуростровда чка кьунвай Лузитания провинция чпиз муьтIуьгъарун паталди иниз куьч жез эгечӀнай. Гуьгъуьнин виш йисуз Португалиядай мусурманарни христианар чукурзавай, ва Галиция Королвалдин къене чпиз Португалиядин Графвал тукӀуьрнай. 1139 йисуз и графвал Галиция Королвалдикай чара хьана ва кьилдин Португалиядин Королвал арадал атана.

XV—XVI виш йисарин береда гьуьлерин къекъуьнрин куьмекдалди Поргугалияди Африкада, Азияда ва Кьиблепатан Америкада колонияяр авуна, вичиз зурба империя туькӀуьрнай, гьа чӀавуз Португалия полидикадин ва яракьвилин къуватрин крара дуьнья гьукуматрин арада кӀвенкӀе аваз физвай.

1755 йисуз Лиссабонда хьанвай зурзунин ва виридалай чӀехи колония Бразилия Португалиядин гъиликай акъатунин себебдал Португалиядин экономикадизни политикадин кӀеви зиянар галукьна.

1910 йисуз монархия алудна, диктаторвилин гьукумдин республика арадал атанвай.

Португалия вилик фенвай уьлквейрикай я, яшамиш тегьердин рейтингда дуьньяда 19-лагьай чка кьунва. Европа Садвалдин ва Садхьанвай халкьарин Организациядин член я, Португалия гьакӀни Латин садвал, Латин Америкадин уьлквейрин организация, ОЭСР, НАТО, Португал чӀалан уьлквейрин садвал, евродин зона ва Шенгендин зона хьтин организацияриз бине эцигнай уьлкве я.

Рио-де-Жанейро

Рио-де-Жанейро (порт. Rio de Janeiro) — Бразилиядин кьведлагьай шегьер чӀехивиляй, Сан-Паулудин гуьгъуьна. Гьа тӀвар алай штатдин административ юкьв. 1764—1960 йисара Бразилиядин кьилин шегьер тир.

Украинар

Украинар (укр. українці; XX виш йисалди абуруз «малороссар», «русинар», «черкасар» лугьудай) — асул гьисабдалди Украинада уьмуьр ийизвай рагъэкъечIдай патан славян халкьарикай сад. Украинрин чIехи диаспораяр Канада, Урусат, АСШва маса уьлквейрани ава. ЧIехивилиз килигна славян халкьарин арада украинар, урусрилай ва полякрилай кьулухъ, пудлагьайдал чкадал ала.

Миллетдикай аслу тахьана Украинада уьмуьр ийизвай вири ватанэгьлийриз — украинар лугьузвайди я. ГьакIни, уьлкведин рагъакIидай пата уьмуьрзавай бойкаяр, гуцулар, лемкаяр, полещукар хьтин субэтносар украин миллетдиз талукь я.

Уругвай

Уругвай, официал тӀвар РагъэкъечӀдай патан Республика Уругвай (исп. República Oriental del Uruguay) — Кьибле Америкадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Атлантик океандин къерехда чка кьунвай гьукумат.

Кефер пата Бразилиядихъ галаз, рагъакӀидай патани Аргентинадихъ галаз сергьятра ава, кьибле ва рагъэкъечӀдай патарай Атлантик океандин ятари кьунва.

Къураматдин сергьятрин яргъивал — 1564 км, ятарин къерехдин сергьятрин яргъивал — 660 км я.

Кьилин шегьер — Монтевидео. Агьали — 3,3 млн кас.

Урусар

Урусар (урус. русские) — рагъэкъэчIдай-славян халкьарин группадиз талукь тир миллет. Кьадардиз килигна Урусатдин (вири агьалидин 80 %) ва Европадин виридалайни чIехи халкь я. Украинада, АСШ-да, Белоруссияда ва дуьньядин маса уьлквейра урусрин чIехи диаспораяр ава. Вири дуьньяда авай урусрин кьадар тахминан 133 миллион кас я.

Жемиатдин фикирар чирзавай вири Урусатдин тешкилатди 2010 йисуз агьалидин арада тухвай жузунрин малуматриз килигна, Урусатда авай урусрин 75 % чеб православие мезгьебдин векилриз талукьарнавай, гьакIни абурун арада са диндизни ибадат тийизвай атеистарни пара ава.

Урусрин хайи чIал – урус чIал я.

Чили

Чили, официал тӀвар Республика Чили (исп. República de Chile) — Кьибле Америкадин кьиблединни рагъакӀидайдан арадин, Лас океандин къерехда чка кьунвай гьукумат.

РагъэкъечӀдай пата Аргентинадихъ галаз, кефер патани Перудихъ ва Боливиядихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патарай Лас океандин ятари кьунва.

Кьилин шегьер — Сантьяго. Агьали — 17,25 млн кас.

Эквадор

Эквадор, официал тӀвар Республика Эквадор (исп. República del Ecuador) — Кьиблепатан Америкадин кефердинни-рагъакӀидай пата авай гьукумат.

Кефер пата Колумбиядихъ галаз, кьибле пата Перудихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патарай Лас океандин ятари кьунва.

Кьилин шегьер — Кито (агьали — 2,7 млн кас).

Кьиблепатан Америкадин гьукуматар
LocationSouthAmericaАргентина · Боливия · Бразилия · Венесуэла · Гайана · Колумбия · Парагвай · Перу · Суринам · Уругвай · Чили · Эквадор
Масадалай гьукуматар: Фолкленд островар · Француз Гвиана · Кьибле Георгияни Кьибле Сандвич островар

Маса чӀаларал

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.