Культура

Культура (лат. cultura, чыкъгъаны: colo, colere деген этим — «джерни ишлеу», кечирек — «юретиу», «окъутуу», «ёсдюрюу», «сыйлау») неда маданият (араб. مدنية‎, madaniyya — «шахар», «шахарлы») — адам улуну джашауунда этген ишлерини тюрлю-тюрлю сфераларында бек кёб магъанасы болгъан терминди. Культураны философия, культурология, тарих, санат билим, лингвистика (этнолингвистики), политология, этнология, психология, экономика, педагогика эм башха илмула предмет этиб тинтедиле.

Кёбюсюне культура деб адамны этген ишлерине айтадыла, аны ичинде — адамны кесин кёргюзтюую бла кесин ангылаууну не тюрлю формасы бла амалы, адам бла саулай социумну усталыкъ бла чемерликни джыйыулары. Культура, адамны субъективлиги бла объективлигин (халисин, компетентлигин, чемерлигин, усталыгъын эм билимин) да ачыкълайды.

Культура, адамны этген ишлерини деменгили формаларыны (аласыз культура кесин ишлеб чыгъарыб туралмагъан) бютеу барыны да биргелей атыды.

Культураны къайнагъы — адамны этген ишлери, ангы­лауу эм чыгъармачылыгъыды. Культура — адамны табийгъат бла, джамагъат бла (башха адам бла), кеси кеси бла келишиу процессинде къуралгъан керти бар затды.

Dancing-Dress-1809.jpg  Бу, Культураны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Сиз болушургъа боллукъсуз проектге, тюзетиб эм информация къошуб бу статьягъа.
Patrizio Torlonia
Марк Порций Катон Тамада (б. э. дери 234—149 дждж.), cultura сёз биринчи кере аны джерчиликни юсюнден De Agri Cultura трактатында тюбейди (б. э. дери ~ 160 дж.)
3 январь

3 январь — григориан орузламада джылны 3-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 362 кюн (високос джыллада — 363 кюн) къалады.

Амстердам

Амстерда́м (нидерл. Amsterdam) — Нидерландланы ара шахары эмда эм уллу шахарыды. Шимал Голландия провинцияда, къралны кюнбатышында, Амстел суу бла Эй сууну аякъларында орналгъанды. Амстердам, Шимал тенгизге канал бла байланыбды.

2010 джылны октябрына Амстердам муниципалитетде джашагъан адамланы саны 767 849 болгъанды. Тийреси бла бирге (шахар округ) шахарда — 2,2 млн адам джашайды. Амстердам, Европада 6-чы болгъан Рандстад агломерациягъа киреди.

Шахарны аты эки сёзден къуралгъанды: Амстел бла дам. Амстел, къатында саркъгъан сууну атыды, дам а уа «дамба» сёздю. XII ёмюрде бу, гитче чабакъчы элчик болгъанды, алай а Нидерландланы Алтын ёмюрлерини заманында, Амстердам дунияны эм магъаналы портларыны бири эмда уллу сатыу-алыу аралыкъ болгъанды.

Шахар, тюрлю-тюрлю культураланы джыйылгъан джериди — 2009 джылны апрелине шахарда 177 миллетни келечиси джашагъанды.

Амстердам, аны тышында Нидерландланы финанс эмда культура аралыгъыды. Былайда эм мазаллы 500 дуния компаниядан 7-ни офиси барды, сёз ючюн, Филипс бла ING. Аны тышында шахарны арасында дунияда эм эски фонд биржа барды.

Кёб тюрлю белгили джер, сёз ючюн, Рейксмюзеум, Винсент Ван Гогну Музеи, Амстелде Эрмитаж, къызыл фонарланы орамы джыл сайын шахаргъа 4 миллиондан аслам туристни келиуюне себеб болады.

