Sedsala 16'an

| Ss. 14'an | Ss. 15'an | Sedsala 16'an | Ss. 17'an | Ss. 18'an |

Nûvedan û keşf

  • Galileo Galilei, 4 kaşanokên Jûpîterê tesbît kiriye, agahî li ser Venûs û Satûrnê daye, mîkroskop bipêşxistiye hwd.
Behaedîn Amilî

Behaedîn Amilî, an bi navê temamî Behaedîn Mihemed bin Husên bin Ebdisemed el-Amilî (Jidayîkbûn 1547 - mirin 1622) (erebî: شیخ بهایی, Şêx Behaî) astronom, matematîkzan, mîmar û helbestvanekî sedsala 16'an e ku li bajarê Balbeka Lubnanê ji dayik bûye. Behaedîn bi xwe hîna zarok bûye bavê wî koçî Îranê dike.

Berhemên xwe bi zimanê erebî û bi zimanê farisî nivîsiye.Behaedîn Amilî ji astronomê pêşiya ku Teoriya Kopernîkus hereketa dinyayê tê derxistiye.

Dêra Surp Sarkîs, Amed

Dêra Sarkîs Sûrp dêreke li hundira Sûra Amedê ye.

Ev dêra ku nêzîkî Deriyê Mêrdînê ye, ya ermeniyên katolîk e. Wisa tê bawerkirin ku dêr di sedsala 16'an de hatiye çêkirin. Malzemeyê bingehîn ê vê dêrê kevirên reş ê bazalt e. Ev dêr bi stûnên xwe yên du tebeqeyî û çar rêz kemberên xwe, ji pênc nefan pêk hatiye.

El-Bîrcendî

El-Bîrcendî an Abd Ali ibn Muhammed ibn Hüseyin Birjandi (z. ? m.1525) (Farsî: عبدعلی مممدبن حسین بیرجندی) zanistê astronomî, matematîk û fîzîkê yê sedsala 16'an ê fars e.

Kurdên Efxanistanê

Kurdên Efxanistanê, li gorî Şerefname di sedsala 16'an de ji başûrê Kurdistanê koçberî Efxanistanê bûne.

Bi qasî - 20.000 kurd, ên ku berî çarsed salî koçberî Xoresanê bûbûn û ji wir jî derbasî Efxanistanê bûne, îro li bakurê Efxanistanê dijîn. Şerefxan qala eşîra Çeginî (eşîrekê kurdên lek û soran) dike, a ku ji Xoresanê derbasî Efxanistanê bûye.

Kurdên Efxanistanê di pirraniya xwe de koçerin û zozanê wan li bakûrê paytexta Efxanistanê, Kabûlê dikevin. Belê tê zanîn jî ku, kurdên li Efxanistanê zûda di alî ziman de asîmîle bûne û tenê darî (zaravaya farisî, a ku li Efxanistanê tê axavtin) diaxivin.

Lur

Lur an jî lor, civakekê ji kurdan in li Rojhilatê Kurdistanê bi cih dibin. hin kes civaka lorî wek gelekî cûda dijmêrin lê Şerefxan Bedlîsî dibêje ku: civaka lorî beşek ji kurdan e , kurdzan Mehrdad Izady jî vê yekê qenat tînê, lê dibêje ku lor di sedsala 16'an de ji kurdan qetiyane û bûne gelekî serbixwe [çavkanî pêwîst e]. Lê belê zimanê lurî vê demê weke zimanekî cûda tê dîtîn. Lur jî bi piranî xwe gelekî serbixwe dibînin, lê belê luryên ku xwe ji kurdan dijmêrin jî hene. Gelek çavkanî [çavkanî pêwîst e] dibêjin ku eslê luriyan vedgere kurdan.

Lîsteya fîlozofên kurd

Ev lîsteya fîlozofên kurd e.

Melayê Cizîrî

Melayê Cizîrî an Mela Ehmedê Cizîrî (z. 1570, Cizîr – m. 1640, Cizîr) yek ji helbestvan û nivîskarekî mezin yên kurd e.

Mele Taha

Mele Taha zanistvan û alimekî mezin ê kurd e. Gelekî baha wî tê kirin. Li gor ku tê gotin, di deme Melayê Cizîrî de jîn bûya. Meleyê Cizîrî ji li ber destê wê seydatî wergirtiya. Li Amedê jîn bûya. Li gor ku tê gotin, di sala 1560 wan jîn bûya. Li gor ku tê gotin, li ser şifakirinê xwediyê hizreke ku mazin bû.

