Кърал

Кърал — социал, маданият интереслери бла бирикген, белгили бир территориягъа ие, кесини оноу системасы, сауутлу кючлери, тыш эмда ич суверинитети болгъан джамагъатны къуралышыды.

Society.svg  Бу, политиканы юсюнден тамамланмагъан статьяды. Сиз болушургъа боллукъсуз проектге, тюзетиб эм информация къошуб бу статьягъа.
Австрия

Австрия (нем. Österreich), официал аты Австрия Республика (нем. Republik Österreich) — Европаны арасында орналгъан къралды. Къралны аты бурунгунемец Ostarrichi деген сёзден келеди, магъанасы — «кюнчыгъыш кърал».

Шималда Чехия бла чеклери барды, шимал-кюнчыгъышда — Словакия бла, кюнчыгъышда — Маджар бла, къыбылада — Словения эмда Италия бла, кюнбатышда — Лихтенштейн, Швейцария эм Германия бла.

Къызыл бет байрагъында патриотланы Австрияны эркинлиги ючюн тёкген къанларыны символуду. Акъ бет — Дунай сууну символуду, кюнбатышдан кюнчыгъышгъа акъгъан.

Американы Бирлешген Штатлары

Американы Бирлешген Штатлары (ингил. United States of America, исп. Estados Unidos de América) — Шимал Америка континентде орналгъан кърал. Тёртюнчю орунну алады Джерде территориясы бла (9 518 900 км²) эм ючюнчю орунну халкъыны саны бла (304 млн. адам). Ара шахары — Вашингтон.

Ватикан

Ватикан (лат. Status Civitatis Vaticanæ, итал. Stato della Città del Vaticano) — бурху кърал-анклав (эм гитче кърал джер джюзюнде) Рим шахарны территориясыны ичинде. Италиядан толу эркинди. Къралгъа ат Mons Vaticanus деген тёбеден берилгенди, латинча vaticinia - «таш салыучу джер» деген магъананы тутады. Ватиканны миллетлеара статусу — болушлукъ суверенитетли территориясы Римли Папаны

Къазакъстан

Къазакъстан (каз. Қазақстан), официал аты Къазакъстан Республика (каз. Қазақстан Республикасы) — Орта Азияда эм Европада орналгъан кърал.

Кърал оноуну формасы

Кърал оноуну формасы кърал властны, баш кърал органланы системасыны къуралыуун белгилейди.

Кърал оноуну формасын кърал джараштырыуну формасы эмда политикак режимбла алджаштырыргъа джарамайды. Бютеу бу юч ышанла бир бирлерине къошулуб, къралны формасын ангылатадыла.

Тарихни тюрлю-тюрлю кёзюулеринде кърал оноуну формасы тюрлю-тюрлю магъананы джюрютгенди. Алайдыда, аграр джамагъатда кърал оноуну формасыны магъанасы къуру къралны башчысы къаллай мадар бла оноугъа келгениди (сайлаула бламы, огъесе осуйлукъму). Феодализмни индустриал джамагъатха кёчюую, монархланы властлары къарыуун тас эте башлагъанды, халкъ келечилик а кюч ала, кърал оноу формалада бай бола, тюрлене. Баш магъананы энди кърал тамада сайлау бламы, огъесе осуйлукъ бламы келгени тюл, кърал тамаданы, парламенти, правительствону арасында илишкиле къалай къуралгъанларыды. Аланы полномочиялары бир-бирлерине базман къалай боладыла. Къысхасы бла властланы юлешиниуу къалай къуралгъаныды.

Алай бла кърал оноун формасы:

къралда властланы баш органларыны къалай къуралгъанын,

аланы структурасын,

кърал органланы аралырнда илишкилени тамалында къаллай принципле болгъанын,

къралны баш власты бла тюз гражданланы арасында илишкиле къалай къуралгъанын,

кърал органланы къуралыуу,гражданланы хакълары бла эркинликлерин къаллай халда баджаргъанын кёргюзеди«политика режимни» «оноуну форамсындан» айры кёрюрге керекди.

Политика режим асламысы бла социология халыды къралны, къралда властха кёчюню не халда этиуню кёргюзеди, оноуну формасы уа къралда власть органланы къалай къуралгъанларын эмда органла къалай бир-бирлерибла джарашханларын кёргюзеди.