Ара шахар

Ара шахар деб къралны неда административ къуралышны (сёз ючюн: область, край, автоном республика, провинция, штат, департамент) баш шахарына айтадыла. Кёбюсюне анда къралны баш органлары орналадыла: къралны тамадасыны резиденциясы, министерствола, парламент, Баш сюд д.а.к. Бир бир структурала башха шахарлада болургъада болады.

Бир-бирде ара шахар айры бир административ къуралыш неда федератив къуралыш болады (сёз ючюн, Австрияны конституциясына кёре Венаны федерал джер статусу барды; Къазакъстанда Астананы, Къыбыла Кореяда Сеулну энчи бир провинция статуслары барды).

Афинле

Афи́нле (грек. Αθήνα) — Грецияны, Аттика номну эмда Афинле номархияны (префектураны) ара шахарыды. Орналгъаны Ара Грециядады эмда къралны экономика, культура эмда административ аралыгъыды. Атын грек мифологияда Афинадан алады. Афинлени тарихи бек байды. Классика кёзюуде (б. э. д. V ёмюр) кърал-шахар кесини айныуунда эм мийиклеге чыкъгъанды, анда европа цивилизацияны айныууну тенденцияларыны белгилейди. Бу шахар бла Сократ, Платон эм Аристотель кибик философланы, Эсхил, Софокл эм Еврипид кибик драманы тамалында тургъан трагиклени атлары байламлыды. Афинледе кърал оноу система — демократия болгъанды.

Афин агломерацияны джери — 412 кв.км. болады. Бу территория: Эгалео (Αιγάλεω), Парнита (Πάρνηθα), Пендели (Πεντέλη) эм Имито (Υμηττό) таула бла къуршоуладыла. Былайда Грецияны адам санындан юч этиб бириси джашайды, эмда 2001 джылны санаууна кёре 3 361 806 адам болады. Алай бла 1 кв.км. джерде 160 адам джашайды. Шахарны арасында тенгизни дараджасындан мийиклик 20 метрди, алай а шахарны территориясыны рельефи бирча тюлдю, тюзле таула бла алмашадыла.

Бирлешген Миллетлени окъуудан, илмудан эмда культурадан организациясы

ЮНЕСКО (ингил. UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — Бирлешген Миллетлени окъуудан, илмудан эмда культурадан организациясыды.

Организация 1945 джылны 16-чы ноябрында къуралгъанды, штаб-фатары Парижде орналгъанды. Организациягъа дунияны тюрлю-тюрлю джерлеринде орналгъан 67 бюро бла бёлек киреди.

ЮНЕСКО-ну Уставы 1945 джылны ноябрында, Лонодон конференцияда къабыл этилгенди, 4 ноябрь 1946 джыл, 20 кърал къол салгъан актланы сакълаугъа берилгенден сора кючге киргенди. Бусагъатда организацияагъа 192 кирген кърал эмда 6 иш бирлик этген кърал барды. 173 кирген кърал, Парижде дайым келечиликлеге иедиле.

ЮНЕСКО-ну баш нюзюрю — халкъланы арасында, окъууда, илмуда эмда культурада иш бирликни кенгертиу бла мамырлыкъ эм къоркъуусузлукъну бегитиудю. Бютеу халкълагъа, расасына, ырхызына, тилине неда динине къарамай бир-бирини сыйын кёрюу, адил болуу, законну эмда адам хакъланы тутуу эмда Бирлешген Миллетлени Организациясыны Уставында баямланнган баш хакъланы джакълауду.

Кесини мандатыны бардырыр нюзюр бла ЮНЕСКО беш баш функция айырады:

окъууну, илмуду культураны эмда коммуникацияланы формаларыны тамблада керек боллукъ тинтиулерин бардырады;

илму тинтиулеге, хазырланыугъа эмда дерс бериуге таяныб билимлени алгъа бардырыуун, бериуюн эмда ауушдуруун бардырады;

норматив ишлемлени бардырады: халкъла арасы актла бла тындырыргъа зорунлу болгъан рекомендацияланы хазырлайды эмда къабыл этеди;

кирген къраллагъа проектлени айнытыуда эмда къурауда эсперт къуллукъну береди;

специал информацияны бериу-алыуун бардырады.1972 джыл ЮНЕСКО Дуния культура эмда табигъат осуйлукъну сакълауну юсюнден конвенцияны къабыл этеди, кючге 1975 джыл киреди, бусагъатха дери аны 184 кърал ратификация этгенди.

