Къытай Халкъ Республика

Къытай Халкъ Республика (къысхасыча КъХР), неда къуру Къытай (къыт. 中國|中国, Джунго, кёчюрмеси: «орта кърал») — Кюнчыгъыш Азияда орналгъан къарл. Халкъыны саны бла эм уллу кърал дунияда (1,3 млрд кёб, кёбюсюне — этникалы къытайлыла, кеси атлары — хань); территориясы бла ючюнчю орун алады джерде, Россия бла Канаданы алгъа ийиб.

1949 джыл Къытай Халкъ Республика баямланнгандан бери оноу этген партия Къытайны Коммунист партиясыды. Дагъыда тогъуз политика партия бардыла.

КъХР 14 кърал бла чеклешеди, ала: Афганистан, Бутан, Мьянма, Индия, Къазакъстан, Къыргъызия, Лаос, Монголия, Непал, Пакистан (даулу Кашмир регионда), КХДР, Россия, Таджикистан эм Вьетнам.

КъХР конституциясына кёре, аннга Тайвань бла аны къатындагъы айрымканла киредиле, де-факто джарым танылгъан Къытай Республика контрольда тутханлыкъгъа.

Sm-Wikipuzzlepiece.png  Бу, тамамланмагъан статьяды. Сиз болушургъа боллукъсуз проектге, тюзетиб эм информация къошуб бу статьягъа.
  1. Дагъыда ингилиз тил Гонконгда эм португал тил Макаода.
China in its region (claimed hatched)
Айрымкан

Айрымкан неда айрыкам — тёрт джанындан да суу бла къуршаланнган эмда суудан дайым (тенгизни эм бек кёлтюрюлюуюню сагъатында да) мийик болгъан джер кесекди. Айрымканла материкледен ёлчелерини гитчеликлери бла башха боладыла (эм гитче континент болгъан Австралиядан юч къатха гитче Гренландия, майданы эм уллу айрымканнга саналады). Айрымканла бирем-бирем боладыла эмда къауумла — архипелагла боладыла.

Асмакъ

Асмакъ — закон бла эркинлик берилиб, аманлыкъгъа джолукъдуруу болуб (кёбюсюне ауур аманлыкъ этгенлеге) джашауну алыу.

«Асмакъ» деген сёз аллындан бойнундан асылгъаннга айтылгъанды, алай а бусагъатда аманлыкъгъа джолукъдурулуб джашауун алыннганны къауумуна да айтылады.

Къытай (магъаналары)

Къытай:

Къытай — Азияда цивилизация, Джерде эм буруннгуладан бири.

Къытай Халкъ Республика — БМО-ну члени болгъан эмда Къытайны континентал кесегин контролда тутхан (Континентал Къытай) кърал.

Къытай Республика — Тайвань бла аны къатындан айрымканланы контролда тутухан джарым танылгъан кърал.

Къытай (тарих регион)

Къытай (къыт. адет. 中國, тынч. 中国, пиньинь Zhōngguó, палл. Чжунго, «ара кърал», «орта кърал») — Кюнчыгъыш Азияда орналгъан культуралы регионду эм буруннгу цивилизацияды. Къытай, 4 минг джылны ичинде кёб санда къралла бла культурала къурагъан эм буруннгу цивилизацияладан бириди. Экинчи дуния къазауат бошалгъандан сора граждан къазауатны эсеби бла бу регион де-факто эки къралгъа бёлюннгенди, ала — материкдеги террторияны алгъан Къытай Халкъ Республика эм Тайвань айрымкан бла аны къатындагъы айрымканланы алгъан Къытай Республика.

Къытайны узун эмда юзюлмей баргъан тарихи барды, дагъыда эм буруннгуладан эмда эм къыйынладан болгъан джазыу системасы (къытай джазма) барды. XIX ёмюрге дери Къытай алчы къралладан бири болгъанды эмда Кюнчыгъыш Азияны баш культура аралыгъы болгъанды. Къытайны хоншу къраллагъа эткиси бусагъат заманда да уллуду. Къытай, ойлаб чыгъарылгъан кёб затны джуртуду, ол затланы ичинде — къагъыт, къыбылама, шкок от эм китаб басмалау.

