Кюнбатыш Европа

Кюнбатыш ЕвропаЕвропаны, политика неда культура-география ышаннга кёре бирикген бир къауум къралыны белгилеген терминди. Сууукъ къазауатны заманында Кюнбатыш Европагъа НАТО-ну членлери болгъан къралла саналгъандыла, Кюнчыгъыш Европаны къралларына уа Варшава кесаматны организациясын къурагъандыла. ВКО-ну чачылгъанындан сора Европада шимал, къыбыла эм ара регионла айырылгъандыла. Бусагъатда кёбюсюне Кюнбатыш Европаны къралларына Австрия, Бельгия, Германия, Люксембург, Монако, Нидерландла, Франция, Уллу Британия, Ирландия эм Швейцария саналадыла.

Кюнбатыш Европагъа саналгъан къралла

Кърал Къауумлау метод Ара шахар
БМО-ну версиясы ЦРУ-ну версиясы 1991 джылгъа дери НАТО-ну членлери
Австрия Австрия Вена
Бельгия Бельгия Брюссель
Уллу Британия Уллу Британия Лондон
Германия Германия Берлин
Ирландия Ирландия Дублин
Лихтенштейн Лихтенштейн Вадуц
Люксембург Люксембург Люксембург
Нидерландла Нидерландла Амстердам
Франция Франция Париж
Швейцария Швейцария Берн
Europe subregion map UN geoscheme

Европаны БМО-ну версиясына кёре бёлюнюую. Кюнбатыш Европа — джарыкъ-кёк бетли

CIA Western-Europe-map2

Кюнбатыш Европа ЦРУ-ну версиясына кёре. Мутхуз къызгъылдым-сары — Къыбыла Европагъа да саналгъан къралла

Europe 1988

Европа 1988 джылда. Кёк — НАТО-ну къраллары, къызыл — ВКО-ну къраллары

Кюнбатыш Европаны къралларыны кеси тиллеринде атлары

Кърал (тил) Аты
Австрия (немецча) Westeuropa
Андорра (испанча) Europa Occidental
Бельгия (немецча) Westeuropa
Уллу Британия (ингилизча) Western Europe
Германия (немецча) Westeuropa
Греция (грекча) Δυτική Ευρώπη
Ирландия (ирландча) Iarthair Eoraip
Испания (испанча) Europa Occidentall
Италия (итальянча) Europa Occidentale
Лихтенштейн (немецча) Westeuropa
Люксембург (французча) Europe de l'Ouest
Монако (французча) Europe de l'Ouest
Нидерланды (нидерландча) West Europa
Португалия (португалча) Europa Occidental
Франция (французча) Europe de l'Ouest
Швейцария (немецча) Westeuropa

Литература

  • Западная Европа // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб.: 1890—1907.(орус.)
Sm-Wikipuzzlepiece.png  Бу, тамамланмагъан статьяды. Сиз болушургъа боллукъсуз проектге, тюзетиб эм информация къошуб бу статьягъа.
Абазалыла

Абазалыла — Кавказда джашагъан хачыпсы-черкес миллетледен бириди. Бек бурундан келген ёз атлары — аба́за-ды, кёблюк санда — абазакуа.

Африка

А́фрика — Джерле арасы эмда Къызыл тенгизден къыбылада, Атлантика океандан кюнчыгъышда, эмда Индий океандан кюнбатышда джерлешген континентди. Уллулугъу бла Евразиядан сора экинчиди. Африка континент бла къатындагъы айрымканла дунияны бёлегин къурайдыла. Африканы джерджюзю ёлчеми 30 065 000 км², неда къургъакъ джерни 20,3 %, айрымканлары бла уа бирге 30,2 миллион км² чакълы бир, алай бал Джер джюзюню майданыны 6 % эмда къургъакъны 20,4 % алады. Африканы территориясында 53 кърал, 4 танылмагъан кърал эмда 5 бойсуннган территория (айрымканлада) барды.

Африканы адам саны 1 миллиард адамды.

Африка адам улуну къуралгъан джерине саналады: былайда табылгъанды эм эски адам ызла — гоминидле.