Вена

Ве́на (нем. Wien [ˈviːn], бав. Wean, лат. Vindobona, серб-хорв. Беч/Beč, мадж. Bécs, чех. Vídeň, ингил. Vienna) — Австрияны федерал ара шахарыды, аны бла бирге Австрияны тогъуз федерал джерлерини бириди, тёрт джанындан Австрияны башха джери — Тёбен Австрия бла къуршоуланыбды. Къралны кюнчыгъыш джанында орналгъанды. Венада джашагъан адамланы саны 1,84 млн чакълы бир бола кетеди (2016); шахар тёгерекде джашагъанла бла бирге — 2,6 млн адам чакълы бир. Венада джашагъанланы саны бютёу къралны халкъыны тёрт этиб бири болады. Алай бла Вена Австрияны эм уллу шахарына саналады, Европа Бирликни уллу шахарларыны ичинде тогъузунчу орундады. Австрияны культура эмда политика аралыгъыды.

Вена, Нью-Йорк бла Женевадан сора, БМО-ну ючюнчю резиденция-шахарыды. Вена халкъла арасы аралыкъда кёб тюрлю халкъла арасы организацияла орналыбды.

Кёб джюзджыллыкъланы Вена, Габсбургланы резиденция шахары болгъанды, аны бла бирге Сыйлы Рим империяны ара шахары. 1910 джылгъа Венада эки миллиондан аслам адам джашагъанды, шахар, дунияда тёртюнчю орун алгъанды. Биринчи дуния къазауатдан сора адам саны тёрт этиб бирге азайгъанды.

Дублин

Ду́блин (ингил. Dublin [ˈdʌblɨn], джерли диалектде: [ˈdʊblən], [ˈdʊbələn]; ирл. Baile Átha Cliath [bˠalʲə aːha klʲiəh] неда Duibhlinn) — Ирландияда графство-шахарды, къралны ара шахарыды. Дублин административ графствода (Ленстер провинция) орналыбды. Лиффи суу Ирланд тенгизни Дублин богъазына къошулгъан джерде орналыбды. Ирландия айрымканда эмда республикада эм уллу шахарды, 115 км² джууукъ чакълы бир майдан алады. Къралны Ирланд тенгизде баш портуду. Ирландияны баш политика, экономика эм культура аралыгъыды. Халкъыны саны — 505 739 адамды (2006), тийресиндеги шахарла бла — 1,7 млн. адам чакълы бирди.

Европа

Европа — дунияны алты кесегинден бири, Азия бла бирге Евразия континентни къурагъан. Джер ёлчеми 10 млн км², адам саны 733 млн.

Ислам

Ислам (араб. الإسلام‎‎‎) — дуниялыкъ динледен бириди, монотеистлик (бир Аллах ийнаннган) динди. Авраамлыкъ (Ибрахимлик) динледен бириди (башхала — чууут дин бла христианлыкъ). «Ислам» сёзню талай магъанасы барды, биринчи магъанасы «мамырлыкъ» болгъанды. Башха магъанасы бу сёзню - «кесинги Аллахха берген». Шериат терминологияда ислам — ол толу, абсолют бираллахлыкъды, Аллахха бойсунуу, кёбаллахлыкъдан (ширкден) кетиу. Аллахха бойсуннган адамлагъа исламда «муслимле» (муслиманла) дейдиле.

Къураннга кёре, джангыз ислам — тюз динди адамлагъа, бары Файгъамбарла да ол динни тутхандыла.

Континент

Контине́нт — дунияда эм уллу джер бёлюмдю.

