Энеолит доору

"Энеолит" деген латын жана грек тилдеринен алынып "энеус" – "жез", "литос" – таш, жез-таш доору деген маанини түшүндүрөт. Кээде энеолит термининин ордуна "халколит"сөзү да колдонулат ("халкос" грек тилиндеги – жез). Бирок терминдердин экөө тең жездин пайда болгондугун далилдесе деле турмушта таш куралдары басымдуулук кылган. Негизинен, энеолит б.з.ч. V миң жылдыкта – неолит менен коло доорунун ортолугундагы мезгилди камтыйт.
Жез кендери, көбүнчө тоолуу райондордо жайгашканы белгилүү. Ошондуктан жезди пайдалануу алдыңкы Азияда жана Закавказьеде кеңири тараган. Металл Алдыңкы Азиядан Балканга, кийин Днепрдин оң жээгине тараган деп болжолдонот. Ошондой эле Чыгыш Европадагы Урал жана Карпат тоолорунан да жез алынгандыгы белгиленет. Жез кендерин пайдалануу Теңир-Тоонун жана Алтай тоолорунун аймагында болгондугу далилденген.

Жездин ачылышы

Жездин алгачкы ачылышы б.з.ч. VI миң жылдыкка туура келип, биринчи жолу Алдыңкы Азияда колдонулгандыгы болжолдуу түрдө айтылат. Б.з.ч. IV-V мин жылдыктарда адамдар эмгек куралын жезден жасай баштаган, бирок жезди алып өздөштүрүү жолу көбүнчө мурдагы СССРдин түштүк аймагында жез кендеринин көп кездешкендигине байланыштуу бул жактан жездин кеңири пайдаланылганын далилдеген эстеликтер ачылууда.
Башкыртстандын Бакр-Узяк (башкыр тилинде "Жез колот") деген жеринен энеолиттик адамдар жезди ачык эле, жердин үстүңкү бетинен алышкаидыгы, алар Донго чейинки аймакты жез менен камсыз кылып тургандыгы белгилүү болду. Киимбай дарыясынын боюндагы Еленово (Казакстан) байыркы жез кени, Алтайдагы Белоусов кенинен, адамдын сөөк калдыгы ичине руда салган чаначы менен табылган. Кенди казууда алтайлыктар таштан жасалган барсканды колдонушкан. Мындай далилдер абдан аз болсо да, бул табылгалардан улам адамдар коло дооруна чейин эле жердин терең катмарынан жезди казып алышкандыгын билебиз.

Байыркы убакта жезди иштетүү

Байыркы кездерде жезди иштетүүнүн эки турү (муздак жана ысык) колдонулган. Алгачкы жез куралдары муздак жол менен даярдалган, т.а. уюган жезди таш балка менен керектүү түргө келтирип жасашкан деп болжолдошот. Аны ысытуу аркылуу эритүү кийинчерээк пайда болгон. Жез жумшак жана ийилчээк болгондуктан, адамдар андан зым, мык, ийне ж.б. ар кандай формадагы буюмдарды жасап алышкан. Эң алгач ургулоо жолу менен жезден ийне, бычак, шибеге, төөнөгүч ж.б. сыяктуу майда эмгек куралдарын жасашса, кийинчерээк жезди эритип, куралдарды калыпка куюп жасай башташкан. XIX к. акырына чейин археологдор таш доору менен коло доорунун ортосунда жез-таш доорунун болгонун белгилешкен эмес, себеби байыркы жез буюмдар химиялык анализден өтпөгөн, ошондуктан жезди кадимки эле коло деп эсептешип, таш доору коло доору менен түздөн-түз алмашкан деп ойлошкон. Химиялык жол менен изилдөөдөн улам байыркы металл куралдары коло эмес эле, таза жезден жасалгандыгы далилденген. Ошентип, адамзат тарыхынын белгисиз доору археологдор тарабынан эмес, химиктер тарабынан ачылган. Металл куралдарынын пайдаланылышы менен өндүрүштүн бардык түрүндо өзгөрүү пайда болот. Уруулардын жалпы массасынан байыркы дыйканчылык жана мал чарбачылык менен кесиптенген уруулар бөлүнүп чыккан. Ошондой эле энеолиттик адамдар алыскы жердеги өлкөлөр менен байланыш түзүшүп, алыш-бериш мамилелерин өнүктүрүшкөн. Жезди алуу үчүн адамдар анын чыккан жерине келүүгө мажбур болушкан. Бир нече миң километр соода жолун басып еткөн адамдар өз ара экономикалык байланыштарын кеңейткен. Узак жолдо жүрүугө, жүк ташууга ылайыктуу каражаттар, унаанын түрлөрү талап кылынган. Ушундай учурда дөңгөлөктүн пайда болушу, өз убагындагы маанилүү ачылыштардын бири болгон. Дөңгөлөк биринчи жолу энеолит мезгилинде пайдаланууга кирген.

