КЫРГЫЗСТАНДАГЫ ТАШ ДООРУ


КЫРГЫЗСТАН ДАГЫ ТАШ ДООРУ

Таш доорунун Ташдоору - адам коомунун пайда болушу. тарыхый-маданий мезгил. Бул учурда эмгек Таш куралдары жана согуш куралдары негизинен таштан жасалып, жыгач менен сввк да колдонула баштаган. Анын акыркы баскычында карапа идиштерди жасоо өнүккөн. Таш доору - адамзат тарыхындагы узакка созулган доор ал адамдын айбандан болунуп чыгышынан башталып (мындан жылдай мурда), металл пайда болгонго (мындан 8 мин жылдаи мурда) чейин созулган. Бул доор маданияттын онугуш озгочолукторуно ылайык байыркы таш доору (палеолит), жацы ташдоору (неолит) жана бул эквенун ортосундагы вткввл доор - ортоцку таш доору - мезолит деп белунет. Булар да ез алдынча мезгилдерге ажырайт. Таш доору алгачкы жамааттык тузулуш доорунун кеп мезгилин камтыйт. Учурунда СССРдин аймагында таш дооруна таандык 900ден ашык эстелик изилденген. Алар Борбордук Азияда, Казакстан- да, Арменияда, Абхазияда, Туштук Осетияда, Украинада, Молда- вияда ж. б. жерлерде кездешет. Кыргызстандын аймагындагы ин-Арча жана Кожо-Бакырган-Сай палеолит «Устаканасы» таш доорунун эн байыркы эстеликтерине кирет. Неолит доорунун эсте- ликтери Крымдын ункурлерунде, Ока, Жогорку Волга, Днепр Ьалтика боюндагы жерлерде таралган. Неолиттин аягында СССР¬дин туштугунде, кийин тундугунде жез куралдары пайда болуп, энеолит доору башталган. Болжол менен миллион жыл мурун Туштук Казакстанда, Борбордук Азияда, анын ичинде азыркы Кыргызстандын аймагында адамдардын уйлеру пайда болгон. Кыргызстандагы эн байыркы адамдардын турмушун ошол кезде жасалып, массалык турде паидаланылган таш куралдары аркылуу билебиз. Байыркы таш доору палеолиттин биринчи баскычы болгон эрте палеолит учурунда Кыргызстандагы адамдар кадимки эле таштарды бири-бирине ургулап эн женекей кескичтерди, кыргыч- тарды, учтуу кезегучтерду, бычактарды ж. б. жасашкан. Кийинчерээк таштардын турун пайдалануунун натыйжасында андан жасалган куралдар акырындык менен еркундетулген. Кыргызстандын аймагынан табылган эн женекей таш куралдары б. з. ч. 800-10 мин жылдыктарга таандык. Алар Борбордук Тенир-Тоодо Он-Арча суусунун жээгинен, Ысык-Келде Балыкчы шаарына жакын жерден, Кыргызстан менен Тажик- стандын чек арасындагы Кожо-Бакырган-Сайдан табылган. Эрте палеолит доорунда Кыргызстандагы адамдар отту пайдаланууну уйренушкен. Табигаттын татаал шарттарында ку- ралдардын женекейлугунен улам адамдар жырткыч жаныбар- лардан коргонуу жана ири жаныбарларга анчылык кылуу учун адам уйуру деп аталган майда топторго биригип жашашкан. Ортоцку палеолит доорунда таш куралдары бир кыйла жак- шырган. Бул доорго таандык эстеликтер Ысык-Кел ереенундегу Тосор езенунун боюнан, Чуй ереенунун Георгиевка денсеесунен, Оштогу Сасык-Ункурден табылган. Алай тоо кыркасындагы Дан- гирек-Дере капчыгайынан эн байыркы таш талкалоочу жай табылган. Бул енерканада кара, боз, жашыл тустегу кат-кат кремний таштары табигый издери менен жарылып мурдагыдан миздуу, учтуу куралдар жасалган; Бул мезгилдер инстинкт боюнча болуп келген коомдук мамилелер ан-сезимдин негизинде жургузуле баштаган.'Кыргызстандын эн байыркытургундары питекантроп менен синантроп типтеринде болгон. Эволюциялык енугушу боюнча «акыл-эстуу адам» - угомо сапиенс» деп аталган. Алар негизинен анчылык менен кун керуп, ар уйурунде 25-50ден киши болгон. бзбекстандагы Тешик-Таш ункурунен табылган еспурум- дун сеегунен мындан 40 мин жыл мурда елгендерду жерге жашыруу жерелгесу пайда болгонун билебиз. Соцку палеолит доорунда, окумуштуулардын пикири боюнча, адамдар планетабыздын бардык климаттык алкактарында жайгашып, расалык топтор жана расалар калыптанган. Дал ушул доордо коомдук мамилелердин еркундешунун натыйжасын- да алгачкы адам уйурлеру эне тарабынан кандык байланышка негизделген уруулук коомдорго биригишкен. Адам тукумун улантуудагы жана коомдун уй чарбасындагы ээлеген орду учун байыркы адамдарда аял заты езгече аздектел- ген. Илимде бул коом эне бийлигинин коому - матриархат делип аталат. Бул урукка негизделген коом мурдагы адам уйуруне Караганда ^крторку баскычта турган. Бара-бара адамдын ан-сезими ескен. Жаныбарлардын сеектерунен, жыгачтан эмгек куралдарын, шибеге, ийне жасоону уйренушкен. Бул доорго таандык куралдар Ош аймагындагы Сел-Ункурден, Исфана ереенундегу Кожо-Гор булагынын жанынан табылган. Алгачкы коомдо искусствонун пайда болушу ошол кездеги адамдардын дуйнеге болгон кез карашын айгинелейт. Ысык- Кел аймагындагы бийик тоолуу Сары-Жаз ереенундегу Ак-Чункур УНкурунде 10 мин жыл мурдагы байыркы суретчунун жаныбарларды, адамдардын ан уулоо, бийлее учурун ункурдун бооруна чагылдырган эмгектери сакталып калган. Адамдардын таштан жасалган элестери да ушул мезгилде пайда болгон. Дал ушул жогорку палеолит доорунда азыркы кебете-кешпирдеги адамдар калыптанган. Алар ойлонууга, оюн айтып тушундурууге жарап калышкан. Бул учурда адамзат табигатты ездештурууде или жасаган. Дыйканчылык менен мал чарбачылык.

Кыргызстандагы коло доору

Кыргызстандагы коло доору — Кыргыз Республикасы ээлеген аймактын коло доорундагы тарыхы. Кыргызстандагы коло доору б.э.ч. III (II) миң жылдыктан – I миң жылдыктын башы аралыгындагы мезгилди камтыйт.

Кыргызстандын археологиясы

Кыргызстандын археологиясы — азыркы Кыргызстандын аймагындагы археологиялык изилдөөлөрдүн жана табылгалардын жыйындысы.

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.