Bejreff

Enne Bejreff, dat eß su_ze_saare Dä Senn fun jät Kloorem, fun enne Saach, zem Bëijspöll wad_e Woot bedygge dëijdt, dat Prinzip odde Alljemëijnfall fun ennem Dėnge.

Et hängk me „bejriife“ zeamme, dat Woot kydd_ussem Meddelhuhdöütsche, woh mer „begrif“ oddo „begrifunge“ jesaat hät.

Jenou jenůmme jidd_et e paa ungescheedlijje Bejreffe fun „Bejreff“, dim_mor wall ëkßtra ëkßplezėere moß.

Affköözung (Schriive)

Bëijm Schriive bruch mer jään_enß Affköözonge. Dat sinn e paa winnije Boochshtaave, oddo Zëijshe, di mer nuur ze nottėere bruch, öm e Woot, enne lange Bejreff, enne Saz, en Bezäijshnung, odder esu jët ze äsäzze. Dat määt_mo för jewöönlesch öm Plaaz om Papier ze shpare, un övv_och aan de Zigk för ze Lësse, uew.

Dat „uew.“ shtëijdt för „un_esu wigger“ un eß sällvər_e Bëijshpill för_en Affköözong. Öff weede Ävkörzunge vi „uew.“ uss_em alldääshlishe bedarrəv_eruß jebildt. Anndere wääde med Bedach un Zosammehang opjebout un shtëlle dann Kood_Süßteme daa, wi de Köchzelle för Länder, Iesebaan_Zösh, Floch_Häve, un esu jet.

Bikini

Bikini heechd ö zm Bade jöbrud zweideelich Kleerstöck va Vraue.

D Bröss van dr Tiresias

D Bröss van dr Tiresias es ön Oper va Francis Poulenc. Guillaume Apollinaire schreev dat, watt jesonge wood, em Joohr 1903. Dörch sing Oper wood dä Bejreff Surrealismus äjevührd.

Am 3. Juni 1941 hote d Lüüh di Oper öt ischde Mol, als sö ä Paris en d Opéra-Comique opjevührd wood. Di Oper, di em Joohr 1930 spelld, wood va Poulenc 1939 jeschrävve. Öt durde ävver bes 1944, iih s vädich woch. Sö spelld, angisch als em Buch va Apollinaire vörjeseeh, en Zanzibar, dat en d Nöhde va Monte-Carlo litt.

Demokratie

Onger Demokratie vorsteehd mo ön Form van d Rejiirung, di dörch d Meehrheed van d Lüüh bestemmd weed. Met dä Bejreff Demokratie wäde ävver och di dörch vreij Waahle bestemmde politische Systeme jemeent, wobeij Bejreffe wi Oppositiun un Verfassungsmäßichkeet un Grondräte van d Mensche zm Draare komme.

Staate wi Dütschland, Österreich un d Schweiz send Beispeller vöör demokratische Staate ä Europa.

D ischde Demokratie entstäng ä Jriicheland.

Jemeende

D Jemeende es d kleenste räumliche Vorwaltungsorjanisatiun ä Dütschland.

Joohrdusend

Onger Joohrdusend vorstehd mo önö Zittaavschnett va 1000 Joohre. Döck weed dr Bejreff Millenium vöör Joohrdusend jebrudd, aavjeleid va mille un annum, övversatze us öt Lating met „dusend“ (1000) un „Joohr“.

Köbes

Dä Köbes is der Jung dä et Kölsch udder in Düsseldorf udder Krieevel och dat Altbier op der Desch brängk.

Dä Köbes hätt en bloue Vüürbinder un en Läddertäsch aan. Fröher (un in ville Brouhüser och noh hügg) moot hä 't Bier an d'r Thek selvs zahle bevür hä 't aan dä Jast verkäuf. Hä hätt ene Kölsch-Kränz, dä Löcher hätt för de Kölsch-Stange. Mer säht, dat fröher dä Köbes keine richtige Kellner wor un doröm hätt mer em kei Tablett jävve künne (dann wör alles umgefalle) unn och nicht vertroue könne dat hä et Jeld aanjitt.