Къарачай шахар

Къарачай шахар (орус. Карача́евск, абаз. Къарча къала) — Къарачай-Черкесияда республикагъа бойсуннган шахарды. Къарачай районну административ аралыгъыды.

Къарачай шахарны администрациясына бойсуннган джерлешимле: Теберди шахар, Доммай штп, Орджоникидзевский штп, Эльбрусский штп, Мара-Аягъы посёлок.

Лос-Анджелес

Лос-Анджелес (Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес) (ингил. Los Angeles, исп. Los Ángeles, дагъада L.A. эмда City of Angels — Мёлеклени шахары деген атла бла белгилиди) — АБШ-да Калифорния штатны къыбыласында Шош океанны джагъасында шахарды. Джашагъан адамланы саны бла штатында эм уллу шахар болады, къралда — экинчиди (2006 джылда джашагъанланы саны 3 849 378 болгъанды). Шахар, кеси бла атлы округну административ аралыгъыды, 17 млн-дан кёб адам джашагъан Уллу Лос-Анджелес агломерацияны да аралыгъыды. Лос-Анджелесде джашагъанлагъа «Angelenos» (айтылыуу: анджеленос) дейдиле.

Лос-Анджелес — дунияда эм уллу культура, илму, экономика, окъуу аралыкъладан бириди. Андан сора да шахар, кёз ачыу индустрияны (кино, музыка, телевидение, компьютер оюнла) эм уллу дуниялыкъ аралыкъларындан бириди.

Москва

Москва (орус. Москва) — Россияны ара шахарыды, федерал магъаналы шахарды, Россия Федерацияны Ара федерал округу бла Москва областны (къурамына кирмегенликге) административ аралыгъыды.Адам саны бла Россияда эмда Европада эм уллу шахарды. Москва шахар агломерацияны аралыгъыды. Джерде эм уллу шахарланы онусундан бириди.Москва глобал шахарланы санына киреди, бютеу дунияда ызы болгъан шахарды. Ол, шахарны уллу экономика потенциалы болгъаны себеблиди.

Москва — эм магъаналы транспорт, политика, экономика, культура эмда илму аралыгъыды къралны. Шахарны 6 аэропорту, 9 темир джол вокзалы, 3 суу порту (суу бла Атлантика эмда Шимал Бузлауукъ океанланы бассейнлерини тенгизлери бла байламлыды) барды. 1935 джылдан бери ара шахарда метрополитен ишлейди.

Оруслула

Оруслула (орус. русские) — кюнчыгъыш славян миллетди. Кёбюсюне Россия Федерацияда джашайдыла, алай а Белоруссия, Украина, Къазакъстан, Эстония, Латвия, Молдавия, Литва къраллада да кёб оруслу джашайды. Орус тилде сёлешедиле. Аланы, орта тарих, культура эмда этник тамырла байлайдыла.

Оруслула бусагъатда 150 миллион адам чакълы бир бардыла, аладан Россияда 115,9 миллион адам джашайды, ол, къралда джашагъан бютеу халкъны санындан, 79,8 % болады. Кёбюсюне христиан (православ, ортодокс) динни тутадыла.

Париж

Париж (фр. Paris [paˈʁi], пагъи́ деб окъулады) — Францияны ара шахарыды. Шахар, орта Францияны шимал джанында, Иль-де-Франс регионда, Сена сууну бойнунда орналгъанды эмда къралны эм магъаналы экономика эмда культура аралыгъыды. Андан сора да Парижни халкъла аралы уллу дараджасы барды — былайда ЮНЕСКО-ну, ЭИАО-ну эмда Халкъла арасы сатыу-алыу палатаны штаб-фатарлары орналыбды.

Санкт-Петербург

Са́нкт-Петербу́рг — Россия Федерацияны федерал магъаналы шахарыды, Шимал-Кюнбатыш федерал округну административ аралыгъыды, Россияны эмда Ленинград областны баш власть органларыны орналгъан джериди. XVIII—XX ёмюрледе Россия империяны ара шахары болгъанды.

