Мырыт

Мырыт — жулдузладан, кечетледен, жулдузла аралы букъудан, буздан, тылпыудан эм къара жынгылдан къуралгъан ауетли байланнган уллу низамды. Мырытда хар зат саулай ауурлукъну ортасына кёре тёгерек бурулады. Санында Кюн низам бла Жер да болгъан мырыт — Къой жолду. Къой жолдан къалгъан галактикала бек узакъдадыла. Аланы жууукъдагъыларына узакълыкъны мегапарсекледе ёнчелерге келишгендиле, узакъдагъыларына уа — къызыл тебиуню ёлчеминде. 2008 жылда белгиге кёре бизден эм узакъ мырыт — UDFj-39546284-дю. Жерден къарап жангыз да юч мырытны кёрюрге боллукъду: Андромеданы тубанлыгъы (шимал жарымтопда кёрюнеди), Уллу эм Кичи Магелланны булутлары (къыбла жарымтопда кёрюнедиле).

Мырытланы суратларындан жулдузланы суратларын айырыргъа 20 ёмюрню аллына дери онг болмагъанды. 1990 жылгъа жулдузлары айырылгъан 30 мырыт биле эди адам. Ала барысы да жууукъ къауумну санына кире эдиле. Жерни Чорхуна «Хаббл» кёзюлдреумюкню чыгъаргъандан, Жерде уа 10 метрлик кёзюлдреумюкню къурап орнатхандан сора жулдузлары кёрюннген мырытланы саны терк толгъанды. Мырытла кёп тюрлюле боладыла, аланы санында топха ушаш кенгине созулгъанла, жалпакъ бургъучла, аралыкъ къошуулула, шылабла, къынгырла эм а.у.б. Ауурлукъларыны юсюнден айтханда уа, мырытланы ауурлугъу 107 тоннадан 1012 тоннагъа дери жетеди. Мырытланы дингил кенглиги 5-ден 250 килопарсекге дери жетеди (16-800 минг жарыкълы жыл).

Сурат галерея

M82 HST ACS 2006-14-a-large web

M82 HST ACS 2006-14-a-large web

Messier51 sRGB

Messier51 sRGB

NGC 4414 (NASA-med)

NGC 4414 (NASA-med)

Джибериуле

Commons-logo.svg  Викигёзенде (Wikimedia Commons'да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Мырыт.
Болум

Болум (ингл. Universe) - алам да санына тюшген, керюрге жарагъан, не да келлик заманда керюрге жарарыкъ болмуч къурау. Болумну Аламнар илму тинтеди. Болумгъа бирде дунияны къарау бардырылгъан кесеги саналады, бирде уа аламны бир кесеги. Эртте заманда «Хар нени да» (битеу тегерекде болгъан затланы) кеп тюрлю сезле бла белгилей эдиле («Кек топ», «Алам», «Дуния», Къар-Малкъ - «Мырыт»). Хар тинтиу, хар излеу, хар сынау къарау, атомну езегине къараудан башлап, узакъ жулдузлагъа, мырытха къараудан бошап - бу барысыда Болумгъа къарау эм Болумну тинтиудю, тюзюракъ айтса уа аны кесеклерин (белюмлерин). Ол кесекле башха-башха илмуланы тинтиу ишлеридиле. Болум Уллу чачылыудан сора къуралгъанды, бир акъылгъа кере уллу чачылыугъа дери бир зат да жокъ эди, заман да угъай, болмуч да угъай. Болум къуралгъанлы 14 млрд жыл болады. Болум да бек кеп саны болгъан хедрогенди, ол Болумну 75 % алады, экинчи жерде уа гелиумду - 23 %.

Башха тилледе

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.