Woröm dä Köbes heiß weiß hä selvs nit esu jenau. Et es ene aale Bejreff, der sich alt vür 200 Johr dorchjesätz hätt. Mer säht dat domols ville junge Lügg als Köbes geärbeit hann, die op däm Wäg wore noh däm Jrab vum hillige Köbes in Santiago di Compostela (dat es en Spanie). Dat wore dann de Köbespiljer, un desderwejen hatt mer se eifach Köbes genannt. Ob dat stemmp? Mer weiß et nit.

Köbes es nit eifach en Kellner, Köbes es en Berofung. Dä Köbes es stäts däm Kölsch verpflichtet un nit däm Jast. Mer sullt im nit im Wäg stonn. Dä Köbes nemmp et leer Jlas fott un brängk e Neu, ob do 't no wells udder nit. Wellste kei Kölsch mih, mosste ene Bierdeckel op et Jlas dunn, un dann weiß hä Bescheid.

Kölsch (Bier)

Dä Lemma-Titel he es op Kölsch buchstabeet nohm Wrede.

Kölsch eß en bovvejärrisch Bier, blank jefiltert, kräfftisj jääl un hell. Et hädd enne wiiese Schoum un enne feijne, e kleij beßßje härrbe Jeschmagk.

Mer dringg et uß Shtange. Bier Kännno saare, et wöö flößßijjer em Jeschmag qui Pils un däät nit „esu fättish“ schmäkke, nuur eijn Zoot, dat Jaffel wöör nit jannds esu dorrsh jejoore un hädd esu enne kleijne „fättijje“ Aanklang, dä fun de sööße Aandeijle em Hoppe köhm. Et jidd e paa Dozend Kölsch Zoote un Brouereije. Wi övverall hät do och noh m Äng fum zwannzishßte Joohonndot zoo, et Brouereije Stėrrve zoojeschlaare, unn et woote ättlijje Kölsch Brouereije opjejovve oddo zoojemaat un zosammejelaat.

Jebroudt weed Kölsch bloos en Kölle un em Ömlandt. Doför dat „Kölsch“ enne fun de EG un jeds EU jeschözde Bejreff för n Heerkunnf eß, do hann sesh de Kölsch Brouereije schleeßlijj en de 1980 er Joohre jeeijnish. Noh feezish Jooh Jeklüngel un Zängkereije, wo se t nit henkrääje hann.

Lügk, di et weßße mößße, saare: „Kölsch kam mer äßße, un drenke.“

Jemeindt eß dat Kölsch esu naahavv eß, dat mer jannß oohne fäßßte Naarung ußkumme kann, wäm mer jenooch Kölsch zo sesh nimmp.

Nacktheed

Nacktheed beschriivd ön Situatiun, beij dör ön Persun ohne Kleer es. Jlichzittich kann dat ävver och op Deere zotreffe, di ohne Vell övv ohne Väähre send.

Mer sät och Nackischkeid do för.

Nahe Oste

Dr Nahe Osten es dat Jebiit, dat usserhalb va Europa öt vreuere Osmanische Reich ussmaade. Öt ömfasst d Länder van d Arabische Halvinsel un Israel. Mo es sisch net klöschtich, övv dr Iran dozo jehüdd.

Dr Bejreff Meddlere Oste weed döck vöör dr Nahe Oste jebrudd, weil dat d Övversetzung van dat Änglische Wood Middle East es. Dat stämmt ävver net ösu janz met dr Senn va hüü övverree, denn onger dr Meddlere Oste vorstänge d Ängländer dr Iran, Afjanistan, dr Kaukasus un öt Meddlere Asie. Kloor vassjelaad es dat alsu net.

Nopper

Dä Nopper (dat eß Trooßdoorver Platt) odder dä Noohber (dat eß Kölsch) essenne Minsch, dä nävven draan vunnt. Do jäjß bäj Dior uß dä Pooz erruß, un dann es dä Nohper jäjenövver ovver rääß odder linkßeröm hinger dä näxte Pooz ze finge. Wo mööshlijoch drövver odder drunger.