Энеолит доорунун белгилери

Энеолит доору өзүнө мүнөздүү болгон беш белги менен айырмаланат:

  1. Дыйканчылыктын кетмендөө түрүнүн башка чарбаларга үстөмдүк кылышы;
  2. Жезден жасалган эмгек куралдары менен бирге таш куралдарынын колдонулушу, таш куралдарынын өзгочө басымдуулук кылышы;
  3. Алгачкы жамааттык топтор жашай турган чоң, көлөмдүү ылайдан согулган үйлөрдүн пайда болушу;
  4. Энелик урууга мүнөздүү болгон аялдардын айкелдеринин (сөлөкөттөрүнүн) чоподон жасала башташы;
  5. Оймо-чиймеленген карапа идиштер менен буюмдардын пайда болушу, т.а. ар түрдүү боёктордун жардамы менен карапага оймо-чиймелер түшүрүлгөн. Бул кезде алгачкы дыйканчылыктын негизинде келип чыккан жогорку маданияттын өнүгүшүнө шарт түзүлгөн.

Неолит (алгачкы мезгилин эсептебегенде) жана энеолит бир мезгилге таандык болуу менен бири-биринен хронологиялык жактан эмес, маданиятынын деңгээли боюнча гана айырмаланышат. Мында биз ар түрдүү өлкөлөрдөгү маданияттын ар башкача өнүккөндүгүн унутпообуз керек. Энеолит мезгили Борбордук Азияда (Түркмөнстандын түштүгүндө), Закавказьеде, Түштүк-Батыш Украинада, Молдавияда жана Сибирде айрыкча жакшы изилденген. Ал эми башка райондордогу энеолиттик маданияттар жөнүндө окумуштууларда бирдей ой-пикир азырынча жок.

Колдонулган адабияттар

Асанканов А.А., Осмонов Ө.Ж., Кыргызстан тарыхы. - Б., 2010

Интернеттеги шилтемелер

Энеолит доору

КЫРГЫЗСТАНДАГЫ ТАШ ДООРУ

КЫРГЫЗСТАН ДАГЫ ТАШ ДООРУ

Таш доорунун Ташдоору - адам коомунун

пайда болушу. тарыхый-маданий мезгил. Бул учурда эмгек

Таш куралдары жана согуш куралдары негизинен таштан жасалып, жыгач менен сввк да колдонула баштаган. Анын акыркы баскычында карапа идиштерди жасоо өнүккөн.

Таш доору - адамзат тарыхындагы узакка созулган доор ал адамдын айбандан болунуп чыгышынан башталып (мындан жылдай мурда), металл пайда болгонго (мындан 8 мин

жылдаи мурда) чейин созулган. Бул доор маданияттын онугуш озгочолукторуно ылайык байыркы таш доору (палеолит), жацы ташдоору (неолит) жана бул эквенун ортосундагы вткввл доор - ортоцку таш доору - мезолит деп белунет. Булар да ез алдынча мезгилдерге ажырайт. Таш доору алгачкы жамааттык тузулуш доорунун кеп мезгилин камтыйт.

