Unyans Europek

Keffrysyans gwlasek hag erbysiethek yw an Unyans Europek (po an UE). Yma drehevyansow chyf an UE yn Brusselas. Y'n jeves eth stat europek warn ugens avel eseli a-dhia vis-Gortheren 2013. Rolhes yns i omma war-lergh dydhyans aga homjunyans dhe'n Unyans:

mis-Meurth 1957
mis-Genver 1973
mis-Genver 1981
mis-Genver 1986
mis-Genver 1995
mis-Me 2004
mis-Genver 2007
mis-Gortheren 2013

Yma pymp korf an unyans a res dhe weythres an UE:

  • an Eurosenedh
  • Konsel an Unyans Europa
  • an Desedhek Europa
  • Lys Ewnder Europa
  • Lys Akontow Europa

Yma pymp organ an unyans arall ynwedh:

  • Kessedhek Erbysiethek ha Kowethek
  • Kessedhek an Rannvroyow
  • Arghantti Kres Europek
  • an Ombudsman Europek
  • Arghantti Europek Kevarghewyansow
Gwlasow yn Europa
Unyans Europek
Baner an UE
AlmaynPow BelgBulgariPow ChekDanmarkEstoniEstrychPow FinnPow FrynkPow GrekHungariIseldiryowItaliKroatiKobrosLatviLithouaniLushaborgMaltaPoloniPortyngalRoumaniRuwvaneth UnysSlovakiSloveniSpaynSwedherwykWordhen
Akrotiri ha DhekeliaJibraltar
Remenant Europa AlbaniAndorraBelarussiBosniIslandLiechtensteinMakedoniMoldovaMonakoMontenegroNorgaghSen MarinSerbiSwistirUkraynCita Vatikan
Yn Europa hag Asi warbarth ArmeniAzerbayjanPow GrouziPow KazaghRussiTurki
Powyow ha'ga studh challenjyes Abhazi • KosovaKobros Kledh • Nagorno-Karabagh • Osseti DhyhowTransnistri
Powyow serhek Enesow FaroeEnys ManowGwernenysJan MayenJersiSvalbard
Unyans Europek
Flag of Europe
EU28 as a single entity in the world
UE-EU-ISO 3166-1
Statow eseli hag ombrofyoryon an UE y'n eur ma.
Almayn

Almayn (Almaynek: Deutschland) yw repoblek kesunys yn Howlsedhes Europa. Yma dhodho amal gans Denmark y'n kledh, gans Pow Chek ha Poloni y'n howldrevel, an Swistir hag Awstri y'n deghow, ha Pow Frynk, Luksembourg, Pow Belg ha'n Iseldiryow y'n howlsedhes. Berlin yw an bennsita.

Aswonnys avel tavosow ranndiryel yw Danek, Sorbek, Romek ha Frisek. An Unyans Europek re aswonnis Is-Almaynek (Plattdeutsch) ynwedh.

Brusselas

Brussel (Frynkek: Bruxelles; Iseldiryek: Brussel; Almaynek: Brüssel) yw pennsita Pow Belg, ha pennsita de facto Unyans Europek. Yma a-dro dhe 1,198,726 a dus ow triga yn Ranndir-Pennsita Brussel [2018].

Bulgari

Repoblek Bulgari (yn Bulgarek, Република България - Republika Bulgariya) yw gwlas yn deghow Europa. Desedhys a-dro dhedhi yma Turki, Pow Grew, Repoblek Makedoni, Serbi ha Roumani.

Kowsoryon unn yeth slavek (Bulgarek) ha Kristonyon Orthodoks yw an vrassa rann a'n poblans; byttegyns, yma niver veur a Vuslimys, Turkek poken Bulgarek (an rannyeth Pomak) aga thavas. Leun a dus Roma a drig yn Bulgari ynwedh.

Chyf sitys Bulgari yw Sofia (an bennsita), Plovdiv, ha Varna.

Kyns stat kommunistek, Bulgari a omjunnyas an Unyans Europek yn 2007.

Euro

An euro (€ po EUR) yw mona kemmyn soedhogel pymthek stat esel a'n Unyans Europek, po "tireth an euro" (eurozone po zone euro).

Powyow tireth an euro yw:

Almayn

Pow Belg

Estoni

Estrych

Pow Finn

Pow Frynk (saw tirethow y'n Keynvor Hebask owth usya franc an CFP)

Pow Grew

an Iseldiryow

Itali

Wordhon

Kobros

Latvi

Lithouani

Lushaborg

Malta

Portyngal

Slovaki

Sloveni

SpaynAn euro yw mona kemmyn de facto niver a direthow erell, avel:

Andorra

Kosovo

Monako

MontenegroSen Marin

Sita an Vatikan

Europa

Europa yw brastir hengovek (po rann veur a'n brastir Eurasi). Yth esa 666 498 000 a drigoryon ynni yn 2001, po unn seythves a boblans an nor. Mes nebes byghan yw an brastir: gans enep a 10 400 000 km², nyns yw Europa moy nag Ostrali nameur.