Je nohdämm wi me sesh met dänne vorshtäjt, jeedet ejm jood oddor schlääsh. Unger Nobere jiddet de dekkßte Frünndshaffte un de allorshlemmßte Kniiß — un jede Mänge Zweschetön.

Dä Bejreff weed ävver och övverdrare jebuch, för anndere Saache als wi Minsche. En dämm Senn jiddet da Nober-Shtaate, Nopper-Städt, Nohber-Länndere, un natüülisch dä beröömpde Nohbers-Jade, wo de Kiersche besöndoß joot schmeckke sulle. Uß näxter Nopper em Wälltroum eß dä Moohnd, un e Shtökshe wigger han mer och noch Planeete, di uß Noppere sin.

Ävver nit nuur dat, och uns Sunnesystem hät Nohbere, un unß Milleschschtroohß hät anndere Jallaxiije aß Nobere, un villejsh hammer sujaa onnore Noper-Unnivärsum. Wäjß meret?

Ongerstolbersch

Dr Bejreff Ongerstolbersch, op Huchdütsch weed va Unterstolberg jesproche, steeht vöör d Deel van Stolbersch, dä onger dr Bastinsweiher avängt un ömfasst hauptsächlich d Mölle un önö Deel van d Rothhuussstrooß un d Stadthall.

Ongerstolbersch es kee Stadtdeel va Stolbersch sondern mä önö Sammelbejreff.

Ovid

Publius Ovidius Naso (* 20. Määz 43 v. Chr. ä Sulmo; † 17 n. Chr. ä Tomis) wood kott Ovid jönannd. Hä woch önö Dichter em au Rom.

Putativnutstand

Putativnutstand es önö Bejreff us öt Stroofräät.

Beij dr Putativnutstand jlöövd ön Persun, önger Nuut jätt do z mösse, watt ä Werklichkeet ävver janet ösu es.

Relativitätstheorie

De Rellativitätstheorie ier Teeme_Jebbed_ess dä Oppbau fun Roum un Zick. Dobeij kumme de Eijenaate fun d'r Jravitazjohn. Et sinner zweij füssikalische Thejorije, di hät fürwiejend dä Albert Einstein opjeschrevve. Die eijn hät hä 1905 erussjebraat, de spezjelle Relativitätstheorie, un 1916 fäädish jewoode es de alljemeejne Relativitätstheorie. De shpezjälle beschrief et Verhalde vun Raum un Zick uss dä Seesch vun zweij Zoschauer, di sich jääjenander am bewäje sinn, ävver am Tempo ändert sish dobëij nix, un die Eijenarte die dohmet verbunge sen. Dodropp baut de alljmeene Relativitätstheorie op, un äkliert de Jravitation övver enne matemaatische Bejreff, dä de „Krömmung vun Roum un Zick“ jenannt weed, dä mer messe un ußräschne kann, di nävven andere Ursaache dorresh de beteilishte Masse zostand kütt.

De Relativitätstheorie hät et Verständnis fun Roum un Zick revolutioneet un merkwürdije Saache oppjedeck, di mansh eijne sich bildlich net mieh vürstelle kann. All di Saache lohsse sich äwer mattematisch nohräschne, un mer kann se experimentell enzwesche janz jenau nohwiese. En dä zweij Theorieë eß, als enne Jrenzfall, ihre Vürjänger, de Füsik fum Newton, dren enthalde, un se erfölle dohmet et sujenannte Korrespondenzprinzip.

De Relativitätstheorie es eejn vun dä zweij „Süüle“ vun dämm, wi mer su säät, „Bouwerrek“ fun d'r Füsik ier Tejorihje.

Met d'r Quantetejorie, di de zweijte „Süül“ fun d'r Füsik darshtelle dëijt, hät se sesh bis hück noch net follshtändish

zosammeläje loohße, da'ß no'nit jelonge, un zällt zo de jrüßte Opjave vun d'r fyssikaalische Jrundlareforschung hückzedaach.

Hee en dämm Atikel witt nur dä jrundlääjende Oppbau un die Eijenarte vun dä Theorieë zesammejefass. Ussführlich künnd'r dat unger spezielle Relativitätstheorie un allgemeine Relativitätstheorie nohlässe.