Учурунда СССРдин аймагында таш дооруна таандык 900ден ашык эстелик изилденген. Алар Борбордук Азияда, Казакстан- да, Арменияда, Абхазияда, Туштук Осетияда, Украинада, Молда- вияда ж. б. жерлерде кездешет. Кыргызстандын аймагындагы ин-Арча жана Кожо-Бакырган-Сай палеолит «Устаканасы» таш доорунун эн байыркы эстеликтерине кирет. Неолит доорунун эсте- ликтери Крымдын ункурлерунде, Ока, Жогорку Волга, Днепр Ьалтика боюндагы жерлерде таралган. Неолиттин аягында СССР¬дин туштугунде, кийин тундугунде жез куралдары пайда болуп, энеолит доору башталган.

Болжол менен миллион жыл мурун Туштук Казакстанда, Борбордук Азияда, анын ичинде азыркы Кыргызстандын аймагында адамдардын уйлеру пайда болгон. Кыргызстандагы эн байыркы адамдардын турмушун ошол кезде жасалып, массалык турде паидаланылган таш куралдары аркылуу билебиз.

Байыркы таш доору палеолиттин биринчи баскычы болгон эрте палеолит учурунда Кыргызстандагы адамдар кадимки эле таштарды бири-бирине ургулап эн женекей кескичтерди, кыргыч- тарды, учтуу кезегучтерду, бычактарды ж. б. жасашкан. Кийинчерээк таштардын турун пайдалануунун натыйжасында андан жасалган куралдар акырындык менен еркундетулген.

Кыргызстандын аймагынан табылган эн женекей таш куралдары б. з. ч. 800-10 мин жылдыктарга таандык. Алар

Борбордук Тенир-Тоодо Он-Арча суусунун жээгинен, Ысык-Келде Балыкчы шаарына жакын жерден, Кыргызстан менен Тажик- стандын чек арасындагы Кожо-Бакырган-Сайдан табылган.

Эрте палеолит доорунда Кыргызстандагы адамдар отту пайдаланууну уйренушкен. Табигаттын татаал шарттарында ку- ралдардын женекейлугунен улам адамдар жырткыч жаныбар- лардан коргонуу жана ири жаныбарларга анчылык кылуу учун адам уйуру деп аталган майда топторго биригип жашашкан.

Ортоцку палеолит доорунда таш куралдары бир кыйла жак- шырган. Бул доорго таандык эстеликтер Ысык-Кел ереенундегу Тосор езенунун боюнан, Чуй ереенунун Георгиевка денсеесунен, Оштогу Сасык-Ункурден табылган. Алай тоо кыркасындагы Дан- гирек-Дере капчыгайынан эн байыркы таш талкалоочу жай табылган. Бул енерканада кара, боз, жашыл тустегу кат-кат кремний таштары табигый издери менен жарылып мурдагыдан миздуу, учтуу куралдар жасалган; Бул мезгилдер инстинкт боюнча болуп келген коомдук мамилелер ан-сезимдин негизинде жургузуле баштаган.'Кыргызстандын эн байыркытургундары питекантроп менен синантроп типтеринде болгон. Эволюциялык енугушу боюнча «акыл-эстуу адам» - угомо сапиенс» деп аталган. Алар негизинен анчылык менен кун керуп, ар уйурунде 25-50ден киши болгон. бзбекстандагы Тешик-Таш ункурунен табылган еспурум- дун сеегунен мындан 40 мин жыл мурда елгендерду жерге жашыруу жерелгесу пайда болгонун билебиз.