Африка континентни экватор ортасы бла ётеди. Ичинде кёб тюрлю климат бёлге барды, бу дунияда шимал орта климатдан къыбыла орта климатха дери созулгъан джангыз континентди. Хаман тюшген джауумну дыккылыгъы эмда сугъарыуну сылтауундан океан джагъаланы тышында климатны регуляциясы эсленмейди.

Африканы маданият, политика, экономика, социал проблемаларыны тинтиу бла африканистика кюрешеди.

Бирлешген Миллетлени Организациясы

Бирлешген Миллетлени Организациясы (къысхасыча — БМО) 1945 джылны 24 октябрында къуралгъан дунияны мамырлыгъын, къоркъуусузлугъун сакълар ючюн эмда халкъла арасында экономика, джамагъат эмда маданият ишбирликни бегитир ючюн къуралгъан халкъла арасы организацияды. БМО кесин «адиллик эм къоркъуусузлукъну, экономика айныуну эм социал тенгликни халкъла арасында бютеу къраллада сакълауну нюзюр салгъан бир глобал къуралышды» деб танытады.

Организацияны къуралгъан джылда 51 члени, бюгюнде, Черногорияны къошулуу бла, 192 членнге дери ёсгенди. Организацияны оноуу, Нью-Йоркда орналгъан аралыгъындан этиледи эмда къошулгъан къралла бла хар джыл бардырылгъан олтуруулада мында ётедиле.

Организация талай органнга юлешинеди: Генерал Ассамблея, Къоркъуусузлукъну Кенгеши, Секретарият эмда Генерал Секретарь. Бирлешген Миллетлени Организациясыны къураргъа мадар Экинчи дуния къазауат битгенден сора келгенди.

БМО-ну аллында тамалын салгъан Биринчи дуния къазауатдан сора къуралгъан Миллетлени Лигасыды, алай а БМО-ча болмай ол салгъан нюзюрлерин тындыралмагъанды, Экинчи дуния къазауатны башланыууна тыйгъыч болалмагъанды.

«Бирлешген Миллетле» атны АБШ-ны президенти Франклин Делано Рузвельт теджегенди. Эмда биринчи кере Бирлешген Миллетлени Декларациясында 1942 джыл хайырланнганды, бу декларациягъа кёре 26 къралны келечиси кеслерини правительстволарыны атындан Фашист къралланы блогуна къаршчы кюреш бардырыргъа борчланнгандыла.

БМО-ну Уставыны ахыр тексти Сан-Францискода бардырылгъан конференицияда 1945 джылны 26 июнунда къабыл этилгенди. Ол уставха 50 къралны келечиси къол салгъанды, кючге 1945 джылны 24 октябрында, Польшаны да къошулуу бла киргенди. Бу кюн Бирлешген Миллетлени Кюню кибик байрамланады.

Дуния банк

Дуния банк — айный тургъан къраллагъа болушлукъ этер нюзюр бла къуралгъан халкъла арасы финанс организацияды.

Кесини айныууну процессинде, Дуния банк кёб кере тюрленнгенди, ол себебден Дуния банк деген термин бла тюрлю-тюрлю этаплада башха организациялагъа ат болуб тургъанды.

Аллында Дуния банк деб Экинчи дуния къазауатдан сора Кюнбатыш Европа бла Япониягъа финанс болушлукъ этген Айныу бла реконструкцияны халкъла арасы банкына айтхандыла. Кечирек, 1960 джыл Айныуну халкъла арасы ассоциациясы къуралгъанды, ол банктны политикасы бла байламлы функцияларыны бир бёлегин кесине алады.

Бусагъатда Дуния банк деб эки организациягъа айтадыла:

Айныу бла реконструкцияны халкъла арасы банкы

Айныуну халкъла арасы ассоциациясыБашха заманда алагъа дагъыда юч организация къошулады, ала Дуния банкны кечирек чыкъгъан сорууларына джууаблыдала:

Халкъла арасы финанс корпорация

Инвестициялагъа гарантиядан кёб джанлы агентство

Инвестиция дауланы тюзетген халкъла арасы аралыкъБютеу беш организация Дуния банкны Къауумуна киредиле, эмда оракъ атлары Дуния банкнты къауумуду. Кёбюсюне Дуния банк деб Айныу бла реконструкцияны халкъла арасы банкына айтадыла, бусагъатха дери бу банк Дуния банкны ишини кёбюсюн бардырады.