Къытай Халкъ Республика

Къытай Халкъ Республика (къысхасыча КъХР), неда къуру Къытай (къыт. 中國|中国, Джунго, кёчюрмеси: «орта кърал») — Кюнчыгъыш Азияда орналгъан къарл. Халкъыны саны бла эм уллу кърал дунияда (1,3 млрд кёб, кёбюсюне — этникалы къытайлыла, кеси атлары — хань); территориясы бла ючюнчю орун алады джерде, Россия бла Канаданы алгъа ийиб.

1949 джыл Къытай Халкъ Республика баямланнгандан бери оноу этген партия Къытайны Коммунист партиясыды. Дагъыда тогъуз политика партия бардыла.

КъХР 14 кърал бла чеклешеди, ала: Афганистан, Бутан, Мьянма, Индия, Къазакъстан, Къыргъызия, Лаос, Монголия, Непал, Пакистан (даулу Кашмир регионда), КХДР, Россия, Таджикистан эм Вьетнам.

КъХР конституциясына кёре, аннга Тайвань бла аны къатындагъы айрымканла киредиле, де-факто джарым танылгъан Къытай Республика контрольда тутханлыкъгъа.

Маджар

Маджар Респблика (мадж. Magyar Köztársaság; къысхасыча — Magyarország, «Маджар кърал») — Ара Европада орналгъан къралды. Австрия, Словакия, Украина, Румыния, Сербия, Хорватия эм Словения бла чеклери барды. Къралгъа ат маджар миллети аты бла аталгъанды.

Мальта

Мальта, Мальта Республика (мальт. Repubblika ta' Malta, ингил. Republic of Malta) — айрыкам кърал Ортаджер тенгизде. Аты буруннгуфиникийча "malat" — "гавань" деген сёзден келеди.

Официал тил

Официал тил — къралда неда халкълара организацияда баш статусу болгъан тилди. Къралны официал тилине, кърал тил терминда хайырландырылады. Алай а бир-бир къраллада, сёз ючюн Къыргъызстанда бу эки терминни бир-биринден айырыууну излейдиле.

Португалия

Португалия (порт. Portugal), толу официал аты Португал Республика (порт. República Portuguesa) — Европа континентни кюнбатыш къыйырында орналгъан кърал.

Президент

Президент — къралны неда къраллыкъ ышанланы джюрютген къуралышны, коллегиялы органны, джамагъат бирлешиуню неда коммерциялыкъ къуралышны сайланнган башчысыды, бир-бир къраллада уа (сез ючюн АБШ-да) — алгъын бу орунну алыб тургъан адамны ёмюрлюк титулуду. Президент республикада, президент толтуруучу властны башчысы болады, парламент республикада уа — къуру кърал башчысы, бусагъатда диктаторланы асламысыда кеслерине президент дейдиле.

Этимологиясы — президент — «башчы» магъананы тутады (лат. prae (башда, алда) + sedere (олтурургъа) — башда олтургъан). Бусагъатдагъы «фирманы президенти», «компанияны президенти» бу магъанадан чыкъгъандыла. «Президент» сёз, къралны башчысыны титулу болуб биринчи кере американ колонияланы эркинлик ючюн къазаутыны заманында берилгенди, ол титулну джюрютген Джордж Вашингтон алгъа бурун «Континет конгрессни президенти» болгъанды, артдан британ патчахлыкъгъа къаршчы къозгъалгъан штатларыны келечилерини джыйылыууну башчысы болгъанды. 1787 джылны конституциясына кёре, «президент» ол башчылыкъ этген конгрессни орнуна, бютеу къралгъа башчы болгъанды.

Россия Федерация

Россия Федерация, Россия (орус. Российская Федерация, Россия, РФ) — Евразияда (Европаны кюнчыгъыш джанында эмда Азияны Шимал джанында) орналгъан къралды. Джерини ёлчеми бла эм уллу къралды Джер юсюнде (17 075 400 км² неда 11,46 % (1/9) саулай къургъакъ джерни, неда 12,65 % (1/8) адам джашагъан джерден).

Халкъыны саны — 141 867 540 адам. Адам саны бла Россия Джер юсюнде тогъузунчу орундады. Халкъны кёбюсю — 73,1 % шахарлада джашайды. Халкъны къурамындан 79,83 % оруслуладыла. Россияны кърал тили — орус тилди.

