Энциклопедия

Энциклопедия (джангы лат. encyclopaedia (XVI ёмюрден алгъа тюл), бур. грек. ἐγκύκλιος παιδεία — «толу тёгерек окъутуу», бур. грек. κύκλος — «тёгерек» бла бур. грек. παιδεία — «окъутуу») бир бирде Циклопе́дия (джангы лат. cyclopaedia бур. грек. κύκλιος παιδεία — «тёгерек окъутуу») — система этилген адам улуну билимини бютеу бары бёлюмлерини неда бирлегей билимни энчи бёлюмюн къурагъан талай дисциплинаны кёрюмюдю. Илмула бла дисциплиналаны аллай кёрюмюн ачыкълагъан илму справочник китабха да айтадыла энциклопедия деб (кёбюсюне сёзлюк халда болады)[1].

Кенг ангыламда, Энциклопедия — кёбчюлюк окъуучу джамагъатха джораланнган, илму информация бла тюрлю-тюрлю темалагъа ангылатымланы джыйымдыгъыды

« Кертиси бла, энциклопедияны нюзюрю — дунияда чачылгъан билимлени джыйгъан, аланы, бусагъатдагъы адамла ангылагъан, система этген эмда бизден сора келликлеге бергенди, кетген ёмюрлени урунууу келлик ёмюрлеге хайырсыз къалмазча, эмда билим бла бай болгъан бизни туудукъларыбыз халалыракъ эм насыблыракъ болурча, эмда биз, келлик тёлюлеге къуллукъ этмей, ёмюрлюкге кетмезча.
Дени Дидро[2]
»

Белгиле

  1. Толковый словарь русского языка: В 4 т. / Под ред. Д. Н. Ушакова.— Репринтное издание: М., 1995
  2. Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert Encyclopédie. University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007

Джибериуле

Байрым кюн

Байрым кюн — орта кюн бла шабат кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.

Википедия

Википе́дия (ингил. Wikipedia) — эркин (ачыкъ) кёб тилли универсал энциклопедияды, коммерциялыкъсыз организация «Викимедиа фонд» тутады. Аты «вики» (сайтла къураргъа технология) бла «энциклопедия» сёзледен къуралгъанды. Википедияны 13 миллиондан кёб статьясы саулай дуниядан волонтёрла бла джазылгъандыла, аланы барысын да ким сюйсе да, Википедия сайтха кирирге мадары болгъан, тюрлендирирге боллукъду. Википедиягъа къошулгъанлагъа википедистле дейдиле.

Википедия — онлайн-энциклопедияды.

2001 джылны январында Джимми Уэйлс бла Ларри Сэнгер ачхан, Википедия бусагъатда Инернетде эм уллу эмда эм белгили справочникди. Информацияны эмда темаланы кёблюгю бла адам улуну бютёу тарихинде къуралгъанладан эм толу энциклопедиягъа саналады. Википедияны эм баш иги джанларындан бири — хар кимге да ана тилинде информацияны берелгениди.

Энциклопедия функцияланы толтургъандан сора да, Википедия арт джангылыкъла чыкъгъан джерча КИА-ны баш эслери бёлюннген объектледен бири болгъанды. Ол хаман джангыртылыныб тургъаны себеблиди.

«Time» журнал, бютёу дунияда миллионла бла адамланы он-лайн бирге ишлеулерин махтаб, «Сени» 2006 джылны адамына таныгъанын да, айтылгъан веб-сервиследен Википедия биринчи болгъанды, аны ызындан YouTube эм MySpace баргъандыла.

Джазма

Джазма — билгилени джазыуну графикалыкъ системасыды, адам тилни джашау шекиллерини бириди.

Къабарты-Малкъар

43.583333, 43.4

Къабарты-Малкъар Республика (орус. Кабардино-Балкарская Республика, къаб.-черк. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ) — Россия Федерацияны къурамында республикады. Шимал-Кавказ Федерал бёлгеге киреди.

1922 джылны 1-чи сентябрында къуралгъанды. Ара шахары Нальчикди.

Къарачай-малкъар тил

Къарачай-малкъар тил — тюрк тилледен бириди. Къарачайлыла бла малкъарлыла сёлешген тилди. Эки диалектге бёлюнеди: къарачай-басхан-чегем («ч»-диалект) эмда малкъар («ц»-диалект). Россияда къарачай-малкъар тилде сёлешгенлени саны 303 минг адамды (2002 джыл халкъ тергеуге кёре).