A-dhia Nessa Bresel an Norvys, y tallathas statow Europa dos keffrys. Unyans erbysiethek ha gwlasek yw an Unyans Europek, gans 27 a statow eseli a-dhia vis-Me 2004. Mes yma statow europek oll (moy po le) yn keskusulyans lowsa, Konsel Europa.

Grew

Grew, po Greka (Ελληνικά /ɛˌliniˈka/ y'n yeth hy honan), yw yeth eyndo-europek kewsys yn Europa (Pow Grek, Kyproes ha deghowbarth Albani) ha tramor (gans Grekys yn Ostrali, an Statys Unys, Pow Frynk ha gwlasow erell) gans nebes pymthek milvil a dus. Y'n lytherennek rew yth yw Grew skrifys.

Yma tus ow kewsel Grew y'n konna-tir balkanek a-dhia an sekond milvlydhen kyns OK. Yma dhe Rew gerva a 600 000 ger, onan a'n vrassa y'n norvys. An taves grew yw huni Homer, lyenn Grekys an Oes Klasek, an Emperoureth gonedhys gans Aleksander ha'y hembrenkysi, ha'n Testament Nowydh.

Hedhyw, yeth soedhogel yw Grew yn Pow Grek, Kyproes, ha'n Unyans Europek.

Iseldiryow

Iseldiryow (yn Iseldiryek, Nederland) yw rywvaneth werinel yn howlsedhes Europa, ynter Almayn, Pow Belg ha'n Mor Kledh. Iseldiryek ha Frisek yw an yethow soedhogel, mes Is-Almaynek ha Limbourgek yw yethow ranndiryel ynwedh.

Itali

An Repoblek Itali (yn Italek, Repubblica Italiana) yw stat yn deghow Europa.

Kobros

Kobros yw enys yn dehow-barth Europa (po howlsedhes Asi war-lergh nebes doronydhyon). Yma'n rann gledh a'n enys yn-dann governans Repoblek Turkek Kobros Kledh, nag yw aswonnys gans gwlaskor vydh saw Turki. Turkek yw klappyes y'n gogledh, ha Muslimyon yw an vrassa rann a'n dus ena. Yn rann dehow an enys, Grew yw taves kemmyn an pobel, neb yw Krystonyon Orthodoks, dre vras. Yma governans Repoblek Kobros ow challenjya rewl an enys oll. Esel a'n Unyans Europek yw an repoblek.

Yn 2008, Kobros ha Malta a gemeras an euro avell aga mona kemmyn yn le peuns Kobros (CYP) ha lira Malta.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

Lithouani

Lithouani, Lietuva yw repoblek yn Europa reb an Mor Baltek, an Latvi, Poloni, Russi (Russek), Belarus.

Yn 2004 yth omjunnyas Lithywani an Unyans Europek (po an UE).

Loundres

Loundres (Sowsnek: London) yw penncita Pow Sows ha'n Ruwvaneth Unys. Yma moy es 7 milvil a dus ow triga yn Loundres Brassa. Fondys yn termyn an Emperoureth Romanek avel Londinium, y teuth an sita ha bos kres an Emperoureth Predennek ha chyf jynn a arghans, gwlasegeth, an artys ha gin yn Breten Veur. Yma Sita Westminster ha Sita Loundres ow kul rann a Loundres arnowydh.

Lushaborg

Luksembourg (lushaborgek: Lëtzebuerg; almaynek: Luxemburg; frynkek: Luxembourg) yw dugeth anserghek byghan yn Howlsedhes Europa. Stat esel an Unyans Europek ha'n Kenedhlow Unys yw ev. Almayn, Pow Frynk, ha Pow Belg yw kentrevogyon an dugeth. Poblans an pow yw nebes 514,862 a dus (niver ogas ha trigoryon Kernow).

Pennsita Luksembourg yw sita gans an keth hanow, dhedhi boblans a 103,641 a dus yn 2013.

Yma teyr yeth soedhogel kewsys yn Luksembourg. Almaynek yw an chyf yeth a adhyskans ha'n nowodhow. Adhyskans ughella, an Senedh, ha'n lysow lagha a wra devnydh a Frynkek, dre vras. Ha'n yeth Luksembourgek yw an tavas kemmyn yn mysk kowetha hag y'n deylu.

Dur, arghansereth, ha kymygieth yw poesekka diwysyansow an pow sewen ma.

Yma myns meur a weythoryon bortyngalek, spaynek, h.e. ow triga y'n Dhugeth.

Malta

Malta yw bro anserhek war dhiw enys veur (Malta ha Gozo) ha nyver a enesygow bian, y'n mor ynter Itali ha Tunisi.

Marhogyon Sen Jowan a wovernyas an enesow a-dhia 1530 bys 1798, pan gemeras Napoléon Bonaparte rewl anodha. Yn 1814, kevambos Vienna a ros Malta dhe'n Emperoureth Predenek. An enys a veu anserhek yn 1964.