Соцку палеолит доорунда, окумуштуулардын пикири боюнча, адамдар планетабыздын бардык климаттык алкактарында жайгашып, расалык топтор жана расалар калыптанган. Дал ушул доордо коомдук мамилелердин еркундешунун натыйжасын- да алгачкы адам уйурлеру эне тарабынан кандык байланышка негизделген уруулук коомдорго биригишкен.

Адам тукумун улантуудагы жана коомдун уй чарбасындагы ээлеген орду учун байыркы адамдарда аял заты езгече аздектел- ген. Илимде бул коом эне бийлигинин коому - матриархат делип аталат. Бул урукка негизделген коом мурдагы адам уйуруне Караганда ^крторку баскычта турган. Бара-бара адамдын ан-сезими ескен. Жаныбарлардын сеектерунен, жыгачтан эмгек куралдарын, шибеге, ийне жасоону уйренушкен. Бул доорго таандык куралдар Ош аймагындагы Сел-Ункурден, Исфана ереенундегу Кожо-Гор булагынын жанынан табылган. Алгачкы коомдо искусствонун пайда болушу ошол кездеги адамдардын дуйнеге болгон кез карашын айгинелейт. Ысык- Кел аймагындагы бийик тоолуу Сары-Жаз ереенундегу Ак-Чункур УНкурунде 10 мин жыл мурдагы байыркы суретчунун жаныбарларды, адамдардын ан уулоо, бийлее учурун ункурдун бооруна чагылдырган эмгектери сакталып калган. Адамдардын таштан жасалган элестери да ушул мезгилде пайда болгон.

Дал ушул жогорку палеолит доорунда азыркы кебете-кешпирдеги адамдар калыптанган. Алар ойлонууга, оюн айтып тушундурууге жарап калышкан.

Бул учурда адамзат табигатты ездештурууде или

жасаган. Дыйканчылык менен мал чарбачылык.

Кельтеминар маданияты

Кельтеминар маданияты – Аму-Дарыянын сол жээгинде, Зеравшан жана Сыр-Дарыянын төмөнкү бөлүгүндө, АмуДарыя жана Сыр-Дарыянын ортосундагы неолит дооруна (Биздин заманга чейинки 6–3-миң жылдык) таандык археологиялык маданият.1946-жылы археолог С. П. Толстов изилдеген. Каракалпакстандагы Кельтеминар каналынын атынан аталган. Казуу учурунда балыкчылар менен аңчылардын журту, оттук таш өндүрүүчү шахтанын орду, таш (анын ичинде бирюза) иштетүүчү устаканалар, таш жана сөөк куралдар, чопо идиштер (түбү тоголок, ичке же жалпак, сырты оймо-чиймеленип, ички бети кызыл же сары боёктор менен сырдалган) табылган. Кельтеминар маданияты үч этапка бөлүнөт. Дарыя-Сай этабы (эрте неолит; 6–5-миң жылдыктын ортосу) Төмөнкү Зеравшандагы Лявлякан көлүнүн аймагындагы эстеликтерди (ири жана майда пластиналар, геометриялык микролиттер – үч бурчтуктар жана трапециялар же «мүйүздүү трапециялар», кыргычтар жана башка) камтыйт. Жанбасс этабынан (өнүккөн неолит; 5-миң жылдыктын ортосунан – 4-миң жылдыктын ортосуна чейин) локалдык топтор же өзүнчө маданияттар (акча-дарыялык топ, төмөнкү узбой маданияты жана башка) бөлүнүп чыккан. Бул этапка Акча-Дарыя районунан табылган чарчы жана сегиз бурчтуу жертөлөлөр, кыргычтар, жаа учтары (кельтеминар тибиндеги) жана башка таандык. Соңку неолит этабында (4-миң жылдыктын аягы – 3-миң жылдык) Аму-Дарыянын Сары-Камыш дельтасынын аймактарында Тумеккичижик көрүстөнүнөн (өнүккөн энеолит доору) башы түндүк-чыгышты каратылып, чалкасынан жаткырылган 27 маркумдун сөөгү, жанынан сөөк шурулар, камандын тишинен жасалган илмектер, оттук таштан жасалган буюмдар табылган. Четтери тегеректелип тосулган. Көмүлгөндөрдүн бир бөлүгү инди-жер ортолук деңиз расасынын жер ортолук деңиздик түштүк-чыгыш тибине таандык, башкалары европеоиддин Түндүк тибине жакыныраак. Негизги чарбасы – балык уулоочулук, аңчылык, жыйноочулук, кийинчерээк мал чарбачылык, дыйканчылык пайда болгон. Кельтеминар маданияты жергиликтүү мезолит маданиятынын негизинде түзүлгөн. Кельтеминар маданиятынын салттары коло доорунун заманбабин маданиятында сакталган; анын өкүлдөрү Зеравшандын төмөн жагындагы малчылар жана дыйкандар (Биздин заманга чейинки 3-миң жылдыктын 3-чейреги).