Евромайдан

Евромайдан (дагъыда Еврореволюция, 2013 джылны революциясы, Сыйлылыкъны революциясы) — миллет-патриот, Украинада коррупцияагъа, социал тенгсизликге, хакъ сакълагъан органла бла энчи буюруулу кючлени зулмучулукъларына къаршчы эмда Украинаны тыш политикасында европачы векторну джакълагъан протест акцияла.

Протестле 2013 джылны 21-чи ноябрында башланнгандыла, ала Украинаны Министрлерини Кабинетини Украина бла Европа Бирликни арасында ассоцияцияны юсюнден келишиуге къол салыргъа унамаууна джууаб реакция болгъандыла, алай а джукълана келген протестле Киевде 30-чу ноябрны кечесинде кюч бла мамырлыкъ демонстрацияны чачылыуу бла джангы кюч аладыла. 2013 джылны аягъында протестле къуру митингле бла къалмай, демонстрацияла эмда студент страйкла да болгъандыла.

Латин алфавит

Герман, роман эмда башха кёб тилни джазма системасы болгъан бусагъатдагъы латин алфавит 26 харифден къуралады. Тюрлю-тюрлю тилледе харифлени башха атлары барды. Таблицада Россияда джюрюген атла бериледи, ала француз тилде адетдеча бериледиле.

Латин алфавитни тамалында джазманы балтий, герман, роман эмда кельт къауумланы тиллери хайырландырадыла, аны тышында башха къауумланы тиллери да хайырланадыла: бютеу кюнбатыш эмда къыбыла-славян тиллени бир къаууму, бир-бир фин-угор эм тюрк тилле, албан бла вьетнам тилле.

Латин тил

Латин тил (лат. lingua latina), неда латынь, — Индоевропа тил юйюрню италий группасыны латин-фалиск тюбгруппасына кирген тилди. Бюгюннгю кюн бу италий тилледен джангыз актив хайырланнганды (ёлген тил болгъанлыкъгъа).

Латин тил эм буруннгу джазыу системасы болгъан Индия-Европа тилледен бириди.

Бюгюнлюкде латин тил Сыйылы Тах (шахар-кърал Ватикан) къралны эмда Рим-Католик клисаны официал тили болады.

Бек кёб сёз европа тилледе (къуру ала бла къалмай) латин тилден чыкъгъандыла. Латин алфавит а уа бюгюннгю кёб тиллени джазыу системаларыны тамалы болгъанды.

Сагъат бёлге

Сагъат бёлге — джер джюзюню белгили бир кесегинде, белгили бир джорукъ бла бегитлен бёлге заманды. Бир-бирледе сагъат бёлге ангыламгъа датаны бир-бирине келишиуюда къошулады, сёз ючюн UTC-10 бла UTC+14 бёлгеледе сутканы заманы бирча болсада кюнле башха болгъаны себебли башха сагъат бёлгелеге саналадыла.

Сагъат бёлгелени къуралыуу бир джаны бла Джерни кесини тёгерегине айланнганы, бир джанынданда бирча джерли заманлары болгъан территорияланы белгилеу бла байламлыды. Сагъат бёлгелени бир-бирлеринден башхалыкълары 1 сагъатдан артыкъ болмазгъа керекди. Ол себебден, 24 сагъат бёлге къураргъа оноу этилгенди, хар бирини 15° чакълы бир кенглиги болургъа керекди (орта меридианына кёре эки джанына ± 7,5°). Башлам нохтагъа гринвич меридиан, ноллу сагъат бёлгени орта меридианы саналады.