Литература къарачай-малкъар тил, къарачай-басхан-чегем диалектни тамалында къуралгъанды. Джазыу система 1920-24 дждж. араб джазыуну тамалында болгъанды (аджам), 1924-36 дждж. латин алфавитни тамалында, 1936 джылдан бери — кирилл алфавит бла тамалланады.

Къарачай-малкъар тил, Къарачай-Черкес («Къарачай-Черкес Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1996) бла Къабарты-Малкъар («Къабарты-Малкъар Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1995) республикалада кърал тилди.

Къарачай-малкъар тилде «Къарачай» бла «Заман» газетле эмда «Минги тау», «Нюр», «Лячин» журналла чыгъадыла.

Кюн

Кюн — Кюн низамны орта эмда джангыз джулдузуду, бу системаны къалгъан объектлери: планетала бла аланы дженгерлери, шылаб планетала бла аланы дженгерлери, астероидле, къуйрукълу джулдузла, учхан джулдузла эмда алам букъу аны тёгереги бла айланадыла. Кюнню ауурлугъу, Кюн системаны бютеу ауурлугъундан 99,866 % чакълы бирди. Кюнню нюрю, Джерде джашауну юзмей турады (фотонла, фотосинтезни барыууну ал кёзюулерине амалсыз керекди), климатха уллу себеб болады.

Латин алфавит

Герман, роман эмда башха кёб тилни джазма системасы болгъан бусагъатдагъы латин алфавит 26 харифден къуралады. Тюрлю-тюрлю тилледе харифлени башха атлары барды. Таблицада Россияда джюрюген атла бериледи, ала француз тилде адетдеча бериледиле.

Латин алфавитни тамалында джазманы балтий, герман, роман эмда кельт къауумланы тиллери хайырландырадыла, аны тышында башха къауумланы тиллери да хайырланадыла: бютеу кюнбатыш эмда къыбыла-славян тиллени бир къаууму, бир-бир фин-угор эм тюрк тилле, албан бла вьетнам тилле.

Москва

Москва (орус. Москва) — Россияны ара шахарыды, федерал магъаналы шахарды, Россия Федерацияны Ара федерал округу бла Москва областны (къурамына кирмегенликге) административ аралыгъыды.Адам саны бла Россияда эмда Европада эм уллу шахарды. Москва шахар агломерацияны аралыгъыды. Джерде эм уллу шахарланы онусундан бириди.Москва глобал шахарланы санына киреди, бютеу дунияда ызы болгъан шахарды. Ол, шахарны уллу экономика потенциалы болгъаны себеблиди.

Москва — эм магъаналы транспорт, политика, экономика, культура эмда илму аралыгъыды къралны. Шахарны 6 аэропорту, 9 темир джол вокзалы, 3 суу порту (суу бла Атлантика эмда Шимал Бузлауукъ океанланы бассейнлерини тенгизлери бла байламлыды) барды. 1935 джылдан бери ара шахарда метрополитен ишлейди.

Мырыт

Мырыт — жулдузладан, кечетледен, жулдузла аралы букъудан, буздан, тылпыудан эм къара жынгылдан къуралгъан ауетли байланнган уллу низамды. Мырытда хар зат саулай ауурлукъну ортасына кёре тёгерек бурулады. Санында Кюн низам бла Жер да болгъан мырыт — Къой жолду. Къой жолдан къалгъан галактикала бек узакъдадыла. Аланы жууукъдагъыларына узакълыкъны мегапарсекледе ёнчелерге келишгендиле, узакъдагъыларына уа — къызыл тебиуню ёлчеминде. 2008 жылда белгиге кёре бизден эм узакъ мырыт — UDFj-39546284-дю. Жерден къарап жангыз да юч мырытны кёрюрге боллукъду: Андромеданы тубанлыгъы (шимал жарымтопда кёрюнеди), Уллу эм Кичи Магелланны булутлары (къыбла жарымтопда кёрюнедиле).

Мырытланы суратларындан жулдузланы суратларын айырыргъа 20 ёмюрню аллына дери онг болмагъанды. 1990 жылгъа жулдузлары айырылгъан 30 мырыт биле эди адам. Ала барысы да жууукъ къауумну санына кире эдиле. Жерни Чорхуна «Хаббл» кёзюлдреумюкню чыгъаргъандан, Жерде уа 10 метрлик кёзюлдреумюкню къурап орнатхандан сора жулдузлары кёрюннген мырытланы саны терк толгъанды. Мырытла кёп тюрлюле боладыла, аланы санында топха ушаш кенгине созулгъанла, жалпакъ бургъучла, аралыкъ къошуулула, шылабла, къынгырла эм а.у.б. Ауурлукъларыны юсюнден айтханда уа, мырытланы ауурлугъу 107 тоннадан 1012 тоннагъа дери жетеди. Мырытланы дингил кенглиги 5-ден 250 килопарсекге дери жетеди (16-800 минг жарыкълы жыл).