Россияны 18 кърал бла чеклери барды, аладан джер бла: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белоруссия, Украина, Абхазия (Хачыпсы), Гюрджю, Къыбыла Тегей, Азербайджан, Къазакъстан, Къытай, Монголия, Шимал Корея; тенгиз бла — Япония, АБШ.

Россияны ара шахары Москвады. Россияда 11 шахар барды адам саны 1 миллиондан кёб, ала: Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Тёбен Новгород, Самара, Омск, Къазан, Челябинск, Дондагъы Ростов, Уфа.

Совет Социалист Республикаланы Союзу

Совет Социалист Республикаланы Союзу, неда Совет Союз, СССР (орус. Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, Советский Союз, СССР) — 1922−1991 джыллада Европа бла Азияны территориясында орналгъан кърал болгъанды. СССР, Джер джюзюню адам джашагъан джерини 1/6 алгъанды эмда дунияны джери бла эм уллу къралы болгъанды. 1917 джылгъа дери Россия империя орналгъан джерде къуралгъанды.

1977 джылны конституциясына кёре, СССР бирикген бирлик кёбмиллетли эм социалист кърал болуб баямланнганды.

Экинчи дуния къазауатдан сора СССР-ни Афганистан, Маджар, Иран, Къытай, КХДР (1948 джылдан башлаб), Монголия, Норвегия, Польша, Румыния, Тюрк, Финляндия, Чехословакия бла джер юсю чеклери, АБШ, Швеция эмда Япония бла тенгиз чеклери болгъанды.

СССР, 1922 джылны 30-чу декабрында РСФСР, Украин ССР, Белорус ССР эм ЗСФСР бирлешиб къуралгъанды.

Союзлу республикаладан къуралгъанды (тюрлю тюрлю джыллада аланы саны тёртден оналтыгъа дери болгъанды), ала барысы да Конституциягъа кёре суверен къралла болгъандыла; хар союзлу республиканы Союздан тыйгъычсыз чыгъыргъы эркинлиги сакъланнганды. Союзлу республика тыш кърал бла илишкилеге кирирге, ала бла кесаматла этерге, дипломат эмда консуллукъ келечиликле бла алмашыргъа, халкъла арасы къуралышланы ишлерине къошулургъа хакъы болгаънды. БМО-ну тамалын салгъан 50 къралны ичинде СССР бла бирге аны эки союзлу республикасы: Белорус ССР бла Украин ССР да болгъанды.

Бир къауум республикаланы къурамына автоном совет социалист республикала (АССР), крайла, областла, автоном областла (АО) эмда автоном (1977 джылгъа дери — миллет) округла да кирирге болгъадыла.

Экинчи дуния къазауатдан сора, СССР, АБШ бла бирге деу къралгъа саналгъанды. Совет Союз социализмни дуния системасында алчылыкъ этгенди, БМО-ну Къоркъуусузлукъ Кенгешини члени болгъанды.

СССР-ни чачылыуу ара союзлу власть бла республикаладагъы властланы арасында тикликле бла белгилерге боллукъду. 1989—1990 джылада бютеу республикан Баш Советле кърал суверинетни декларацияларын баямлагъандыла, бир къаууму уа — толу бойсунмауну декларациясын. 1991 джылны 17-чи мартында 15 ресубликадан 9 -да СССР-ни сакълауну юсюнден референдум бардырылгъанды, анда чёб атханланы юч этиб экиси джангыртылгъан союзну къалырын излгендиле. Алай а ара властла болумну тюзетелмегендиле. Августдагъы ГКЧП-ны онгайсыз путчундан сора балтика республикаланы бойсунмамауларын официал таныйдыла. Бойсунмазлыкъны юсюнден бютеу Украина референдумда, Украинада джашагъанланы асламысы бойсунмазлыкъны сайлагъанлары, СССР-ни энчи къраллыкъ джюрютюуюн болмазлыкъ этеди, аны юсюнден, Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини къуралыууну юсюнден баямлауда белгиленнгенди, ол келишиуге юч союз республиканы башчысы — Ельцин РСФСР-ден (Россия Федерациядан), Кравчук УССР-ден (Украинадан) эмда Шушкевич БССР-ден (Беларусдан) — 1991 джылны 8-чи декабрында къол саладыла. Официал халда СССР, 1991 джылны 26-чы декабрында къурутулгъанды. 1991 джылны ахырында Россия Федерация, СССР-ни халкъла арасы ишледе континуитет-къралы баямланады.