Кыргызстан

Кыргызстан (расмий түрү: Кыргыз Республикасы) — Борбордук Азиянын түштүк-чыгышында жайгашкан мамлекет. Түштүк-батыш жагында Памир-Алайда, түндүк-чыгыш жагында Тянь-Шань. Өлкө түндүктөн Казакстан, батыштан Өзбекстан, түштүк-батыштан Тажикстан, ал эми түштүк-чыгыштан жана чыгыштан Кытай менен чектешет.

Борбору — Бишкек, калкы жана аянты боюнча эң ири шаар.

Чоң шаарлары Ош (255,8 миң), Жалал-Абад (98,4 миң), Каракол (68,0 миң).

Кыргызстан 9 администрациялык аймактан турат — Бишкек шаары, Ош шаары, Баткен облусу, Жалал-Абад облусу, Нарын облусу, Ош облусу, Талас облусу, Чүй облусу жана Ысык-Көл облусу. Облустук борборлор — Баткен, Жалал-Абад, Нарын, Ош, Талас, Каракол.

Жалпысынан республиканын аймагында 100 дөн ашуу улуттардын өкүлдөрү жашайт.

Таш доору

Таш багыр

– адам коомунун өнүгүшүндөгү тарыхый-маданий мезгил. Бул учурда эмгек жана согуш куралдары негизинен таштан жасалып, жыгач менен сөөк да колдонула баштаган. Анын акыркы баскычында карапа идиштерди жасоо өнүккөн. Таш доору – адамзат тарыхындагы узакка созулган доор, ал адамдын айбанаттар дүйнөсүнөн бөлүнүп чыгышынан башталып (мындан 2,5 млн жылдай мурда), металл пайда болгонго (мындан 8 миң жылдай мурда) чейин созулган. Бул доор маданияттын өнүгүш өзгөчөлүктөрүнө ылайык байыркы таш доору (палеолит), жаңы таш доору (неолит) жана бул экөөнүн ортосундагы өткөөл доору – ортоңку таш доор – мезолит деп бөлүнөт. Булар да өз алдынча мезгилдерге ажырайт. Таш доору алгачкы жамааттык түзүлүш доорунун көп мезгилин камтыйт.

Учурунда КСРБнин аймагында таш дооруна таандык 900дөн ашык эстелик изилденген. Алар Орто Азияда, Казакстанда, Арменияда, Абхазияда, Түштүк Осетияда, Украинада, Молдавияда ж.б. жерлерде кездешет. Кыргызстандын аймагындагы Он-Арча жана Кожо-Бакырган-Сай палеолит "устаканасы" таш доорунун эң байыркы эстеликтерине кирет. Неолит доорунун эстеликтери Крымдын үңкүрлөрүндө, Ока, Жогорку Волга, Днепр, Балтика боюндагы жерлерде тараган. Неолиттин аягында мурдагы КСРБнин түштүгүндө, кийин түндүгүндө жез куралдары пайда болуп, энеолит доору башталган.