Тарих атлары:

Санкт-Питер-Бурх/Санкт-Петербург, 16 (27) май 1703 — 17 (30) август 1914

Петроград, 18 (31) август 1914 — 25 январь 1924

Ленинград, 26 январь 1924 — 5 сентябрь 1991

Санкт-Петербург, 1991 джылны 6 сентябрындан бери.Официал болмагъан атлары: «Невада шахар», «Шимал Пальмира», «Питер», «Шимал ара шахар», «Шимал Венеция», «Акъ кечелени шахары», «Культураны ара шахары», «Петербург», «СПб», «Юч революцияны бешиги».

Санкт-Петербургда джашагъан халкъны саны — 4 600 310 адамды. Бир миллиондан кёб халкъы болгъан шахарладан эм шимал шахарды. Бютеулей Европада орналгъан шахарладан Санкт-Петербург халкъы бла ючюнчюдю, эмда ара шахар болмагъан шахарладан халкъы бла биринчиди. Санкт-Петербург шахар агломерацияны аралыгъыды.

Шимал Европада, Россия Федерацияны шимал-кюнбатышында, Балтика тенгизни Фин богъазыны джагъасында, Нева сууну аягъында орналыбды.

Санкт-Петербург Россияны магъаналы экономика, илму эмда культура аралыгъыды.

Санкт-Петербургну тарих аралыгъы эмда аны бла байламлы эсгертме комплексле ЮНЕСКО-ну Бютеудуния осуйлугъуну списогуна киредиле; Россияда эм магъаналы туризм аралыкъладан бириди.

2008 джылдан Санкт-Петербургда Россия Федерацияны Конституцион сюдю орналыбды, 1992 джылдан а — БКъБ-ни Парламентле арасы ассамблеясы.

Сауутлу кючле

Сауутлу кючле (СК) неда аскер — къралны эркинлигин эм территория бютеулюгюн, къазауат неда агрессия болса, джакълагъан сауутлу къуралышды. Политика властны къолунда бек магъаналы сауутду, дайым бла резерв компонентледен къуралыучанды.

Сауутлу кючлени къуралыуу, къурамы, аскерчилени юретиу — джамагъатны, къралны халисине кёре, кърал политикагъа кёре, къралны уллулугъуна, аны география турмушуна кёре, тарих, социал эмда культура адетлерине кёре болады. Алай а эм уллу магъана — къралны экономикасы бла власты аладыла.

Къралланы сауутлу кючлери саны бла, къуралыу принциплери бла, тындыргъан функциялары бла бир-бирлеринден айрыдыла.

Айныгъан къралланы сауутлу кючлерини бир-бирлерине ушагъан ышанлары барды:

кёбчюлюк (мамыр заманда кёбюсюне сауутлу кючлени саны къралны адам санындан 1 % чакълы бир болады;кючлю мадарла къолларында болуу (ядролу, химия, биология сауутла);мийик дараджада да хазырлыкъ;

Совет Социалист Республикаланы Союзу

Совет Социалист Республикаланы Союзу, неда Совет Союз, СССР (орус. Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, Советский Союз, СССР) — 1922−1991 джыллада Европа бла Азияны территориясында орналгъан кърал болгъанды. СССР, Джер джюзюню адам джашагъан джерини 1/6 алгъанды эмда дунияны джери бла эм уллу къралы болгъанды. 1917 джылгъа дери Россия империя орналгъан джерде къуралгъанды.

1977 джылны конституциясына кёре, СССР бирикген бирлик кёбмиллетли эм социалист кърал болуб баямланнганды.

Экинчи дуния къазауатдан сора СССР-ни Афганистан, Маджар, Иран, Къытай, КХДР (1948 джылдан башлаб), Монголия, Норвегия, Польша, Румыния, Тюрк, Финляндия, Чехословакия бла джер юсю чеклери, АБШ, Швеция эмда Япония бла тенгиз чеклери болгъанды.