Rhingland

Et Rhingland eßß:

dä Deijl vumm Rhing wu ma en Ripoarisch Sprooch schwaadt. Et jeijht vunn unjefähr Andernach beßß eruff noh Düsseldorf, unn inn_et Vüürjebersch beßß Oche, unn op dä schääl Sigg beßß Bergisch Gladbach, un em södlijje Bërjėsche fun knapp Jummersbach beß henger Waldbröl aan de Sii.

dä Dëijl vum Rhing woh mer och der Niėderrhing for säät, un och esu schwaadt, dad_es onjeväär vun Heenßbersh beß Düsseldorf un fun doh noh Xannte un beß aan de Maaß erran.

dat Stöck fum Rhing un drömröm, esu ätwa, woh me de Muuselfrängkesche Shprooche schwaade dëijt. Dat fängk bëijem Opshtėėsh en der Westerwald aan, un henger Aawieler un jëijd em Sööde bez noch Luxemborrsch un Trier un Kovvelenz.Dä Bejriff eßß äwwer ned kloor deffeneet. Jeedenvalls_eß fill winnijer jemëijndt, wi dat jannze Land, wat laans_em Rhing litt — esu jesinn ess_et enne koomijje Bejreff fö_Jeede, dä_sish do_met nid_esu_jood_ußßkänndt.

Schünnheet

Onger Schünnheet vorstehd mo önö Bejreff, dä jätt beschriivd, dat önö anjenehme Ädrock beij önö Mänsch hängerlätt. Dat kann ö schünn Beld, ön anjeneehm Värvzösammestellung övv ön schünn Persun see.

Swadesh Lėßß

Dä Shprooche Fochsho Morris Swadesh hät sijj_en

Lėßß met Wööter usjedaach, de Swadesch Lėßß.

Do schtonn 207 Wööter dren, un mer schriif ėmme nevven_ennannder, wi däsällve Bejreff, oddo dat sellve Dėng, enn_enno anndere Shprooch hëijß. Allso esu, wim_mer hee em Bëijshpill sinn kann.

Di kam_mer bruche, öm kloo_ze_krijje, wi noh dat zwëij Shprooche sesh sinn, un in dämm Fälldt hat hä och domet jeärrbëijdt.

Dat es orr_en goode Lėßß med Wööt di bëijm Schwaade em Alldach et allermiiz_jebruch wääde un enne Jrunnt_Shtock fö_de ungoshėedlishßte Shprooche bėllde.

Wäm_mer di paa Wööt liehrt, do kam_mer ald aanfange, sejj_en dä Shprooch ze foshtänndijje.

För enne allo_ierzte Aanfang, do hellfe ëijnem Wööt mieh, wi wäm_mer ald de Jrammatigg_un_do Sazbou künne däät.

Jelääjentlich kütt mer sujaa baal der_oohne důrrjet Lääve, wi dat uns eetzte rheinische Ittakker-Imis en de 1960-Joohre fürjemaat hann.

Hä däät en ënglėsh ärrbëijde, esu hät dä Swadesh sing eetze Lėßß op ënglėsh nidderjelaat.

Ävver klooh, et jitt_se enzwesche en alle jruuße Shprooche.

Jeede Dä Loßß hät, sing ëijen Shprooch jät ze dokkemnäntėere, schnapp sesch esu en Lėß_wo alld_en Shprooch dren shtëijd_di hä kann, un loßß jëijd_et, de ëijene Shprooch och noch ennjedraare!

Wet-Lease

Wet-Lease, dat op Ripoaresch Wätt Liiß usjesproche weed, es önö Bejreff us dö Loffvaahr.

Wet-Lease bedüüd, dat ö Vluchzeuch zösamme met d Manschaff (Pilote etc.) suwi d Wachtung un d Vorsecherung jemiid weed. Dat Vluchzeuch flüdd dann onger d Nommer van di Jesellschaff, di dat Vluchzeuch jemiid had. Wet-Lease es öt Jäjedeel zo Dry-Lease, beij däm mä dat Vluchzeuch vermiid weed.

En ander Schprohche

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.