Намибия

Нами́бия (ингил. Namibia; 1968 джылгъа дери — Къыбыла-Кюнбатыш Африка) — Африканы къыбыла-кюнбатышында орналгъан къралды. Шималда Ангола эмда Замбия бла чеклешеди, кюнчыгъышда — Ботсвана бла, къыбылада эмда къыбыла-кюнчыгъышда — КъАР бла. Кюнбатышда Атлантика океан бла джууулады. Майданы — 824,3 минг км². Халкъы — 2,1 млн адамды (2009). Ара шахары — Виндхукду. Къралны оноуун 5 джылгъа сайланнган президент бла эки палаталы парламент этедиле.

Орус тил

Орус тил (орус. ру́сский язы́к) — кюнчыгъыш славян тилледен бириди, дунияда эм уллу тилледен бириди. Славян тилледен эм белгили (джайылгъан), Европада да эм кёб адам сёлешген тил орус тилди.

Россия Совет Федератив Социалист Республика

Россия Совет Федератив Социалист Республика — бойсунмагъан социалист эресей къралны 1917 джылгъы Октябрь революциядан башлаб 1922 джылда СССР-ни къуралгъынчысына дери официал болмагъан аты болгъанды (19 июль 1918 башлаб официал халда — РСФСР).

Кенгерген ангылатыуда (артыкъсыз да бек тышкърал прессада) андан ары да Совет Россия деб кёб кере бютеу СССР-ни (неда аны къурамында РСФСР-ни) таныгъандыла.

Бусагъат заманда «Совет Россия» терминни тюрлю-тюрлю тарихчиле берген материалларыны контекстине кёре бютеу бары магъанларын да хайырландырадыла

30 декабрь 1922 джыл РСФСР, Украина (УССР), Белоруссия (БССР) эм Тау Арты Кавказ (ЗСФСР) бла Совет Социалист Республикаланы Союзун (СССР) къурагъанды.

Санкт-Петербург

Са́нкт-Петербу́рг — Россия Федерацияны федерал магъаналы шахарыды, Шимал-Кюнбатыш федерал округну административ аралыгъыды, Россияны эмда Ленинград областны баш власть органларыны орналгъан джериди. XVIII—XX ёмюрледе Россия империяны ара шахары болгъанды.

Тарих атлары:

Санкт-Питер-Бурх/Санкт-Петербург, 16 (27) май 1703 — 17 (30) август 1914

Петроград, 18 (31) август 1914 — 25 январь 1924

Ленинград, 26 январь 1924 — 5 сентябрь 1991

Санкт-Петербург, 1991 джылны 6 сентябрындан бери.Официал болмагъан атлары: «Невада шахар», «Шимал Пальмира», «Питер», «Шимал ара шахар», «Шимал Венеция», «Акъ кечелени шахары», «Культураны ара шахары», «Петербург», «СПб», «Юч революцияны бешиги».

Санкт-Петербургда джашагъан халкъны саны — 4 600 310 адамды. Бир миллиондан кёб халкъы болгъан шахарладан эм шимал шахарды. Бютеулей Европада орналгъан шахарладан Санкт-Петербург халкъы бла ючюнчюдю, эмда ара шахар болмагъан шахарладан халкъы бла биринчиди. Санкт-Петербург шахар агломерацияны аралыгъыды.

Шимал Европада, Россия Федерацияны шимал-кюнбатышында, Балтика тенгизни Фин богъазыны джагъасында, Нева сууну аягъында орналыбды.

Санкт-Петербург Россияны магъаналы экономика, илму эмда культура аралыгъыды.

Санкт-Петербургну тарих аралыгъы эмда аны бла байламлы эсгертме комплексле ЮНЕСКО-ну Бютеудуния осуйлугъуну списогуна киредиле; Россияда эм магъаналы туризм аралыкъладан бириди.

2008 джылдан Санкт-Петербургда Россия Федерацияны Конституцион сюдю орналыбды, 1992 джылдан а — БКъБ-ни Парламентле арасы ассамблеясы.