Къытай джазма

Къытай джазма́ (къыт. адет. 漢字, тынч. 汉字, пиньинь hànzì, палл. ханьцзы) талай минг джылдан бери къытай тилде джазманы джангыз амалы болуб келеди. Къытай джазманы белгилери (иероглифлери) япон джазма (аты: кандзи) бла корей джазмада (аты: ханчча) да хайырланады. 1945 джылгъа дери къытай джазманы вьетнам тилде да хайырландыргъандыла (хан ты).

Къытай джазманы джашы хаманда джангы билгиле бла тюрленнгенлей турады. Ахыр кере джазылыуланы таш макъаланы къабукъларында табхандыла, аланы бизни эрагъа дери VI мингджыллыкъ болгъанына сагъыш этедиле, алай болса къытай джазма шумер джазмадан да эски боллукъду.

Къытай джазмагъа иероглифлик неда идеографиялыкъ джазма атны бередиле. Аланы алфавитден башхалыкълары — белги къуру тауушну белгилеб къоймай, магъананы да белгилейди, белгилени саны да бек кёб болады (онла бла мингле).

Танылмагъан кърал

Танылмагъан къралла — къраллыкъны бютеу ышанлары болгъан (халкъы, территориясында контроль, хакъ бла оноу системасы, фактлы суверенитети) алай а БМО-ну членлери болгъан къралланы джанындан дипломатия танымы болмагъан кърал къуралышладыла.

Джарым танылгъан къралла — БМО-ну бир-бир къраллары таныгъан, алай а БМОгъа кирмеген къралладыла; ол себебден аланы халкъла арасы илишкилери ала бла аланы таныгъан БМО-гъа кирген эмда алача джарым танылгъан, танылмагъан къралланы арасы бла чеклиди.

Джарым танылмагъан къралла — БМО-ну члени болгъанлыкъгъа, БМО-гъа кирген талай кърал таныргъа унамагъан къраладыла.

Танылмагъан къралланы виртуал къралдан айырыргъа керекди. Алай а аланыда талайы танылмагъан статусха келише кетедиле.

Шош океан

6, -160

Шош океан — Джер джюзюнде эм уллу майданы эмда теренлиги болгъан океанды. Кюнбатышында Евразия бла Австралия континентле бла чекленеди, кюнчыгъышында — Шимал эм Къыбыла Америка бла, Антарктида бла уа къыбыласында чекленеди.

Шош океан шималдан къыбылагъа 15,8 минг км чакълы бир узунлукъгъа иеди, кюнчыгъышдан кюнбатышха уа узунлугъу 19,5 минг км-ди. Тенгизлери бла бирге майданы — 179,7 млн км²-ди, орта теренлиги — 3984 м-ди, сууну къалынлыгъы — 723,7 млн км³-ди (тенгизлени санамасакъ: 165,2 млн км², 4282 м эмда 707,6 млн км³). Шош океанны эмда бютеу Дуния океанны эм терен джери — 11 022 м Мариан къырыкъдады. Шош океанны юсю бла 180-чы меридианда даталаны ауушуу сызы ётеди.

Азияны къраллары
АзербайджанЭрменияАфганистанБангладешБахрейн • Бруней • Бутан • Кюнчыгъыш Тимор • ВьетнамГюрджю • Мисир1 • Исраил • Инд • Индонезия • Урдун • Иракъ • Иран • Йемен • Къазакъстан2 • Камбоджия • Къатар • Къыбрыс • Къыргъыз • Къытай • Шымал Корея • Кувейт • Лаос • Любнан • Малайзия • Мальдивле • Монгъол • Мьянмар • Непал • БАЭ • Оман • Пакистан • Россия2Сауд Арабия • Сингапур • Сирия • Таджикистан • Таиланд • Тюркмен • Тюрк² • ЮзбекФиллипинле • Шри-Ланка • Къыбла КореяЯпония

Танылмагъан къралла эм башха территорияла: Абхазия4 • Вазиристан • Шан кърал
Филистин кърал3 • Тау-Къарабах Республика • Иракъ Кюрд • Къытай Республика • Шимал Кипрни Тюрк Республикасы • Къыбыла Тегей4


1Кёбюсюне Африкада; 2Кесеги Европада; 3100 чакълы бир кърал (БМО-ну членлери) таныгъан; 43 кърал (БМО-ну членлери) таныгъан

Башха тилледе

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.