СССР, 1922 джылны 30-чу декабрында РСФСР, Украин ССР, Белорус ССР эм ЗСФСР бирлешиб къуралгъанды.

Союзлу республикаладан къуралгъанды (тюрлю тюрлю джыллада аланы саны тёртден оналтыгъа дери болгъанды), ала барысы да Конституциягъа кёре суверен къралла болгъандыла; хар союзлу республиканы Союздан тыйгъычсыз чыгъыргъы эркинлиги сакъланнганды. Союзлу республика тыш кърал бла илишкилеге кирирге, ала бла кесаматла этерге, дипломат эмда консуллукъ келечиликле бла алмашыргъа, халкъла арасы къуралышланы ишлерине къошулургъа хакъы болгаънды. БМО-ну тамалын салгъан 50 къралны ичинде СССР бла бирге аны эки союзлу республикасы: Белорус ССР бла Украин ССР да болгъанды.

Бир къауум республикаланы къурамына автоном совет социалист республикала (АССР), крайла, областла, автоном областла (АО) эмда автоном (1977 джылгъа дери — миллет) округла да кирирге болгъадыла.

Экинчи дуния къазауатдан сора, СССР, АБШ бла бирге деу къралгъа саналгъанды. Совет Союз социализмни дуния системасында алчылыкъ этгенди, БМО-ну Къоркъуусузлукъ Кенгешини члени болгъанды.

СССР-ни чачылыуу ара союзлу власть бла республикаладагъы властланы арасында тикликле бла белгилерге боллукъду. 1989—1990 джылада бютеу республикан Баш Советле кърал суверинетни декларацияларын баямлагъандыла, бир къаууму уа — толу бойсунмауну декларациясын. 1991 джылны 17-чи мартында 15 ресубликадан 9 -да СССР-ни сакълауну юсюнден референдум бардырылгъанды, анда чёб атханланы юч этиб экиси джангыртылгъан союзну къалырын излгендиле. Алай а ара властла болумну тюзетелмегендиле. Августдагъы ГКЧП-ны онгайсыз путчундан сора балтика республикаланы бойсунмамауларын официал таныйдыла. Бойсунмазлыкъны юсюнден бютеу Украина референдумда, Украинада джашагъанланы асламысы бойсунмазлыкъны сайлагъанлары, СССР-ни энчи къраллыкъ джюрютюуюн болмазлыкъ этеди, аны юсюнден, Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини къуралыууну юсюнден баямлауда белгиленнгенди, ол келишиуге юч союз республиканы башчысы — Ельцин РСФСР-ден (Россия Федерациядан), Кравчук УССР-ден (Украинадан) эмда Шушкевич БССР-ден (Беларусдан) — 1991 джылны 8-чи декабрында къол саладыла. Официал халда СССР, 1991 джылны 26-чы декабрында къурутулгъанды. 1991 джылны ахырында Россия Федерация, СССР-ни халкъла арасы ишледе континуитет-къралы баямланады.

Хорватия

Хорватия Республика (хорв. Republika Hrvatska) — Ара Европаны къыбласында эмда Балкан джарымайрымканны кюнбатышында орналгъан къралды, Югославияны къурамында болгъан республикаланы бириди. 1991 джыл бойсунмазлыгъын баям этиб, Югославияны къурамындан чыкъгъанда. Кърал оноу формасы бла демократ респбуликагъа саналады. Аты хорватлыла деген этнонимден къуралгъанды. Ара шахары да, эм уллу шахары да Загребди. Шимал-кюнбатышда Словения бла, шимал-кюнчыгъышда Маджар эмда Сербия бла, къыбылада — Босния эм Герцоговина эмда Черногория бла чеклешеди; кюнбатышда Адриатика тенгиз джууады. Миллет валютасы — Хорват кунады. БМО-гъа, ЕКъИО-гъа (ОБСЕ), Европаны Кенгешине киреди. НАТО-гъа 2009 джылны 1-чи январында киргенди.

Башха тилледе

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.