Тегей тил

Тегей тил (ирон æвзаг, дигорон æвзаг) — тегейлилени тиллериди, эм кёб джайылгъан версиягъа кёре, скиф-сармат тилни туудугъуду. Эки диалекти барды — ирон бла дюгер.

Индоевропа тиллени индоиран бутагъыны иран къауумуну кюнчыгъыш-иран тюбкъауумуна киреди.

Шимал Тегей Республика — Алания (ШТР-А) бла Къыбыла Тегей Республикада (КъТР) хайырланады. Сёлешгенлени саны 450—500 минг адам чакълы бирге саналады (Россияда 488 минг), аладан 300-350 минг адамгъа джууукъ — Шимал Тегейде.

2002 джылдагъы тергелиуге кёре, Россияда тегей тилни 9388 оруслу, 1866 эрменли, 1107 къабартылы эмда 737 юнгюшлю биледи.

Шимал Кавказ

Шимал Кавказ (къаб.-черк. Ишхъэрэ Къаукъаз, лезг. Кефер Къвкъаз, орус. Се́верный Кавка́з, тау къум. Шималияб Кавказ, тег. Цæгат Кавказ, хач. Нхыҵ, чеч. Къилбаседан Кавказ, юнгюш. Даькъасте) — Кюнчыгъыш Европада тарих-география регионду, Россия Федерацияны Европалы кесегинде орналады; къурамына Кавказ аллы, Уллу Кавказ аркъаны (Азербайджаннга кирген кюнчыгъыш кесегинден къалгъан) шимал этеклери бла къыбыла этеклерини кюнбатыш кесеги (Россия бла Хачыпсыны чеги ётген Псоу суугъа дери) киредиле. Россияны эм кёбмиллетли регионуду.

Шош океан

6, -160

Шош океан — Джер джюзюнде эм уллу майданы эмда теренлиги болгъан океанды. Кюнбатышында Евразия бла Австралия континентле бла чекленеди, кюнчыгъышында — Шимал эм Къыбыла Америка бла, Антарктида бла уа къыбыласында чекленеди.

Шош океан шималдан къыбылагъа 15,8 минг км чакълы бир узунлукъгъа иеди, кюнчыгъышдан кюнбатышха уа узунлугъу 19,5 минг км-ди. Тенгизлери бла бирге майданы — 179,7 млн км²-ди, орта теренлиги — 3984 м-ди, сууну къалынлыгъы — 723,7 млн км³-ди (тенгизлени санамасакъ: 165,2 млн км², 4282 м эмда 707,6 млн км³). Шош океанны эмда бютеу Дуния океанны эм терен джери — 11 022 м Мариан къырыкъдады. Шош океанны юсю бла 180-чы меридианда даталаны ауушуу сызы ётеди.

Ыйых кюн

Ыйых кюн — шабат кюн бла баш кюнню арасында ыйыкъны кюнюдю. Тарихчи Шаманланы Ибрагимни айтханына кёре, къарачай-малкъар тилде ыйых сёз — буруннгутюркча ыйык/ыдык («сыйлы, шыйых») сёзден къуралгъанды.

Ючюнчю рейх

Ючюнчю рейх (нем. Drittes Reich — «Ючюнчю империя») — Герман империяны 1934 джылны 16 августундан 1945 джылны 23 майына дери фициал болмагъан атыды. Германияны капитуляциясыны кюню 9 майны Ючюнчю Рейхни тюшюу кюнюне саналынады. Алай а, официал халда бу кърал, 23 майда Карл Дёницни правительствосу арестге алыннгандан сора, джокъ болгъанды.

Адабият бла тарихде «нацист Германия», «фашист Германия» атла да таныладыла. Арт термин, кёбюсюне совет адабиятда хайырландырылады эмда, Италияда Бенито Муссолинини фашист режими бла Гитлерни режимини арасында политика джарашдырылыуда да, идеологияда да уллу башхалыкъ болгъаны себебли, тюз тюлдю.

Нацист адабиятда «Мингджыллыкъ рейх» (нем. Tausendjähriges Reich) ат да хайырландырылгъанды.

Ючюнчю рейх, Адольф Гитлер башчылыкъ этген Национал-социалист немец ишчи партияны власты бла байламлы болгъанды. Гитлер, Ючюнчю рейхни тарихини аллындан ахырына дери (ахыр эки-юч ыйыкъ саналмагъанлай) алмашдырылмагъанлай рейхсканцлер болуб тургъанды.

Башха тилледе

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.