Болжол менен миллион жыл мурун Түштүк Казакстанда, Борбордук Азияда, анын ичинде азыркы Кыргызстандын аймагында адамдардын үйүрлөрү пайда болгон. Кыргызстандагы эң байыркы адамдардын турмушун ошол кезде жасалып, массалык түрдө пайдаланылган таш куралдары аркылуу билебиз.

Байыркы таш доору палеолиттин биринчи баскычы болгон эрте палеолит учурунда Кыргызстандагы адамдар кадимки эле таштарды бири-бирине ургулап эң жөнөкөй кескичтерди, кыргычтарды, учтуу көзөгүчтөрдү, бычактарды ж.б. жасашкан. Кийинчерээк таштардын түрүн пайдалануунун натыйжасында андан жасалган куралдар акырындык менен өркүндөтүлгөн.

Кыргызстандын аймагынан табылган эң жөнөкөй таш куралдары б.з.ч. 800-10 миң жылдыктарга таандык. Алар Нарын областындагы Он-Арча суусунун жээгинен, Ысык-Көлдө Балыкчы шаарына жакын жерден, Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасындагы Кожо-Бакырган-Сайдан табылган.

Эрте палеолит доорунда Кыргызстандагы адамдар отту пайдаланууну үйрөнүшкөн. Табигаттын татаал шарттарында, куралдардын жөнокөйлүгүнөн улам адамдар жырткыч жаныбарлардан коргонуу жана ири жаныбарларга аңчылык кылуу үчүн адам үйүрү деп аталган майда топторго биригип жашашкан.

Ортоңку палеолит доорунда таш куралдары бир кыйла жакшырган. Бул доорго таандык эстеликтер Ысык-Көл өрөөнүндөгү Тосор суусунун боюнан, Чүй өрөөнүнүн Георгиевка дөңсөөсүнөн, Ош областынын Араван районундагы Сасык-Үңкүрдөн табылган. Алай тоо кыркасындагы Дангирек-Дере капчыгайынан эн байыркы таш талкалоочу жай табылган. Бул өнөрканада кара, боз, жашыл түстөгү кат-кат кремний таштары табигый издери менен жарылып мурдагыдан миздүү, учтуу куралдар жасалган. Бул мезгилде инстинкт боюнча болуп келген коомдук мамилелер аң-сезимдин негизинде өнүгө баштаган. Кыргызстандын эң байыркы тургундары питекантроп менен синантроп типтериңде болгон. Эволюциялык өнүгүшү боюнча "акыл-эстүү адам" – "гомо сапиенс" деп аталган. Алар негизинен аңчылык менен күн көрүп, ар үйурүндө 25-50дөн киши болгон. Өзбекстандагы Тешик-Таш үңкүрүнөн табылган өспүрүмдүн сөөгүнөн мындан 40 миң жыл мурда өлгөндөрдү жерге жашыруу жөрөлгөсү пайда болгонун билебиз.

Соңку палеолит доорунда, окумуштуулардын пикири боюнча адамдар планетабыздын бардык климаттык алкактарында жайгашып, расалык топтор жана расалар калыптанган. Дал ушул доордо коомдук мамилелердин өркүндөшүнүн натыйжасында алгачкы адам үйүрлөрү эне тарабынан кандык байланышка негизделген уруулук коомдорго биригишкен.