Бусагъатда заман координация этилген дуния заманны (UTC) болушлугъу бла белгиленеди, ол Гринвичге кёре заманны (GMT) орнуна хайырланады. UTC-ни шкаласы тамалын атом замандан (TAI) алады, эмда адамланы хайырланыууна тынчыракъ болады. Сагъат бёлгеле UTC-ден позитив эмда негатив тайыу кибик белгиленедиле. UTC-де заман не къыш, не джай кёчюрюлмейди, ол себебден джай заманнга кёчген джерледе UTC-ге кёре тайыу тюрленнген этеди.

Тюркле

Тюркле — бизни эрагъа дери I мингджыллыкъда Алтайда эм Азияны тюзлеринде къуралгъан этнолингвистика миллет къауумду. Тюрклени адетдеги ишлери, сабанчылыкъдан сора да кёчгюнчю малчылыкъ болгъанды, дагъыда темир къазыу эм темирчилик. Тюрк культура, шимал Евразияны кёчгюнчю культуралары бла джууукъ байламлыды. Сёз ючюн, белгили тюрколог Л. Н. Гумилёв, гуннланы скиф культураны андан ары бардыргъанлагъа санагъанды.

Тюрктилли миллетле, бизни эрагъа дери III ёмюрден бери белгилидиле. Алай а тюрк этноним (къытайча — ту-кю) биринчи кере VI ёмюрню аллында Монгол Алтайда сагъынылыб башланнганды, кеси да уллу болмагъан бир халкъны белгилегенди, алай а бу халкъ кечирек бютёу Орта Азияда бийлик этген болгъанды. Тюрк сёз — «кючлю», «къаты» деген магъананы тутады.

Тюркле, тюрк къауумдан тилледе сёлешедиле.

Бусагъатда тюрк миллетле тюрлю-тюрлю къраллада джашайдыла — Орта бла Ара Азаияда, Шимал Кавказда, Тау Артында, Джерле арасы тенгизни тийресинде, Къыбыла бла Кюнчыгъыш Европада эмда андан ары Россияны Узакъ Кюнчыгъышына дери. Тюрк азчылыкъла, Кюнбатыш Европа бла Американы къралларында эм Къытайда барды.

Экинчи дуния къазауат

Экинчи дуния къазауат 1939 джылны 1-чи сентябрында башланыб — 1945 джылны 2-чи сентябрында бошалгъанды. Эки аскер-политика коалицияны сауутлу урушу, адам улуну тарихинде эм уллу, эм къанлы къазауатха саналады. Бу къазауатха 62 кърал къатышханды. Сермешиуле юч континент бла терт океанны сууларында болгъандыла.

Юлиан орузлама

Юлиан орузлама — Созигенни башчылыгъында александриячы астрономладан къауум къурагъан орузламады, Юлий Цезарны буйругъу бла, б.э.д. 45-чи джылны 1-чи январындан башлаб, хайырландырыугъа киргенди.

Юлиан орузлама эски Рим орузламаны орнуна келгенди эм эллинчи Мисирни астрономиялы культурасында тамал алгъады. Буруннгу Русда бу орузлама «Клиса тогъай», индикт эм «Уллу индиктион» атны джюрютгенди.

Юлиан орузламагъа бусагъатдагъы Эресейде эски стиль деб къоядыла.

Дунияны регионлары
LocationEurope.png Европа Шимал · Кюнбатыш · Ара · Кюнчыгъыш · Къыбыла
LocationAsia.png Азия Шимал · Кюнбатыш · Ара · Кюнчыгъыш · Къыбыла · Къыбыла-Кюнчыгъыш
Джууукъ Кюнчыгъыш · Орта Кюнчыгъыш · Узакъ Кюнчыгъыш
LocationAfrica.png Африка Шимал · Кюнбатыш · Ара · Кюнчыгъыш · Къыбыла
LocationAmericas.png Америка Шимал · Карибле · Латин · Ара · Къыбыла
LocationOceania.png Океания Австралия · Джангы Зеландия · Меланезия · Микронезия · Полинезия
LocationPolarRegions.png Поляр регионла Арктика · Антарктика
LocationOceans.png Океанла Атлантика · Индий · Шимал Бузлауукъ · Шош  · Къыбыла (официал танылмагъанды)

Башха тилледе

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.