Араб чIал

Араб чӀал — (араб. اللغة العربية‎‎, al-luġa al-ʿarabiyya)

Арабрин чӀал
(اللغة العربية‎‎)
Уьлквеяр:Алжир, Багьрейн, Египет, Раъэкlидай патан Сахара, Иордания, Ирак, Йемен, Катар, Кувейт, Ливан, Ливия, Мавритания, Марокко, ГАЭ, Оман, Палестинадин чилер, Сауди Арабистан, Сирия, Судан, Тунис Джибути, Израиль, Иран, Комордин Островар, Мали, Сомали 
Рейтинг:5
Классриз ччара хьун
Кхьинар:Арабрин кхьинар
ЧӀалан кодар
ГОСТ 7.75–97:ара 050
ISO 639-1:ar
ISO 639-2:ara
ISO 639-3:ara

Алукьунар

Агъа-ЦIинитI

Агъа-ЦIинитI (урус. Ашага-Цинит) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-АрхитI» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Багъдад

Багъдад (араб بغداد‎‎, фарс чӀалай: «Аллагьдин гецӀи») — Ирак кьилинни виридалайни чӀехи шегьер, Багъдад мухафазадин административ юкь я. 2011-лагьай йисан малуматрив кьурвал, шегьерда тахминан 7 216 040 кас яшамишзава (и къалурзавай лишандал гьалтайла Араб Дуьньяда вири шегьеррикай Багъдад кьведлагьайди я (Каирдин кьулухъ), РагъакIидайпатан Азияда вири шегьеррикай Багъдадди кьведлагьай чка кьунва (Тегьрандин кьулухъ)). Агьалияр сиягьдиз къачун тухуз гьазурзавай гьакиматдин делилриз килигна, уьлкведин агьалийрин кьадар 35 миллиондал кьван агакьна, кьилин шегьердин — 9 миллиондал кьван.Шегьер — Иракдин сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Багъдадда гьакимат, вири юкьван гьукуматдинни диндин идараяр, пара дипломатиядин векилвилин идараяр ава. Шегьер — улакьдин метлеб авай тӀвал я. Шегьерда пара университетар, вини дережадин чирвилерин идараяр, театрар, музеярни архитектурадин имаратар ава.

Шегьер Тигр вацӀун къерехрал ала. 8-лагьай виш йисуз шегьердин диб эцигна, адакай Аббасид Халифатдин кьилин шегьер хьана. Куьруь чӀаван къене Багъдаддикай Исламдин Дуьньядин зурба метлеб квай медениятдин, экономикадин, интеллектуал юкь хьана. ГьакӀни шегьер са шумуд кӀвенкӀве авай илимрин университетрин кӀвал тир (мисал патал, ЧIехи акьулдин кIвал). Вири и факторри Багъдаддиз «Чирвилерин юкьван» тӀвар (репутация) арадал гъана.

Юкьван виш йисарин къене Багъдад дуьньяда виридалайни чӀехи шегьер хьиз гьисабзавай тир, адан агьалияр 1,2 млн кас тир. Са археологрин фикирралди, Багдад садлагьай шегьер тир инсанрин кьадар са миллиондив агакьнавай.1258-лагьай йисуз монголри шегьер зурбадаказ чукӀурунин нетижада ам яргъи чӀаван агъуз аватуниз гьахьна. Са шумуд кьиникь гъидай эпидемиядин ва са шумуд империядик акатунин гъиляй шегьердин гьалар мадни усал хьана. Анжах 1938-лагьай йисуз Ирак аслу тушир гьукумат хьиз кьабулунин кьулухъ (виликра Британиядин Месопотамия) Багъдадди къвез-къвез араб мединиятдин юкь я лагьай машгъурвал арадал хкана.

2003-лагьай йисан АСШ-динни абурун галкӀахъанрин Иракдиз гужалди гьахьунин ва ахпагьан 2011-лагьай йисан фундукӀ вацрал кьван давам хьанвай Иракдин дяведин гъиляй алай чӀавуз шегьердин инфратуькӀуьруьнар зурбадаказ чӀур хьанва. Эхиримжи йисарин къене шегьер мукьвал-мукьвал къарагъунархъанрин гьужумрик акатзава.

2012-лагьай йисан гьалдиз килигна, Багъдад дуьньяда виридалайни мугьман кӀан тийир мукьарин (чкайрин) гьисабдик кутуна, Mercer-ди туькӀуьрнавай сиягьда уьмуьр гьалунин еридал гьалтайла Багъдад 221 виридалайни чӀехи шегьердин арада эхиримжи чка кьунва.

Кашанхуьр

Кашанхуьр (урус. Кашкент) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Кашанхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Туьрквер

Туьрквер, Анатолиядин туьрквер ( туьрк. Türkler (Туьрклер)) — асул гьисабдалди Турцияда ва Кипрда уьмуьр ийизвай туьрк халкь. Кьадардиз килигна виридалайни чIехи туьрк миллет я. Туьрк чIалал рахазва. Абур 81 миллион кьадарда ава. Ибадат ийизвайбурун чIехи пай (90 %) суни-мусурманар я.

Фиригъ

Фиригъ, Вини Фиригъ (урус. Фриг) — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр.

Цацархуьр

Цацархуьр (урус. Заза) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «КьванцӀил» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

ЧIилихъ Абдулгьамид

ЧIилихъ Абдулгьамид — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир.

Шаир Абдулгьамид 1873 йисуз Куьре магьалдин (гилан СтIал Сулейманан тIварунихъ галай район) ЧIилихъ хуьре кесиб лежбер Демиран хизанда хана. Залан уьмуьрди гьелекнавай Демир вахтсуз рагьметдиз фена ва адан юлдаш Хатус са шумудра гъуьлуьз хъфиниз мажбур хьана. Етим хьайи Абдулгьамид, идаз-адаз кIвалах ийиз, патал хуьрера, гъурбатра къекъвена. Амма кьисметди адаз Кьеан Агъамирзе-эфендидивай, гьакIни Штулрин медресада ва гуьгъуьнилайни Алкьвадар Гьасанавай тарсар къачудай мумкинвал гана. Абдулгьамида вичин шиирра яшайишда, уьмьурда гьалтзавай зидвилер, къабарар дуьздал акъудзава, ада алчахриз лянет гузва, кесибрин пад кьазва, абур Аллагьдини, фекьйрини чиновникри кузвайди къалурзава («Куьмек це», «Фекьяр», «Залум дуьнья», «Авайди са гъам я, дуст», «Дустуниз» ва мсб.). ЧIилихъ Абдулгьамидан лирикадин шиирар иллаки иербур я. Абура шаирдин вахтунин гьава ава. Агъадихъ чна абурукай са шумуд гузва. Винидихъ тIварар кьур шиирар 1989 йисуз Дагъустандин литературадин хрестоматияда чапнава. ЧIилихъ Абдулгьамидан чIалар кIватI хъувунин карда вичиз араб чIал хъсандиз чидай Мегьамед Садикьа зегьмет чIугуна. Адан ва маса юлдашрин алахъунар себеб яз, чи гъиле алай вахтунда Абдулгьамидан хейлин шиирар гьатнава.

Маса чӀаларал

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.