Malta a omjunyans an Unyans Europek yn 2004. Yn 2008, Malta ha Kobros a gemeras an euro avell aga mona kemmyn yn le lira maltek (MTL) ha peuns Kobros.

War-lergh statistigow an Unyans Europek, yma 100% a dus Malta ow kewsel Maltek, an taves Semitek nacyonal; 88% Sowsnek, an taves sodhogel aral; 66% Italek, unn taves sodhogel bys an bledhynyow 1930s; ha 17% Frenkek.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

Monako

Prynseth Monako (yn Frynkek Principauté de Monaco, yn Oksitanek Principat de Mónegue, yn Ligurek Principatu de Múnegu) yw sita-stat yn deghow Europa.

Monte Carlo yw desedhys y'n Prynseth.

Y hows re Monegaskek (rannyeth Ligurek) poken Provençal (rannyeth Oksitanek), mes Frynkek yw taves chyf ha soedhogel an stat.

An teylu Grimaldi a reyn avel bennsevigyon Monako a-dhia 1297.

Poloni

Poloni yw stat yn Kres Europa. Yma moyha tus Poloni ow kewsel yethow Slavek – Polonek dell vydh usys, po yeth unnwoes gelwys Kashoubek. Bys 1945, Almanyon pals a driga yn gogledh ha howlsedhes Poloni (Prussi, Silesi, ha Mecklenburg), mes Polonyon a drevesigas an tiredhow ma wosa Nessa Bresel an Norvys. Meur a dus polonek a driga yn powyow kentrevik kyns an bresel na – Lithywani, Belarous, Ukrayn, h.e. – mes an vrassa rann anedha a veu dasleys tro ha'n tiredhow kyns almaynek. Eglos moyha Polonyon yw an Eglos Romanek Katholik – ha sur o an Pab Jowann Pawl II y honan polonek. Yn 2004, Poloni re dheuth ha bos an brassa esel nowydh a'n Unyans Europek a-dhia omjunnyans Spayn yn 1986.

Pow Frynk

Pow Frynk yw repoblek yn howlsedhes Europa. Yma rannow a Bow Frynk yn Mor Karib, yn Amerika Dheghow, hag yn ynys afrikanek y'n Keynvor Eyndek ynwedh. Stat esel a'n Unyans Europek ha'n Kenedhlow Unys yw hi. Frynkek yw an yeth soedhogel unnik. François Hollande yw Lywydh an Repoblek. An mona kemmyn yw an euro. Yn 2014, yth esa poblans a 63,929,000 a drigoryon y'n gwlas (66,616,416 ow komprehendya an ranndiryow tramor).

Breten Vyghan yw pow keltek war an konna-tir arvorek dhe'n howlsedhes a Bow Frynk.

Kentrevogyon an wlas yw Pow Belg, Luksembourg, Almayn, Swistir, hag Itali y'n howldrevel; ha Monako, Spayn hag Andorra y'n soth. Yma Pow Sows (ha Kernow) a-dreus an Chanel.

Ruwvaneth Unys

Stat yn Europa hag y'n Unyans Europek yw an Ruwvaneth Unys. Yma tri a'y beswar pow yn enys Breten Veur: Alban, Kembra, ha Pow Sows; hag yma an peswara yn Enys Wordhon: henn yw Wordhon Gledh. Konna-tir yn soth-west an enys yw Kernow; y prederir nep-prys mayth yw Kernow an peswara pow a Vreten Veur.

An Senedh yw an korf ughella ow kul reythyow y'n ruwvaneth. Ledyer an Senedh, Boris Johnson (Parti Gwithadorek), yw Pennmenyster. An Vyhternes Elisabeth II yw sovran an wlaskor.

Sloveni

Sloveni yw repoblek yn kres Europa. An powyow kentrevik yw Kroati, Estrych, hag Itali (an rannvroyow hengovek Frioul ha Veneto). Kyns 1991 yth o an pow ma rann a Yougoslavi; ha kyns henna hi o rann a Emperoureth Estrych. A-dhia 2003 yth yw Sloveni rann a'n Unyans Europek.

Ynys Manow

Manow po Ynys Manow (FSS: Manow po Enys Vanow; Manowek: Mannin po Ellan Vannin; Sowsnek: Mann po Isle of Man) yw ynys yn Mor Wordhon gensi omrewl. Manowek yw yeth keltek kenedhlek an ynys. Poblans an ynys o 84,497 yn niveryans 2011.

Nyns usi Ynys Manow ow kul rann a naneyl Rywvaneth Unys nag Unyans Europek, mes yma kevrennow krev ynter ynysow Manow ha Breten Veur, a-ban yw an ynys serghek dhe Gurun an Rywvaneth Unys. Titel an Vyghternes y'n ynys yw Arloedh Manow, hag yma'n Rywvaneth Unys ow kwayta ammok an ynys. Sowson yw niver bras a drigoryon Manow.

Senedh an ynys - Lys Tynwald - yw an kottha senedh y'n Norvys ow pesya prest.

Yn tavosow erel

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.