Pir xwanda bû. Ew li medrese li Amedê ya wê demê dima. Hizre mele taha biqasî ku tê gotin, pir li pêş bû. Wî li medrese ku lê dima, fêr didana pir faqayan. Gelek faqayên wî ji, piştre weke zanistan derdikevine pêş. Ew ji bi vê yekê re, weke ´seydeyê zanistan´ tê naskirin. Bi vê yekê re biqasî ku tê gotin navê wî heya. Mele Taha, di dema Meleyê cizirî de jîn bûya.

Hizre mele taha. xwedi diwan ji bû. Li gor hinek vegotinên ku li ser wî têne gotin, ew weke ´seydeyê amedî´ ji tê naskirin. Dema ku li devereke dûr bahsa wî bê kirin, jê re tê gotin seydeyê amedî.

Mele taha zanistnekî kurd ê mohra xwe li deme xwe daya. di nav zanistên demê de navê wî mazina. Weke ku tê zanîn, wî gelek pêşketin di wêjeya kurdî de ji di deme xwe de daya çêkirin. Li gor ku tê gotin, wî li ser ´hizir´ û li ser ´şifakirinê´ ji nivîsandiya. Dema ku kala nivîsanên wî tê kirin, kala pirtûk ku wî nivîsandine tê kirin. faqayên wî, biqasî ku tê zanîn, ku li cem wî dixwandin, hizre wî ji fêr dibûn. Nivîsên ku wî nivîsandine ji dixwênin. Pişt wî re, yên ku hatina dewsa wî ji, ew kevneşopiya wî şopandin. Herême ku navê wî li wêderê li ser ziman bû, bêhtir amed bû. Li gor hinek vegotinne ew ji amede demeke çûbû Botanê û li wir ji mabû.Lê di derbarê wê çûna wî d haya nahaka wilo zêde ti agahî bidest ne ketina. di dema xwed de Mele Taha, zanistekî ku pir mezin bû. Mîr û şah diçûne ber destê wî.Bi vê yekê re ji, pir bahsa wî dihata kirin. Wî, weke dayikaka ku ji singa xwe şîr bide zaroka xwe, wî ji, gelek zanist daya zanistên deme xwe yên ku xwe gahandine de û xwe ne gahandinê de. Em dibêjin yên ku xwe ne gahandinê de ji. Ji ber ku tê gotin ku ew ji zanistên dema xwe kêm ne maya û hizre xwe rijandiya ser rupel ji. Bi vê yekê re, behsa nivîsanên wî yên ku wî nivîsandine tê kirin. Biqasî ku behs tê kirin, wî pir nivîsandiya. Û bi nivîsandina xwe, nav ji daya dore xwe di dema xwe de. Bi vê yekê ji pir tê naskirin. Herêmên kurdistanê yên ku wî xwe ne gahandiyê de, wê hizre wî ya ku wî nivîsandî xwe gahandiyê de. Bi vê yekê re, ew pir mirovekî ku tê naskirina. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku mele Taha mirovekî zanist yê pir mazin yê deme xwe ya. Yek ji wan mirovên ku bi hizre xwe re di deme xwe de hatî naskirin û bi hizre û zanistitiye xwe re mohre xwe li deme xwe xistiya.

Zîlanlî

Zîlanli navê eşîreke kurdên Azerbaycanê ye. Gorê gotegotê ev eşîr di sedsala 16' an jî 17'mîn de ji êla Zîlan a ku li bakurê Kurdistanê bi ware, qetiyaye û koçberê Azerbaycanê bû ye. Zîlanli niha li navçeya Qûbadlî, li gundê Zilanli yê ku nêzikî 2000 nifûsê vî heye, de rûdinên.

Şerefxanê Bedlîsî

Şerefxanê Bedlîsî (z. 25'ê reşemiyê, 1543, Qum − m. 1603, Bedlîs) nivîskar û dîrokzanekî kurd e. Pirtûka wî ya herî bi nav û deng Şerefname ye. Mijara Şerefnameyê dîroka Kurd û Kurdistanê ye.

Bi zimanên din

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.