Адам тукумун улантуудагы жана коомдун үй-чарбасындагы ээлеген орду үчүн байыркы адамдарда аял заты өзгөчө аздектелген. Илимде бул коом эне бийлигинин коому – матриархат делип аталат. Энелик урукка негизделген коом мурдагы адам үйүрүнө караганда жогорку баскычта турган. Бара-бара адамдын аң-сезими өскөн. Жаныбарлардын сөөктөрүнөн, жыгачтан эмгек куралдарын шибеге, ийне жасоону үйрөнүшкөн. Бул доорго таандык куралдар Ош аймагындагы Сел-Үңкүрдөн, Исфана өрөөнүндөгү Кожо-Гор булагынын жанынан табылган. Алгачкы коомдо искусствонун пайда болушу ошол кездеги адамдардын дүйнөгө болгон көз карашын айгинелейт. Ысык-Көл аймагындагы бийик тоолуу Сары-Жаз өрөөнүндөгү Ак-Чуңкур үңкүрүндө 10 миң жыл мурун байыркы сүрөтчүнүн жаныбарларды, адамдардын аң уулоо, бийлөө учурун үңкүрдүн бооруна чагылдырган эмгектери сакталып калган. Адамдардын таштан жасалган элестери да ушул мезгилде пайда болгон.

Дал ушул жогорку палеолит доорунда азыркы кебете-кешпирдеги адамдар калыптанган. Алар ойлонууга, оюн айтып түшүндүрүүгө жарап калышкан.

Жаңы таш доору (неолит) б.з.ч. V-III миң жылдыктарды камтыйт. Бул учурда адамзат табигатты өздөштүрүүдө ири секирик жасаган. Дыйканчылык менен мал чарбачылыгы өздөштүрүлүп, ал тургай чарба жүргүзүүнүн негизги тармактарына айланат. Албетте, аңчылык менен жыйноочулук көмөкчү кесип катары сакталып кала берген. Орто Азиянын өрөөндүү жерлеринде мал чарбачылыгы менен катар дыйканчылык көбүрөөк өнүккөн. Негизинен тоолуу аймак болгондуктан Кыргызстанда алгач мал чарбачылыгы өнүккөн. Неолит дооруна таандык эстеликтер Ысык-Көлдөгү Сары-Жаз өрөөнүндөгү Ак-Чуңкур жергесинде жана Нарын шаарына жакын Теке-Секирик үңкүрлөрүндө, Чүйдөгү Аламүдүн суусунун боюнан, Чолпон-Ата шаарынын жанынан ж.б. жерлерде табылган. Бул доордо жашагандар кийимди токуп кийгенди, карапа идиштерин жасаганды үйрөнүшүп, айрым жерлерде кен иштетүүнүн алгачкы аракеттери башталган.

Социалдык жактан неолит доорунда өндүрүш каражаттарына карата жалпы менчикке, коллективдүү эмгекке негизделген уруулук жамаат өнүккөн. Бул мезгилде уруулар жана уруу бирикмелери түзүлүп, ага бир уруктан тараган жана бир типтеги чарба жүргүзүүчү бир нече ири же майда уруктар бириккен. Бул мезгилдеги Кыргызстандагы неолит уруулары өздөрүнүн чарба жүргүзүүдөгү жана маданиятындагы өзгөчөлүктөрүн сактоо менен коңшу аймактагы уруулар менен тыгыз байланышта болгондугун тарыхый эстеликтер айгинелейт.

Таш доорунун акыркы этаптарында таштан жасалган өндүрүштүк куралдар бир кыйла жакшырып, кой, уй, жылкы сыяктуу айбандар колго үйрөтулө баштаган. Бара-бара дыйканчылык менен мал чарба өндүрүшү бир кыйла өнүгөт. Эмгек куралдары негизинен жез, коло сыяктуу металлдардан жасалган. Коомдо аялдарга караганда эркектердин ролу тездик менен жогоруланган. Ошентип, аталык уруулук түзүлүш – патриархат энелик доорду (матриархат) алмаштырган. Темир доору мезгилинде илгерки үйүр топтук никелешүүнүн ордун үй-бүлө байланыштары ээлеген. Бул мезгилге ар бир уруулар энеге карап бөлүнбөй, атага карап бөлүнүп, ал уруулар эркектин наамы менен атала баштаган. Өндүрүштө эркектердин негизги орунга өтүшү менен өндүрүштүк каражаттарга болгон жеке менчиктүүлүк жана адамдарды адам эзүү мезгили башталат.

Башка тилдерде

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.