Суверенитет

Кърал суверените́т (фр. souveraineté — баш оноу, власть) — бойсунмагъан къралны, политика-хакъ эркинлигин, халкъла арасы хакъны субъекти болуб мийик джууаблылыгъын эмда багъасын белгилеген сыйырылмазлыкъ юрист халыды; кърал оноуну баш болуруна эмда башха къралны оноууна бойсунмауу ючюн керекди; бойсунмагъан къралны сау социал биригиу кибик статусун тюрлендириуу бла не къуралады неда къуруйду; бойсунмагъан къралланы хакъда тенгликлеринде тамалланнганды.

Танылмагъан кърал

Танылмагъан къралла — къраллыкъны бютеу ышанлары болгъан (халкъы, территориясында контроль, хакъ бла оноу системасы, фактлы суверенитети) алай а БМО-ну членлери болгъан къралланы джанындан дипломатия танымы болмагъан кърал къуралышладыла.

Джарым танылгъан къралла — БМО-ну бир-бир къраллары таныгъан, алай а БМОгъа кирмеген къралладыла; ол себебден аланы халкъла арасы илишкилери ала бла аланы таныгъан БМО-гъа кирген эмда алача джарым танылгъан, танылмагъан къралланы арасы бла чеклиди.

Джарым танылмагъан къралла — БМО-ну члени болгъанлыкъгъа, БМО-гъа кирген талай кърал таныргъа унамагъан къраладыла.

Танылмагъан къралланы виртуал къралдан айырыргъа керекди. Алай а аланыда талайы танылмагъан статусха келише кетедиле.

Территория

Террито́рия (лат. territorius) — джер джюзюню, белгиленнген чеклери бла, бир бёлеги.

Территория деб эм башда къралны неда аны ичинде административ къуралышны (территория къуралышны) юрисдикциясы джайылгъан джерге айтадыла.

Украина

Украи́на (укр. Україна) — Кюнчыгъыш Европада кърал, Европада эм уллу къралланы бириди. Къыблада Къара тенгиз бла, эмда Азау тенгиз бла джууулады. Кюнчыгъышда, шимал-кюнчыгъышда эмда шималда Россия бла чеклешеди, шималда Беларусь бла, кюнбатышда Польша бла, Словакия бла, эмда Венгрия бла чеклери барды, къыбыла-кюнбатышда — Румыния бла, Молдавия бла, эмда танылмагъан Приднестров Молдав Республика бла чеклешеди. Ара-шахары — Киев.

Уллу Британия

Уллу Британия (ингил. Great Britain; толу аты — Уллу Британия бла Шимал Ирландияны Бирлешген Королевствосу, ингил. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, ингилизча кёбюсюне «United Kingdom» — «Бирлешген Королевство» деб къысхартылынады) — Кюнбатыш Европада орналгъан айрымкан къралды, кърал оноу формасы — парламент монархияды. Ара Шахары — Лондонду. Аты ингилизча Great Britain («Уллу Британия») деген сёзледен келеди, «Британия» уа — бритт тайпаны атындан.

Британ айрымканла бла Ирландия айрымканны шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъанды. Дагъыда кёб тюрлю ууакъ айрымканла бла архипелаглада киредиле, Атлантика океан бла, аны тенгилзери джууады. Бютеулей территориясы — 244 820 км², джери — 240 590 км², ич суулары — 3 230 км². Эм мийик джери — Бен-Невис тау (ингил. Ben Nevis гаел. Beinn Neibhis(1343 м) — Шотландияны шималындады (Грампиан таула), эм тёбен джери — Фенланд (−4 м).

Шимал бла кюнбатышда асламысы бла тау рельефди — Шимал-Шотланд таула (1343 метрге дери), Пеннин таула бла Кембрий таула; къыбылада эмда къыбыла-кюнчыгъышда — дуппурлу тюзледиле. Климаты орта океанлыкъды, мылыды. Январны орта температуралары 3-ден 7-ге дери чыгъадыла, июлну 11—17 °C; джауум — кюнбатышда джылгъа 3000 мм, къыбыла-кюнчыгъышда 600—750 мм. Баш суулары: Темза — 334 км, Северн — 310 км, Трент — 298 км, Мерси — 109 км, Клайд — 170 км. Эм уллу кёллери: Лох-Несс (56 км²), Лох-Ней (396 км²). Чегетлери (чынар, эмен, къайын) джерини 9 % алады.

Башха тилледе

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.